Muốn có điện mặt trời độc lập cho chòi rẫy mà không mua thừa hay mua hụt, việc đầu tiên là ngồi viết ra từng món sẽ dùng, mỗi món bao nhiêu oát và chạy mấy giờ mỗi ngày; cộng lại ra số oát giờ (Wh), từ đó mới suy ra pin cỡ nào, tấm pin bao nhiêu. Làm ngược lại, tức là mua một bộ "trọn gói" rồi mới xem nó chạy được gì, là cách nhanh nhất để có một cái chòi tối om vào đêm thứ hai trời âm u.
Bài này đi từng bước với một chòi rẫy giả định: vài bóng đèn, một cái quạt, sạc điện thoại, một camera trông vườn. Mọi con số dưới đây là ví dụ giả định, số tròn, để bạn thay bằng số của nhà mình. Phần đấu nối pin, bộ điều khiển, inverter là việc của thợ điện có chứng chỉ; phần của bạn là đưa cho thợ một bảng tải đúng, vì thợ giỏi mấy cũng chỉ tính được trên con số bạn khai.
Vì sao phải bắt đầu từ tải chứ không từ bộ đồ
Người bán thường mở đầu bằng câu "anh lấy bộ mấy trăm oát". Con số đó là công suất tấm pin hoặc công suất inverter, không nói được đêm nay đèn sáng tới mấy giờ. Thứ quyết định chòi có điện suốt đêm hay không là điện năng bạn dùng mỗi ngày, tính bằng Wh, và lượng điện năng pin cất được để dùng lúc không có nắng.
Hãy hình dung pin như cái lu nước, tấm pin như cái máng hứng mưa. Công suất tấm pin cho biết máng to cỡ nào khi trời mưa to, còn lu cỡ nào thì phải nhìn số người uống mỗi ngày. Nhà có hai người uống thì lu nhỏ đủ, nhà mười người mà lu nhỏ thì máng to mấy cũng hết nước giữa đêm. Chòi rẫy cũng vậy: một người ngủ lại canh rẫy, bật đèn tới chín giờ, khác hẳn một gia đình ở lại cả mùa thu hoạch, xem ti vi, sạc bốn cái điện thoại.
Bắt đầu từ tải còn giúp bạn thấy món nào ăn điện nhiều nhất để cân nhắc bỏ, thay hoặc dùng giờ khác. Thường thì một hai món nặng chiếm phần lớn, còn đèn LED và sạc điện thoại nhẹ hơn người ta tưởng. Biết được điều đó trước khi mua là đỡ được một khoản pin to không cần thiết.
Bước một: viết bảng tải của chòi
Lấy công suất ghi trên nhãn hoặc trên sạc của từng thiết bị, ước số giờ dùng thật trong một ngày, nhân lại. Bảng dưới là một chòi rẫy giả định:
| Thiết bị | Công suất (giả định) | Giờ dùng mỗi ngày | Điện năng |
|---|---|---|---|
| 3 bóng đèn LED | 10 W mỗi bóng, cộng 30 W | 5 giờ | 150 Wh |
| Quạt bàn | 30 W | 6 giờ | 180 Wh |
| Sạc 2 điện thoại | khoảng 10 Wh mỗi lần sạc đầy | 1 lần mỗi máy | 20 Wh |
| Camera trông vườn | 5 W | 24 giờ | 120 Wh |
| Cộng | 470 Wh |
Kiểm lại phép nhân: 30 nhân 5 bằng 150; 30 nhân 6 bằng 180; 5 nhân 24 bằng 120; cộng với 20 ra 470 Wh. Để ý camera chỉ 5 W mà chiếm một phần tư tổng, vì nó chạy suốt ngày đêm. Đó là kiểu phát hiện bảng tải mang lại: món nhỏ chạy lâu có khi nặng hơn món lớn chạy ít.
Đừng quên món "ẩn": inverter bật sẵn cũng tự ăn điện dù không tải, router 4G, bộ sạc để cắm hoài. Nếu không biết số, ghi tạm một dòng "dự phòng" chứ đừng bỏ trống.
Bước hai: cộng hao hụt và chọn số ngày dự trữ
Điện từ tấm pin đi qua bộ điều khiển, vào pin, ra inverter, qua dây rồi mới tới đèn; mỗi chặng mất một ít. Cách cộng cho dễ nhớ:
- Lấy tổng tải 470 Wh, cộng thêm khoảng 20% cho hao hụt (giả định): 470 nhân 1,2 bằng 564 Wh, làm tròn lên 600 Wh mỗi ngày.
- Quyết định muốn chịu được mấy ngày không có nắng mà vẫn đủ điện. Chòi chỉ ở lại vài đêm mỗi tuần thì một ngày có thể tạm đủ; chòi có người ở thường xuyên, có camera phải chạy liên tục thì nên nghĩ tới hai ngày trở lên.
- Nhân điện năng mỗi ngày với số ngày dự trữ: 600 Wh nhân 2 ngày bằng 1.200 Wh. Đây là lượng điện bạn cần lấy ra được từ pin, chưa phải dung lượng ghi trên vỏ pin.
- Ghi riêng một danh sách tải "bỏ được khi pin yếu" (quạt, sạc thêm) và tải "giữ tới cùng" (camera, một bóng đèn). Danh sách này dùng ở bước sau và lúc vận hành.
Số ngày dự trữ là chỗ giá thành đội lên nhanh nhất, vì mỗi ngày thêm là thêm cả một khối pin. Đừng chọn theo cảm giác "càng nhiều càng chắc", hãy chọn theo việc mất điện một đêm ở chòi gây hậu quả gì: tối một chút thì chịu được, mất camera giữa mùa trộm thì không.
Bước ba: từ Wh cần dùng ra dung lượng pin
Không xả cạn pin. Pin nào cũng chỉ nên dùng một phần dung lượng ghi trên vỏ để còn sống lâu. Ví dụ giả định: loại axit chì chỉ nên dùng khoảng một nửa, loại lithium sắt phốt phát dùng được khoảng tám phần mười. Con số thật cho từng loại pin, bạn hỏi người bán và đọc tài liệu đi kèm, đừng tin lời truyền miệng.
Tính dung lượng cần có. Với 1.200 Wh cần lấy ra: pin axit chì cần 1.200 chia 0,5 bằng 2.400 Wh; pin lithium cần 1.200 chia 0,8 bằng 1.500 Wh. Cùng một nhu cầu mà hai loại pin ra hai cỡ khác nhau, đó là lý do so sánh hai báo giá pin chỉ bằng số Ah là so sai.
Đổi ra Ah để đọc vỏ pin. Ah nhân điện áp ra Wh. Hệ 12 V cần 2.400 Wh thì tương đương 2.400 chia 12 bằng 200 Ah; hệ 24 V thì chỉ còn 100 Ah nhưng hai bình ghép nối tiếp. Người bán nói "bình 100 Ah" mà không nói điện áp là chưa nói đủ.
Pin là phần nhạy cảm nhất của hệ. Chỗ đặt pin phải khô, thoáng, không nắng chiếu, có cầu dao cắt ngay cạnh, xa chỗ ngủ và bếp. Pin phồng, nóng bất thường hoặc có mùi lạ thì ngắt cầu dao nếu an toàn, ra khỏi chòi và gọi 114 khi có khói. Không dùng pin cũ tháo từ xe, không tự ghép cell; việc này để đơn vị có chuyên môn.
Bước bốn: tấm pin bao nhiêu thì nạp lại kịp
Pin chỉ là cái lu, ngày nào cũng phải đổ đầy lại. Lượng điện tấm pin làm ra phụ thuộc giờ nắng tương đương trong ngày, tức là quy cả ngày nắng lúc mạnh lúc yếu về số giờ nắng "đầy" tương đương. Con số này khác nhau theo vùng, theo mùa, theo bóng cây quanh chòi; bài này dùng ví dụ giả định 4 giờ nắng tương đương và hệ số hao 0,7 cho bụi, nóng, dây, bộ điều khiển.
Tính: mỗi oát tấm pin làm ra 4 nhân 0,7 bằng 2,8 Wh một ngày. Cần 600 Wh thì cần 600 chia 2,8 bằng khoảng 214 W tấm pin, làm tròn lên 250 W. Đó mới chỉ là đủ dùng trong ngày; muốn sau hai ngày âm u pin nạp lại đầy nhanh thì phải thêm tấm, thường thêm một phần ba đến một nửa.
Có ba chỗ làm phép tính này lệch xa thực tế. Thứ nhất là bóng cây: một cành che góc tấm pin vào buổi trưa có thể kéo cả dãy tấm tụt hẳn. Thứ hai là mùa mưa, khi giờ nắng tương đương có thể chỉ còn một phần nhỏ. Thứ ba là nhiệt: tấm nóng lên thì làm ra ít điện hơn, nên đặt tấm có khe thoáng phía sau chứ không áp sát mái tôn nóng. Bạn tự quan sát bóng cây ở các giờ khác nhau trong vài ngày, đánh dấu chỗ nắng suốt từ chín giờ sáng tới ba giờ chiều, rồi đưa thông tin đó cho thợ.
Bảng tải khác nhau theo kiểu chòi
Cùng một cách tính, mỗi kiểu chòi có một "món nặng" riêng cần để ý trước:
- Chòi canh rẫy một người: đèn và sạc là chính, quạt vài giờ; món nặng thường là camera hoặc đèn pha chống thú chạy suốt đêm.
- Chòi gia đình ở mùa thu hoạch: thêm ti vi nhỏ, nồi cơm điện, nhiều điện thoại; nồi cơm điện và ấm đun nước là món ăn điện rất mạnh trong thời gian ngắn, thường nên nấu bằng bếp khác.
- Chòi có tủ mát giữ sữa, thuốc thú y: tủ mát chạy cả ngày đêm và có dòng khởi động lớn, phải tính riêng và báo thợ để chọn inverter đủ sức.
- Chòi cạnh vườn có bơm tưới: bơm thường lớn hơn cả phần còn lại cộng lại; nhiều nhà tách bơm ra dùng bơm năng lượng mặt trời rời chạy ban ngày, không đi qua pin.
- Chòi trên đồi lộng gió: nếu ban đêm gió đều, một tua bin nhỏ có thể giúp nạp pin lúc không có nắng; nên đo gió trước, đừng mua theo lời quảng cáo.
Bạn để ý: hầu hết lời khuyên ở đây là bớt tải hoặc chuyển tải sang ban ngày, không phải mua pin to hơn. Mỗi Wh không phải cất qua đêm là một Wh không cần pin.
Mang bảng tải đi hỏi người bán, đơn vị lắp đặt
Khi đã có bảng tải và số ngày dự trữ, bạn hỏi được những câu khiến người bán phải trả lời bằng số:
- Bộ này mỗi ngày làm ra bao nhiêu Wh với giả định giờ nắng nào, và pin lấy ra được bao nhiêu Wh, không phải dung lượng trên vỏ?
- Với bảng tải 600 Wh mỗi ngày này, trời âm u hai ngày thì đêm thứ hai đèn còn sáng không, camera chạy tới mấy giờ?
- Pin loại gì, nên xả tới mức nào, bộ điều khiển có tự ngắt tải khi pin xuống thấp không?
- Inverter tự ăn bao nhiêu oát khi không có tải, có chế độ tiết kiệm không?
- Ai đấu nối, có chứng chỉ gì, sau lắp đặt có bàn giao sơ đồ và chỉ chỗ cầu dao khẩn cấp không?
- Bảo hành từng món tính thế nào, pin hỏng thì thay riêng được hay phải thay cả bộ?
Người bán nào trả lời được những câu này bằng con số và giả định rõ ràng thì đáng tin hơn người chỉ nói "bộ này chạy thoải mái". Lưu bảng tải, giấy bàn giao và sơ đồ trong một túi nilon treo cạnh tủ pin để lần sau thợ đến khỏi đoán.
Câu hỏi thường gặp
Không biết công suất thiết bị thì lấy số ở đâu?
Xem nhãn dán dưới đáy hoặc sau lưng thiết bị, trên cục sạc hoặc trong sách hướng dẫn. Nếu vẫn không thấy, có thể mượn một đồng hồ đo điện cắm ổ để đo khi dùng ở nhà có lưới, ghi lại số oát và số Wh sau một ngày.
Wh và Ah khác nhau thế nào khi mua pin?
Ah là dòng điện nhân thời gian, chỉ có nghĩa khi đi kèm điện áp. Wh là điện năng thật, bằng Ah nhân điện áp. So hai pin khác điện áp thì phải đổi về Wh mới so được.
Có nên chọn dự trữ ba bốn ngày cho chắc không?
Mỗi ngày dự trữ thêm là thêm cả một khối pin nặng, tốn chỗ và tốn công bảo quản. Thường hợp lý hơn là chọn số ngày vừa đủ cho tải giữ tới cùng, rồi có cách nạp bù như máy phát nhỏ ngoài trời hoặc tua bin gió nếu nơi đó có gió.
Tự lắp bộ điện mặt trời cho chòi có được không?
Bạn tự làm được việc liệt kê tải, chọn chỗ nắng, dọn bóng cây và theo dõi. Phần đấu pin, bộ điều khiển, inverter và dây ra tải nên để thợ điện có chứng chỉ, vì điện một chiều dòng lớn gây cháy và hồ quang rất khó dập.
Chòi chỉ ở cuối tuần thì tính tải thế nào?
Vẫn tính tải theo ngày có người ở, nhưng cộng thêm phần tải chạy suốt tuần khi vắng người như camera, router. Phần đó nhiều khi lớn hơn bạn nghĩ vì chạy liên tục bảy ngày.
Tính xong mà thấy hệ quá lớn thì bớt ở đâu trước?
Bỏ hoặc chuyển sang ban ngày những tải nặng như nồi cơm điện, ấm đun, bơm; thay đèn cũ bằng đèn LED; tắt inverter khi không cần. Thường bớt tải đỡ việc hơn nhiều so với tăng pin.