Đổi những bóng đèn chạy nhiều giờ nhất trong nhà, chuồng, sân sang LED đúng loại là cách giảm điện thật và dễ thấy nhất ở nhà quê, thường giảm được phần lớn điện năng của chính những bóng đó. Muốn đổi đúng, bạn cần đọc hai con số: watt là điện đèn ăn, lumen là ánh sáng đèn cho ra. Đèn LED rẻ ghi "100W" mà nhỏ nhẹ, mờ, nóng là đèn ghi khống, đổi xong vừa tối vừa nhanh hỏng.
Cũng có chỗ không nên đổi: bóng sợi đốt dùng để sưởi gà con, heo con. Ở đó nhiệt chính là thứ cần, và đổi sang LED là con vật bị lạnh. Bài này đi từ phép tính giả định, cách đọc thông số, chọn đèn theo chỗ dùng, tới thứ tự đổi đèn và phần nào phải gọi thợ.
Tính thử một dãy chuồng thắp cả đêm
Ví dụ giả định: chuồng có 6 bóng thắp 12 giờ mỗi đêm, 30 đêm mỗi tháng.
| Loại bóng | Phép tính | Điện năng mỗi tháng |
|---|---|---|
| Sợi đốt 60W | 6 × 60W × 12 giờ × 30 = 129.600Wh | Khoảng 129,6kWh |
| Compact 15W | 6 × 15W × 12 × 30 = 32.400Wh | Khoảng 32,4kWh |
| LED 9W cho độ sáng tương đương | 6 × 9W × 12 × 30 = 19.440Wh | Khoảng 19,4kWh |
Từ sợi đốt sang LED, phần bớt là 129,6 − 19,44 ≈ 110kWh mỗi tháng, chỉ riêng một dãy chuồng. Đây là kiểu giảm điện mà không màn trình diễn nào cần, vì đo bằng đồng hồ cắm ổ hay nhìn công tơ cũng thấy. Phép tính cũng cho thấy vì sao nên đổi bóng chạy nhiều giờ trước: cùng một bóng mà thắp hai giờ mỗi tối thì phần bớt chỉ bằng một phần sáu.
Nếu nhà đã dùng bóng compact hay đèn tuýp huỳnh quang, phần bớt khi đổi sang LED nhỏ hơn nhiều so với từ sợi đốt. Khi đó nên đổi dần lúc bóng cũ hỏng, không cần thay hết một lượt.
Đọc watt, lumen và nhận đèn ghi khống
Watt là điện, lumen là ánh sáng. Hai bóng cùng 10W có thể sáng khác nhau rất xa. Thứ bạn cần so khi chọn là lumen cho đủ sáng, rồi trong số đèn đủ lumen thì chọn đèn ít watt hơn. Một số hộp ghi luôn hiệu suất bằng lumen trên watt; con số này càng cao càng tiết kiệm.
"Tương đương 100W" khác với "100W". Hộp ghi "tương đương bóng sợi đốt 100W" nghĩa là sáng ngang bóng sợi đốt đó, còn công suất thật thường chỉ một phần nhỏ. Người bán đèn kém chất lượng lợi dụng chỗ này, in to chữ "100W" để người mua tưởng là đèn rất sáng.
Đèn ghi khống nhìn và cầm là biết. Đèn pha ghi công suất lớn mà vỏ mỏng, nhẹ tay, ít cánh tản nhiệt, mắt đèn nhỏ, thì công suất thật và độ sáng thật thường thấp hơn nhiều. Cắm qua đồng hồ đo điện cắm ổ sẽ thấy số watt thật. Đèn ghi 100W mà đo ra 20W là đèn ghi khống, dù đèn có thể vẫn đủ dùng cho một góc sân nhỏ.
Màu ánh sáng. Ánh vàng ấm dễ chịu trong nhà ở, ánh trắng hợp nhà kho, sân phơi, chỗ làm việc. Màu ánh sáng không làm đèn tốn điện hơn đáng kể; chọn theo việc, không theo quảng cáo.
Đèn có nhấp nháy không. Đèn LED bộ nguồn kém có thể nhấp nháy nhanh, mắt không thấy rõ nhưng soi qua camera điện thoại thấy sọc chạy. Với chuồng nuôi, nên hỏi kỹ thuật viên chăn nuôi loại đèn và chế độ chiếu sáng hợp với con vật.
Chọn đèn theo chỗ dùng ở nhà quê
Mỗi chỗ có kẻ thù riêng của đèn. Bảng tóm những điểm cần hỏi khi mua:
| Chỗ dùng | Kẻ thù của đèn | Nên chọn |
|---|---|---|
| Chuồng heo, chuồng gà | Bụi, ẩm, khí từ phân, phun nước rửa chuồng | Đèn vỏ kín, cấp chống bụi nước cao ghi trên thân, vỏ không gỉ |
| Sân phơi, sân đập lúa | Mưa nắng, côn trùng, gió | Đèn pha ngoài trời có tản nhiệt tốt, góc chiếu rộng |
| Bếp củi, chỗ nấu cám | Khói, nóng, dầu mỡ | Đặt xa bếp lửa, vỏ dễ lau, chịu nóng |
| Bờ ao, cổng ngõ | Ẩm, sương, côn trùng bu | Đèn ngoài trời kín nước, cân nhắc ánh vàng để bớt côn trùng |
| Nhà kho ít vào | Ít khi bật, hay quên tắt | Chưa cần đổi gấp; gắn công tắc cảm biến hoặc hẹn giờ có lợi hơn |
Cấp chống bụi nước của đèn thường ghi bằng ký hiệu trên thân hoặc hộp; số càng cao càng kín. Đèn trong nhà mang ra chuồng hay ra sân dùng tạm thường hỏng sau một mùa mưa, và có thể làm rò điện ra vỏ.
Chỗ không nên đổi sang LED
Bóng sưởi gà con, heo con. Bóng sợi đốt hoặc bóng hồng ngoại trong ô úm làm việc chính là toả nhiệt; ánh sáng chỉ là phụ. Đổi sang LED thì điện giảm thật, nhưng ô úm lạnh và con vật chết rét. Muốn giảm điện ở đây thì xem lại chỗ úm: che chắn gió lùa, lót nền, thu nhỏ ô úm theo đàn, hỏi kỹ thuật viên chăn nuôi về thiết bị sưởi có điều chỉnh nhiệt độ.
Đèn bẫy côn trùng chuyên dụng. Loại này dùng ánh sáng có bước sóng riêng để dụ côn trùng; thay bằng bóng LED thường có thể mất tác dụng. Mua đèn bẫy chuyên dụng loại LED đúng mục đích thì được, đừng tự thay bóng.
Bóng compact, tuýp còn tốt mà ít bật. Bóng compact ở nhà kho, tuýp huỳnh quang ở phòng ít người ở vẫn còn sáng tốt thì phần bớt khi đổi sang LED rất nhỏ so với cái bóng còn dùng được bị bỏ đi. Cứ dùng tới khi hỏng rồi thay. Riêng bóng compact, tuýp huỳnh quang hỏng có chứa một lượng nhỏ thuỷ ngân, không đập vỡ, gói lại và bỏ theo hướng dẫn thu gom của xã, phường.
Đèn chiếu sáng theo quy trình chăn nuôi. Chuồng gà đẻ, chuồng nuôi có giờ chiếu sáng theo quy trình. LED dùng được và tiết kiệm, nhưng độ sáng, màu ánh sáng, độ nhấp nháy ảnh hưởng con vật; nên đổi theo hướng dẫn của kỹ thuật viên, đổi thử một dãy trước.
Đổi đèn theo thứ tự ưu tiên
Không cần thay hết một lượt. Làm theo thứ tự này để đồng điện nào bỏ ra cũng sinh lợi trước:
- Đi một vòng nhà, chuồng, sân, ghi từng bóng: loại bóng, công suất trên bóng, chỗ đặt.
- Hỏi người trong nhà mỗi bóng thường sáng bao nhiêu giờ mỗi ngày. Đèn chuồng, đèn cổng, đèn sân thường sáng cả đêm.
- Nhân watt với số giờ ra Wh mỗi ngày cho từng bóng, xếp từ lớn tới nhỏ.
- Gạch bỏ bóng sưởi, đèn bẫy côn trùng, đèn theo quy trình chăn nuôi khỏi danh sách đổi tự do.
- Đổi trước những bóng đứng đầu danh sách. Bóng đứng cuối thì đổi khi hỏng.
- Với bóng ít bật nhưng hay quên tắt, cân nhắc công tắc cảm biến hay hẹn giờ thay vì chỉ đổi bóng.
Sau một tháng, so số công tơ với cùng tháng năm trước hoặc tháng trước có cùng thời tiết. Phần giảm nên khớp tương đối với phép tính của bạn; lệch nhiều thì có bóng đang chạy nhiều giờ hơn bạn nghĩ hoặc có máy khác tăng tải.
Câu hỏi khi mua đèn ở cửa hàng vật tư
Mang theo danh sách này, hoặc chụp lại trên điện thoại, khi ra cửa hàng điện ở chợ hay đại lý vật tư nông nghiệp:
- Đèn này bao nhiêu lumen, công suất thật bao nhiêu watt? Có ghi trên thân đèn hay chỉ ghi trên hộp?
- Cấp chống bụi nước là bao nhiêu? Có dùng được nơi phun nước rửa chuồng, nơi mưa tạt không?
- Đèn chịu được điện áp trong khoảng nào? Nhà ở cuối nguồn điện lúc tối rất yếu thì đèn có chạy ổn không?
- Vỏ đèn bằng gì, tản nhiệt ở đâu? Lắp trong chụp kín có được không?
- Bảo hành bao lâu, hỏng thì đổi ở đâu, có cần giữ hộp và hoá đơn không?
- Đèn này có hợp chuồng nuôi không, có nhấp nháy không? Nếu không chắc, cửa hàng có cho đổi sau khi thử vài đêm không?
Người bán trả lời được bằng thông số ghi sẵn trên thân đèn, trên hộp là dấu hiệu tốt. Người bán chỉ nói "đèn này sáng lắm", "bên em bán chạy nhất" mà không chỉ được con số nào thì nên xem thêm chỗ khác. Mua một hai bóng về thử trước khi mua cả thùng là cách rẻ nhất để tránh đèn ghi khống.
Ghi lại ngày lắp từng bóng vào cuốn sổ đo điện. Bóng nào hỏng sớm, hỏng ở chỗ nào, sẽ cho biết chỗ đó cần đèn kín hơn hay nhánh điện đó có vấn đề cần thợ xem.
Đèn LED hỏng sớm vì sao, và phần nào phải gọi thợ
LED tự nó bền, nhưng đèn LED hỏng sớm thường vì bộ nguồn bên trong. Bộ nguồn kém chịu nóng kém, chịu điện áp dao động kém. Ở nhà cuối nguồn điện lúc thấp lúc cao, đèn rẻ hay chết hàng loạt sau vài tháng. Lắp bóng LED trong chụp đèn kín không thoát nhiệt, hoặc đèn trong nhà mang ra chỗ ẩm, cũng làm đèn hỏng nhanh. Chọn đèn có vỏ tản nhiệt kim loại, ghi chịu được dải điện áp rộng, có bảo hành rõ ràng.
Thay bóng cùng loại đuôi, cùng kiểu đui là việc chủ nhà làm được, với điều kiện đã tắt công tắc và cầu dao nhánh, đứng thang chắc có người giữ, tay khô. Còn đổi máng đèn tuýp có chấn lưu cũ sang LED thường phải bỏ chấn lưu và đấu lại dây trong máng; việc này để thợ điện làm. Đèn ngoài trời, đèn chuồng ẩm ướt nên nằm trên nhánh có aptomat chống giật; kéo dây ra chuồng, ra sân, ra ao mới cũng là việc của thợ.
Ở nhà dùng hệ điện độc lập chạy pin, đổi sang LED còn có lợi kép: cùng một bộ pin thắp được nhiều giờ hơn hẳn. Một số đèn LED rẻ có bộ nguồn gây nhiễu hoặc kén bộ đổi điện; đổi thử vài bóng trước, quan sát vài đêm rồi mới đổi cả hệ.
Câu hỏi thường gặp
Đổi bóng sợi đốt sang LED tiết kiệm được bao nhiêu?
Phần lớn điện năng của chính bóng đó. Ví dụ giả định một bóng 60W thắp 10 giờ ăn 0,6kWh, bóng LED 9W cho độ sáng tương đương ăn 0,09kWh, bớt khoảng 85%. Bóng càng chạy nhiều giờ thì phần bớt mỗi tháng càng lớn.
Đèn LED ghi 100W mà sao không sáng bằng quảng cáo?
Nhiều đèn rẻ ghi khống công suất hoặc in to chữ "tương đương 100W" để người mua hiểu nhầm. Cầm thấy nhẹ, ít tản nhiệt, mắt đèn nhỏ là dấu hiệu. Cắm qua đồng hồ đo điện cắm ổ sẽ thấy số watt thật; khi chọn đèn, nhìn lumen thay vì watt.
Có nên dùng đèn LED để sưởi gà con không?
Không. Bóng sưởi làm việc chính là toả nhiệt, còn LED toả rất ít nhiệt, đổi sang là ô úm lạnh. Muốn giảm điện ở ô úm thì che chắn gió lùa, thu nhỏ ô theo đàn và hỏi kỹ thuật viên chăn nuôi về thiết bị sưởi có điều chỉnh nhiệt độ.
Đèn LED trong chuồng hay hỏng sau mùa mưa là do đâu?
Thường do đèn không đủ kín bụi nước, khí từ phân ăn mòn, hoặc bộ nguồn kém chịu điện áp dao động. Nên chọn đèn vỏ kín có cấp chống bụi nước cao, vỏ không gỉ, và để thợ kiểm nhánh điện chuồng có aptomat chống giật.
Tự thay máng đèn tuýp cũ sang LED có được không?
Thay bóng cùng loại đuôi thì chủ nhà làm được sau khi tắt cầu dao nhánh. Đổi máng tuýp có chấn lưu sang LED thường phải bỏ chấn lưu và đấu lại dây trong máng; việc đấu dây này nên để thợ điện làm.
Ánh sáng trắng hay vàng tốn điện hơn?
Chênh lệch điện năng giữa đèn LED ánh trắng và ánh vàng cùng loại thường không đáng kể. Chọn theo việc: nhà ở ánh ấm dễ chịu, kho và sân làm việc ánh trắng, bờ ao có thể dùng ánh vàng để côn trùng bớt bu.