Một đồng hồ đo điện cắm ổ và một cuốn sổ là đủ để kiểm phần lớn lời quảng cáo tiết kiệm điện của đồ cắm phích, nếu bạn đo cùng một việc, đo đủ lâu và mỗi lần chỉ đổi một thứ. Con số cần nhìn là kWh, không phải ampe hay watt tức thời. Kết quả cho biết thiết bị mới bớt bao nhiêu phần trăm cho đúng việc nhà bạn làm, rồi nhân lên thành số kWh cả năm.
Cách này không dành cho máy đấu cố định vào tủ điện, không dành cho tải vượt định mức của đồng hồ, và không thay được phép đo của thợ khi cần. Nhưng với ấm đun, nồi cơm, tủ lạnh, quạt, đèn, máy bơm nhỏ cắm phích và những "hộp tiết kiệm" các loại, đây là cách nhanh nhất để thôi phải tin hay không tin người bán.
Đồng hồ cắm ổ đo được gì, không đo được gì
Đo được điện năng kWh. Đây là con số quan trọng nhất, cùng loại với thứ công tơ nhà bạn đếm. Đồng hồ cộng dồn từ lúc cắm, nên đo càng lâu càng sát thực tế.
Đo được công suất tức thời W, điện áp V, dòng A. Hữu ích để nhìn một máy ăn bao nhiêu lúc đang chạy, nhưng máy chạy theo chu kỳ như tủ lạnh, bình nóng lạnh, máy bơm có phao thì số tức thời lên xuống liên tục, không dùng để kết luận.
Một số loại đo cả hệ số công suất. Chỉ số này giúp hiểu vì sao ampe kìm thấy dòng giảm mà kWh không giảm khi cắm tụ, nhưng không phải thứ bạn trả tiền.
Không đo được máy đấu cố định. Bình nóng lạnh đấu thẳng, điều hoà có aptomat riêng, máy bơm đấu vào tủ thì không cắm qua đồng hồ được. Đừng tháo dây ra để chen đồng hồ vào; muốn đo thì nhờ thợ dùng ampe kìm có chức năng đo công suất hoặc lắp công tơ phụ.
Không chịu được tải quá định mức. Mỗi đồng hồ ghi dòng hoặc công suất tối đa. Ấm siêu tốc, bàn là, máy bơm lớn có thể sát hoặc vượt mức đó. Vượt là đồng hồ nóng, chảy nhựa, nguy cơ cháy.
Đo tải rất nhỏ kém chính xác. Với thiết bị chỉ ăn vài phần mười watt như đèn báo của sạc, nhiều đồng hồ rẻ báo số tròn hoặc báo bằng không. Muốn đo loại này thì đo rất lâu rồi chia ra, hoặc đo cả chuỗi nhiều thiết bị cùng lúc.
Ba nguyên tắc của một phép thử công bằng
Nguyên tắc thứ nhất là cùng một việc làm ra. Ấm cũ và ấm mới phải đun cùng một lượng nước, từ cùng nhiệt độ ban đầu, tới cùng lúc sôi. Tủ lạnh có cắm và không cắm hộp phải cùng mức nhiệt độ cài, cùng lượng đồ bên trong, cùng số lần mở cửa xấp xỉ. Đo "kWh mỗi ngày" mà ngày này nóng hơn ngày kia ba bốn độ thì chênh lệch do thời tiết có thể lớn hơn mọi thứ thiết bị làm được.
Nguyên tắc thứ hai là đo đủ lâu. Ấm đun một lần đã ra số, nhưng nên đun ba lần lấy trung bình. Tủ lạnh, tủ đông chạy theo chu kỳ cần ít nhất hai ba ngày mỗi bên. Máy bơm có phao cần đo theo lượng nước bơm được, ví dụ mỗi lần bơm đầy bồn, không đo theo giờ.
Nguyên tắc thứ ba là mỗi lần chỉ đổi một thứ. Không vừa thay ấm vừa đổi sang nước giếng, không vừa cắm hộp vừa xả đá tủ lạnh. Đổi hai thứ cùng lúc thì kết quả tốt hay xấu cũng không biết nhờ cái nào. Nếu có thể, làm thêm một vòng đảo thứ tự: lần đầu đo máy cũ trước, lần sau đo máy mới trước.
Quy trình đo một thiết bị quảng cáo tiết kiệm điện
Ví dụ cho một cái ấm đun được quảng cáo "tiết kiệm 30% điện", các thiết bị khác làm tương tự:
- Đọc định mức của đồng hồ đo và công suất ghi trên ấm; ấm phải nằm dưới định mức, có dư.
- Cắm đồng hồ thẳng vào ổ tường chắc chắn, không qua ổ chia nhiều đầu, không ở chỗ ướt.
- Đong đúng một lít nước từ cùng một vòi, để nước trong bình cùng một lúc cho đều nhiệt độ.
- Đặt đồng hồ về không, cắm ấm cũ, đun tới khi ấm tự ngắt. Ghi số kWh.
- Đổ nước, để ấm nguội hẳn, lặp lại hai lần nữa. Lấy trung bình ba lần.
- Làm y hệt với ấm mới: cùng nước, cùng lượng, cùng ổ, ba lần.
- So hai trung bình. Ghi cả thời gian sôi để biết ấm nào nhanh hơn.
- Tính phần trăm chênh và nhân ra cả năm như phần dưới.
Với tủ lạnh và hộp cắm ổ, thay "một lít nước" bằng "một ngày ở cùng nhiệt độ cài, cùng lượng đồ", đo ba ngày không hộp, ba ngày có hộp, rồi đảo lại một vòng nữa.
Ví dụ đọc kết quả
Ba ví dụ giả định, số tròn, để thấy cách đọc. Kết quả thật của nhà bạn có thể khác hẳn:
| Thử cái gì | Máy cũ hoặc không cắm | Máy mới hoặc có cắm | Đọc thế nào |
|---|---|---|---|
| Ấm đun quảng cáo tiết kiệm 30%, mỗi lít nước | 0,12kWh | 0,11kWh | (0,12 − 0,11) ÷ 0,12 ≈ 8%; có bớt, nhưng xa con số 30% |
| Tủ lạnh có và không cắm hộp tiết kiệm, mỗi ngày | 0,80kWh | 0,82kWh | Chênh 0,02kWh, nằm trong dao động thường ngày; hộp không có tác dụng thấy được |
| Bóng sợi đốt và bóng LED ở hiên, mỗi đêm 10 giờ | 0,60kWh | 0,09kWh | (0,60 − 0,09) ÷ 0,60 = 85%; giảm thật, không cần trình diễn |
Bóng sợi đốt trong ví dụ là 60W chạy 10 giờ: 60 × 10 = 600Wh = 0,60kWh. Bóng LED là 9W: 9 × 10 = 90Wh = 0,09kWh. Phép thử tốt thường cho ra một trong ba kiểu kết quả: bớt thật nhưng ít hơn quảng cáo, không thấy khác, hoặc bớt rõ ràng như chuyện đổi đèn.
Đổi kết quả đo ra số kWh cả năm
Phần trăm nghe to nhỏ tuỳ cách nói; số kWh cả năm mới cho biết thiết bị đáng bận tâm tới đâu. Lấy phần chênh mỗi lần, nhân với số lần dùng mỗi ngày, nhân 365.
Với cái ấm trong ví dụ: chênh 0,01kWh mỗi lít. Nhà đun ba lít mỗi ngày thì 0,01 × 3 × 365 = 10,95kWh mỗi năm, khoảng 11kWh. Đem con số này so với số kWh cả năm trên các hoá đơn của nhà bạn để tự thấy nó lớn hay nhỏ. Với bóng đèn hiên: chênh 0,51kWh mỗi đêm, 0,51 × 365 ≈ 186kWh mỗi năm, một khoản rõ ràng hơn hẳn.
Phép nhân này cũng giúp xếp thứ tự việc nên làm. Một thiết bị bớt 30% của một máy chạy ít thì có khi thua một thiết bị bớt 10% của máy chạy suốt ngày. Máy nào chạy nhiều giờ, ăn nhiều kWh nhất trong nhà thì đáng thử trước. Ở nhà quê thường là đèn chuồng, đèn sân chạy cả đêm, máy bơm, tủ đông, bình nóng lạnh.
Thử với máy bơm nhỏ, nồi cơm và quạt: đổi đơn vị đo cho đúng việc
Mỗi loại máy cần một đơn vị "việc làm ra" riêng, chọn sai đơn vị là phép thử hỏng ngay từ đầu. Với máy bơm nhỏ cắm phích bơm lên bồn, đơn vị là kWh cho mỗi lần bơm đầy bồn, tính từ lúc bồn cạn tới mức phao ngắt. Không đo theo giờ, vì máy bơm khoẻ hơn có thể ăn nhiều watt hơn nhưng đầy bồn nhanh hơn, tổng kWh lại ít hơn.
Với nồi cơm, đơn vị là kWh cho một nồi cùng lượng gạo, cùng lượng nước, tính cả thời gian giữ ấm mà nhà bạn thường để, vì phần giữ ấm suốt buổi có khi ngang phần nấu. Hai nồi khác nhau ở chế độ giữ ấm thì so cả hai phần, đừng chỉ so lúc nấu.
Với quạt, đơn vị là kWh cho một đêm ngủ ở cùng nấc gió mà người trong phòng thấy dễ chịu như nhau. Quạt mới ăn ít watt hơn ở nấc số một nhưng phải bật nấc ba mới đủ mát thì so nấc ba của quạt mới với nấc một của quạt cũ. Quy tắc chung: điều bạn so là cái giá điện để có cùng một kết quả mà nhà bạn cần, không phải con số trên hộp.
Sai lầm hay gặp khi tự đo
Những lỗi làm kết quả sai lệch, đôi khi theo hướng có lợi cho người bán:
- Đo tủ lạnh vài phút rồi so số watt tức thời, trong khi máy nén lúc chạy lúc nghỉ.
- So ngày nắng nóng với ngày mưa mát mà không đảo thứ tự đo.
- Cắm đồng hồ qua ổ chia nhiều đầu đang có máy khác cùng chạy, số đo cộng cả máy kia.
- Mất điện giữa chừng làm đồng hồ về không mà không để ý, cộng thiếu một nửa.
- Quên rằng chính đồng hồ cũng tiêu một ít điện; với tải rất nhỏ, phần này đáng kể so với thứ đang đo.
- Đo máy mới vừa mua lúc còn chạy rà, hoặc máy cũ vừa vệ sinh xong, rồi kết luận về chính thiết bị.
Ghi sổ đủ ngày giờ, nhiệt độ trời ước chừng, lượng đồ hay lượng nước, và mọi chuyện bất thường như mất điện, có khách. Khi đọc lại, những dòng ghi chú đó giúp bạn bỏ đi các lần đo không công bằng thay vì cố giải thích chúng.
Dùng đồng hồ đo cho an toàn
Đồng hồ cắm ổ là thiết bị nằm giữa ổ tường và máy, nên nó chịu đúng dòng của máy. Chọn loại có ghi rõ định mức dòng và công suất, có vỏ chống cháy, chân cắm chắc. Không cắm tải sát định mức trong nhiều giờ. Sờ thấy đồng hồ ấm rõ, có mùi nhựa, ổ cắm lỏng, có tia lửa khi cắm thì rút ra và thôi đo bằng cách đó.
Không dùng đồng hồ ở nhà tắm, chuồng trại ẩm ướt, ngoài trời không mái che, hay ở ao nuôi. Không cắm nối tiếp hai ba đồng hồ hay qua ổ kéo dài cuộn tròn. Với máy bơm, máy nghiền, mô tơ lớn có dòng khởi động cao, hỏi thợ trước khi định đo bằng đồng hồ cắm ổ.
Ở nhà có hệ điện độc lập chạy pin, đồng hồ cắm ổ vẫn đo được các máy cắm phía sau bộ đổi điện, và rất hữu ích để biết máy nào đang rút pin nhanh. Nhưng không tự chen đồng hồ vào giữa pin và bộ đổi điện hay vào phần điện một chiều; phần đó để đơn vị lắp hệ đo bằng dụng cụ phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Đồng hồ đo điện cắm ổ có chính xác không?
Với tải vừa phải như ấm, tủ lạnh, quạt, đèn, các loại tử tế cho số kWh đủ dùng để so trước sau. Với tải rất nhỏ chỉ vài phần mười watt, nhiều loại đo kém, nên đo lâu rồi chia ra hoặc đo cả chuỗi thiết bị cùng lúc. Điều quan trọng là dùng cùng một đồng hồ cho cả hai bên phép thử.
Đo tủ lạnh bao lâu thì đủ để so sánh?
Tủ lạnh chạy theo chu kỳ nên ít nhất hai ba ngày mỗi bên, cùng nhiệt độ cài, cùng lượng đồ, số lần mở cửa xấp xỉ. Tốt hơn là đảo thứ tự một vòng nữa để trừ ảnh hưởng của thời tiết.
Có dùng đồng hồ cắm ổ để đo bình nóng lạnh được không?
Bình nóng lạnh thường đấu cố định và công suất lớn, có thể vượt định mức của đồng hồ. Không tháo dây ra để chen đồng hồ vào. Muốn biết bình ăn bao nhiêu điện thì nhờ thợ đo bằng ampe kìm có chức năng đo công suất hoặc lắp công tơ phụ cho nhánh đó.
Vì sao không nên so số watt tức thời giữa hai máy?
Máy chạy theo chu kỳ hay có chế độ tự điều chỉnh sẽ ăn công suất lên xuống liên tục. Một con số tức thời chỉ là một khoảnh khắc. Thứ bạn trả tiền là kWh cộng dồn, nên luôn so kWh cho cùng một việc làm ra.
Kết quả đo khác hẳn quảng cáo thì có làm căn cứ khiếu nại được không?
Sổ ghi đo cẩn thận, có ngày giờ, điều kiện, ảnh chụp đồng hồ là thông tin hữu ích khi trao đổi với người bán hay khi hỏi cơ quan bảo vệ người tiêu dùng. Nó có được coi là căn cứ chính thức hay không thì tuỳ nơi tiếp nhận, nên hỏi trực tiếp.
Nhà có hệ pin ở nhà vườn có nên dùng đồng hồ cắm ổ không?
Có, để đo các máy cắm sau bộ đổi điện và biết máy nào rút pin nhanh. Nhưng không chen đồng hồ vào phần điện một chiều giữa pin và bộ đổi điện; phần đó để đơn vị lắp hệ đo.