Máy bơm biến tần tiết kiệm điện rõ khi lượng nước cần dùng thay đổi liên tục, như bơm tăng áp cấp thẳng cho nhà, hay hệ tưới đóng mở nhiều khu; còn bơm giếng lên bồn chạy đầy rồi tắt thì phần lợi về điện thường nhỏ. Biến tần làm mô tơ quay chậm lại khi không cần hết sức, và với bơm ly tâm, công suất giảm nhanh hơn nhiều so với tốc độ. Nhưng nếu việc của bơm là đẩy nước lên một độ cao cố định rồi nghỉ, thì quay chậm chỉ làm việc kéo dài ra.
Biến tần còn có những lợi ích không nằm ở tiền điện: khởi động êm, áp nước đều, bớt tiếng búa nước, và với nhà vườn chạy máy phát hay hệ điện độc lập thì dòng khởi động thấp giúp hệ nhỏ gánh được máy bơm. Bài này giúp bạn xếp nhà mình vào đúng kiểu dùng, tính thử bằng số giả định, và biết việc nào phải để đơn vị lắp đặt làm.
Nguyên lý nói nôm na: tốc độ, lưu lượng và bậc thềm
Hình dung máy bơm như người gánh nước lên một bậc thềm. Phần thứ nhất của công việc là nhấc nước lên đủ độ cao của bậc thềm: từ mặt nước giếng lên tới miệng bồn, từ ao lên luống rau. Phần này gọi là cột nước tĩnh, không đổi dù bạn bơm nhanh hay chậm. Phần thứ hai là đẩy nước chạy qua ống, qua co cút, qua vòi phun: chạy càng nhanh, ma sát càng lớn.
Với bơm ly tâm, khi giảm tốc độ, lưu lượng giảm gần theo tốc độ, còn công suất mô tơ cần giảm nhanh hơn nhiều, theo lý thuyết gần với lập phương của tốc độ. Quay còn 80% thì công suất lý tưởng còn khoảng 0,8 × 0,8 × 0,8 = 0,512, tức hơn một nửa. Đây là gốc của mọi lời quảng cáo bơm biến tần.
Nhưng quy luật lập phương chỉ đúng gọn khi phần ma sát chiếm phần lớn công việc. Khi bậc thềm cao, như giếng sâu hay bồn đặt trên nóc nhà, bơm phải giữ một tốc độ tối thiểu mới đẩy nước lên tới nơi. Giảm tốc dưới mức đó thì nước không lên, mô tơ vẫn ăn điện. Vì vậy cùng một cái biến tần, nhà này lợi nhiều, nhà kia gần như không lợi.
Nhà bạn thuộc kiểu dùng nào
Xếp nhanh theo cách nước được dùng, không theo loại bơm:
| Kiểu dùng | Biến tần giảm điện? | Vì sao |
|---|---|---|
| Bơm tăng áp cấp thẳng vòi trong nhà, không có bồn | Thường có lợi | Lúc mở một vòi, lúc mở ba vòi; bơm chỉ chạy đủ cho nhu cầu lúc đó |
| Tưới nhiều khu, đóng mở luân phiên, trước đây khép van cho bớt áp | Thường có lợi | Thay vì bơm hết sức rồi khép van phí năng lượng, bơm quay chậm lại |
| Bơm giếng lên bồn, có phao, chạy đầy rồi tắt | Lợi ít hoặc không | Cột nước cố định; quay chậm thì bơm lâu hơn, tổng điện gần như cũ |
| Bơm chuyển nước ao, chạy hết sức tới khi xong | Lợi ít | Không có lúc nào cần ít nước hơn; bơm đúng cỡ chạy đầy tải là đủ |
| Bơm quá cỡ so với nhu cầu, phải khép van thường xuyên | Có lợi, nhưng đổi bơm đúng cỡ cũng là một hướng | Gốc của hao là bơm to hơn việc cần |
Nếu nhà bạn rơi vào dòng thứ ba và thứ tư, người bán vẫn có thể giới thiệu biến tần với lời hứa giảm vài chục phần trăm. Hãy hỏi lại họ tính con số đó với cột nước bao nhiêu mét, lưu lượng bao nhiêu, chạy bao nhiêu giờ, và ở tốc độ nào.
Tính thử hai trường hợp bằng số giả định
Trường hợp một, tưới vườn có khép van. Bơm 1.500W, trước đây chạy hết sức 4 giờ mỗi ngày nhưng phải khép bớt van vì áp quá mạnh làm bật đầu tưới. Điện năng mỗi ngày là 1.500 × 4 = 6.000Wh, tức 6kWh. Lắp biến tần, bơm chỉ cần quay 80% là đủ áp cho hệ tưới. Theo quy luật lý tưởng, công suất còn 1.500 × 0,512 = 768W. Cộng phần hao của chính biến tần, giả định 4%, thành khoảng 768 × 1,04 ≈ 800W. Chạy 4 giờ là khoảng 3,2kWh. Phần bớt khoảng 2,8kWh mỗi ngày.
Đó là con số đẹp nhất, vì thực tế hệ tưới cũng có phần nâng nước lên cao, hiệu suất bơm thay đổi khi quay chậm, và có thể phải chạy lâu hơn một chút cho đủ nước. Phần bớt thật thường nhỏ hơn, nhưng vẫn rõ ràng. Cách chắc nhất là nhờ đơn vị lắp đặt đo công suất trước và sau, ghi lại cho bạn.
Trường hợp hai, bơm giếng lên bồn. Bơm 750W chạy một giờ là đầy bồn, mỗi ngày bơm một lần: 750 × 1 = 750Wh. Quay chậm lại 80%, giả sử bơm vẫn đẩy nước lên được, thì lưu lượng giảm, phải chạy lâu hơn. Vì phần lớn công việc là nhấc nước lên một độ cao cố định, năng lượng để đưa cùng một khối nước lên bồn gần như không đổi, có khi còn nhiều hơn vì bơm chạy xa điểm hiệu suất tốt nhất và vì biến tần tự hao. Ở đây biến tần không phải công cụ tiết kiệm điện.
Lợi ích không nằm trên hoá đơn
Khởi động êm. Mô tơ khởi động trực tiếp có dòng vọt lên gấp nhiều lần dòng chạy. Biến tần cho mô tơ tăng tốc từ từ, đèn trong nhà bớt chớp, aptomat bớt nhảy ở nhà cuối nguồn điện yếu.
Bớt búa nước, áp đều. Bơm tăng áp kiểu đóng ngắt bằng rơ le áp làm áp lúc mạnh lúc yếu, ống rung, tiếng "cộc" khi đóng van. Bơm biến tần giữ áp đều hơn, ống và mối nối bền hơn.
Máy phát nhỏ và hệ độc lập gánh được bơm. Ở nhà vườn, chòi rẫy chạy pin và bộ đổi điện, dòng khởi động của bơm thường là thứ làm cả hệ sập. Bơm có khởi động mềm giúp hệ nhỏ chạy được bơm, nhưng có hợp hay không phải do đơn vị lắp hệ tính, vì biến tần và bộ đổi điện đôi khi không ưa nhau.
Có giới hạn. Những lợi ích này đáng giá, nhưng là lợi ích về độ êm và độ bền. Đừng để người bán đổi chúng thành con số phần trăm tiền điện.
Khi nào biến tần không hợp hoặc gây phiền
Một số trường hợp nên hỏi kỹ trước khi mua:
- Mô tơ một pha có tụ kiểu thường gặp ở bơm gia đình: nhiều loại không hợp chạy với biến tần thông thường. Bơm biến tần đúng nghĩa thường được nhà sản xuất làm sẵn trọn bộ; gắn thêm biến tần rời vào bơm cũ phải hỏi đơn vị có chuyên môn.
- Bơm cũ đã quấn lại nhiều lần: cuộn dây yếu, chạy biến tần dễ nóng.
- Giếng yếu nước: bơm biến tần cố giữ áp có thể hút cạn giếng nhanh hơn người ta tưởng; vẫn cần bảo vệ chạy khô.
- Đặt ngoài trời nóng ẩm, gần ao: mạch điện tử của biến tần chịu nóng ẩm kém hơn mô tơ; cần hộp che, thông gió, chống côn trùng.
- Vùng nhiều sét: mạch điện tử dễ hỏng do sét lan truyền theo dây; hỏi đơn vị lắp về chống sét lan truyền.
- Nhiễu: biến tần có thể gây nhiễu cho thiết bị khác cùng đường dây, như camera, đầu thu.
Không phải lý do để sợ biến tần, mà là lý do để mua bơm biến tần trọn bộ đúng việc, lắp có hộp che, có bảo vệ, do người có chuyên môn đấu nối và cài đặt.
Làm trước khi nghĩ tới biến tần
Nhiều hệ bơm ở nhà vườn hao điện vì những lỗi rẻ tiền hơn nhiều. Kiểm lần lượt:
- Ghi lại bơm đang làm gì: bơm từ đâu lên đâu, cao bao nhiêu mét ước chừng, mỗi ngày chạy bao lâu.
- Xem có khép van thường xuyên không. Khép van để bớt áp là dấu hiệu bơm to hơn việc cần.
- Đi dọc đường ống tìm chỗ rò, chỗ ống bị bẹp, đoạn ống nhỏ nối vào ống to, quá nhiều co cút.
- Xem lưới lọc đầu hút có bị rác, rêu bịt không; lưới bịt làm bơm ăn điện mà lên ít nước.
- Kiểm phao bồn: phao kẹt làm bơm chạy tràn bồn, phí cả nước lẫn điện.
- Hỏi thợ xem có bảo vệ chạy khô cho bơm giếng chưa; bơm chạy khô vừa phí điện vừa cháy mô tơ.
- Sau khi sửa những chỗ trên, đo lại bằng đồng hồ đo điện cắm ổ nếu bơm cắm phích, hoặc nhờ thợ đo, rồi mới quyết có cần biến tần.
Chủ nhà làm được phần đi xem, ghi chép, vệ sinh lưới lọc khi đã rút phích hay cắt cầu dao bơm. Phần đấu dây, thay bơm, lắp phao điện, lắp bảo vệ là việc của thợ.
Câu hỏi cho đơn vị lắp đặt
Những câu này giúp tách người bán theo bảng giá với người tính theo nước nhà bạn:
- Anh tính phần tiết kiệm điện với cột nước bao nhiêu mét, lưu lượng bao nhiêu, chạy bao nhiêu giờ mỗi ngày?
- Bơm này là bơm biến tần trọn bộ của nhà sản xuất, hay gắn biến tần rời vào bơm cũ? Mô tơ có hợp không?
- Đặt bộ điều khiển ở đâu, che mưa nắng thế nào, có thông gió không?
- Có bảo vệ chạy khô, bảo vệ quá dòng, chống sét lan truyền không?
- Nhà đang chạy máy phát hoặc hệ pin thì bơm này có hợp không, anh đã lắp cho hệ tương tự chưa?
- Sau khi lắp, anh đo lại công suất và ghi cho chủ nhà giữ được không?
Nếu nhà bạn có hệ điện tự tạo như tua bin gió nhỏ, tấm pin, bộ lưu, nên mời đơn vị đã lắp hệ đó cùng xem, vì bơm mới sẽ là tải lớn nhất của hệ. Người tính theo nước nhà bạn sẽ hỏi lại bạn nhiều câu trước khi báo cấu hình; người bán theo danh mục thường báo cấu hình ngay khi nghe công suất bơm cũ.
Câu hỏi thường gặp
Máy bơm biến tần tiết kiệm được bao nhiêu điện?
Tuỳ kiểu dùng. Với bơm tăng áp cấp thẳng hay hệ tưới trước đây phải khép van, phần bớt có thể đáng kể; ví dụ giả định trong bài là từ 6kWh xuống khoảng 3,2kWh mỗi ngày. Với bơm giếng lên bồn có phao, phần bớt thường nhỏ hoặc không có.
Bơm giếng khoan lên bồn có nên dùng biến tần không?
Nếu mục đích là tiết kiệm điện thì thường không đáng, vì bơm phải nhấc nước lên một độ cao cố định và quay chậm chỉ kéo dài thời gian bơm. Biến tần vẫn có ích nếu cần khởi động êm, ví dụ nhà chạy máy phát nhỏ hay hệ pin.
Gắn biến tần rời vào máy bơm cũ có được không?
Nhiều máy bơm gia đình dùng mô tơ một pha có tụ không hợp chạy với biến tần thông thường. Việc này phải hỏi đơn vị có chuyên môn; thường mua bơm biến tần trọn bộ đúng việc là cách ít rủi ro hơn.
Bơm biến tần có chạy được bằng hệ điện mặt trời độc lập không?
Có thể, và khởi động mềm còn giúp hệ nhỏ gánh được bơm. Nhưng biến tần và bộ đổi điện đôi khi không ưa nhau, nên đơn vị lắp hệ phải tính và thử. Không tự đấu bơm vào hệ pin.
Vì sao bơm nhà mình chạy mạnh mà phải khép van mới dùng được?
Đó là dấu hiệu bơm to hơn việc cần, phần năng lượng dư bị đốt ở van. Có hai hướng: đổi bơm đúng cỡ hoặc dùng bơm biến tần chạy chậm lại. Nhờ thợ đo cột nước và lưu lượng để chọn hướng hợp hơn.
Biến tần đặt ngoài trời cạnh ao có bền không?
Mạch điện tử chịu nóng ẩm và sét kém hơn mô tơ. Cần hộp che mưa nắng có thông gió, chống côn trùng, có chống sét lan truyền và aptomat chống giật cho nhánh đó. Việc lắp đặt để đơn vị có chuyên môn làm.