Ổ cắm hẹn giờ và công tắc cảm biến giảm điện thật ở những chỗ có giờ chạy thừa: đèn sân sáng suốt đêm dù sau nửa đêm không ai ra, đèn lối đi bật rồi quên tắt, máy chạy theo lịch mà người hay bấm muộn. Chúng không làm máy hiệu suất hơn; chúng chỉ cắt bớt giờ máy chạy không cần. Đặt vào chỗ không có giờ thừa thì không bớt được gì, lại cộng thêm chút điện tự tiêu của chính thiết bị.
Có những chỗ tuyệt đối không dùng hẹn giờ: tủ lạnh, tủ đông, máy bơm lên bồn thay cho phao, máy sục khí ao, thiết bị y tế. Bài này đưa bảng chỗ nên và không nên đặt ở nhà quê, phép tính giả định, chuyện định mức dòng, và phần nào phải gọi thợ đấu.
Ba loại thiết bị và điện chúng tự tiêu
Ổ cắm hẹn giờ cơ. Loại có vòng chốt gạt theo từng mười lăm phút hay nửa giờ, chạy bằng mô tơ nhỏ. Bền, dễ hiểu với người lớn tuổi, nhưng mất điện là lệch giờ và phải chỉnh lại.
Ổ cắm hẹn giờ điện tử và ổ cắm điều khiển qua điện thoại. Đặt được nhiều mốc, có pin nhớ giờ; loại qua điện thoại cần mạng ổn định. Mạch điện tử và bộ thu sóng tiêu điện thường trực.
Công tắc cảm biến. Cảm biến chuyển động bật đèn khi có người hay vật nóng đi qua, tắt sau một thời gian giữ. Cảm biến ánh sáng bật khi trời tối, tắt khi trời sáng. Nhiều loại kết hợp cả hai. Loại gắn tường thay công tắc cũ phải đấu dây, là việc của thợ.
Tính phần tự tiêu. Giả định một ổ cắm điều khiển qua điện thoại tiêu 1W thường trực: 1 × 24 × 365 = 8.760Wh, khoảng 8,8kWh mỗi năm. Nếu nó chỉ dùng để tắt một bóng LED 5W mà người trong nhà vốn đã nhớ tắt, thiết bị này tiêu nhiều hơn phần nó bớt. Mức tự tiêu thật của từng loại khác nhau; đo bằng đồng hồ cắm ổ trong một hai ngày là biết.
Đặt ở đâu, không đặt ở đâu
Bảng cho nhà ở quê, nhà vườn, trại nhỏ:
| Chỗ | Nên dùng gì | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đèn cổng, đèn sân sáng suốt đêm | Cảm biến ánh sáng bật khi tối, kèm hẹn giờ tắt nửa đêm; sau đó cảm biến chuyển động | Chỗ có giờ thừa nhiều nhất |
| Lối đi ra chuồng, nhà vệ sinh ngoài, nhà kho | Cảm biến chuyển động | Hết cảnh bật rồi quên tắt cả đêm |
| Đèn chuồng theo quy trình chăn nuôi | Hẹn giờ theo hướng dẫn kỹ thuật viên | Lợi chính là đúng giờ, không quên |
| Bình nóng lạnh đấu cố định | Aptomat hoặc công tắc hẹn giờ do thợ lắp, đúng định mức | Không cắm qua ổ hẹn giờ loại phích nhỏ |
| Máy bơm lên bồn | Phao và bảo vệ chạy khô, không thay bằng hẹn giờ | Hẹn giờ thay phao là tràn bồn hoặc chạy khô |
| Tủ lạnh, tủ đông, máy sục khí ao, thiết bị y tế | Không dùng hẹn giờ | Cắt điện là hỏng thực phẩm, chết tôm cá, nguy cho người bệnh |
| Modem, camera an ninh | Thường không nên | Tắt đêm thì mất đúng lúc cần camera |
Dòng đầu bảng là chỗ thường bớt được nhiều nhất, vì đèn sân, đèn cổng ở nhà quê thường to và sáng mười một, mười hai giờ mỗi đêm. Những dòng cuối là chỗ người ta hay đặt nhầm khi nghe "ổ hẹn giờ tiết kiệm điện", và cái giá của chỗ nhầm lớn hơn nhiều so với tiền điện.
Tính thử với một bóng đèn sân
Ví dụ giả định: đèn sân 50W bật từ sáu giờ tối tới sáu giờ sáng, 12 giờ mỗi đêm. Mỗi tháng là 50 × 12 × 30 = 18.000Wh, tức 18kWh. Thực ra sau mười một giờ đêm không ai ra sân, chỉ cần sáng khi có người hoặc có động.
Lắp cảm biến ánh sáng kèm hẹn giờ cho đèn sáng từ lúc tối tới mười một giờ, khoảng 5 giờ mỗi đêm: 50 × 5 × 30 = 7.500Wh, tức 7,5kWh. Thiết bị hẹn giờ tự tiêu giả định 1W cả ngày: 1 × 24 × 30 = 720Wh, khoảng 0,72kWh. Sau nửa đêm cảm biến chuyển động bật đèn vài lần, coi như không đáng kể. Tổng còn khoảng 8,2kWh, bớt được khoảng 18 − 7,5 − 0,72 ≈ 9,8kWh mỗi tháng.
Nếu đèn sân đó đã được đổi sang LED 10W, cùng phép tính cho thấy phần bớt chỉ còn khoảng 10 × 7 × 30 = 2.100Wh, trừ 0,72kWh tự tiêu còn khoảng 1,4kWh, chưa tới một phần bảy con số trên, trong khi phần tự tiêu của thiết bị hẹn giờ không đổi. Thứ tự hợp lý vì vậy là đổi đèn trước, hẹn giờ sau, và chọn thiết bị hẹn giờ tự tiêu ít.
Cách làm tương tự cho đèn chuồng, đèn ao: lấy watt nhân số giờ thừa mỗi đêm nhân số đêm, trừ đi phần thiết bị tự tiêu. Ra số âm hoặc gần bằng không thì đừng mua.
Định mức dòng và an toàn
Đọc dòng tối đa trên ổ hẹn giờ. Mỗi ổ ghi dòng hoặc công suất tối đa. Ấm siêu tốc, bình nóng lạnh, bàn là, máy bơm có dòng lớn, có loại còn vọt dòng khi khởi động. Cắm tải sát hay vượt định mức làm tiếp điểm bên trong nóng, cháy rỗ, có thể chảy vỏ.
Tải có mô tơ cần dư nhiều. Máy bơm, máy nén khởi động ăn dòng gấp nhiều lần lúc chạy. Ổ hẹn giờ loại nhỏ không hợp với những tải này kể cả khi số watt lúc chạy nằm trong định mức.
Ngoài trời và chỗ ẩm. Ổ hẹn giờ loại cắm trong nhà không dùng ở chuồng, ở ao, ngoài sân mưa tạt. Thiết bị cho ngoài trời phải có cấp chống bụi nước phù hợp, đặt trong hộp kín, trên nhánh có aptomat chống giật.
Công tắc cảm biến gắn tường để thợ đấu. Thay công tắc thường bằng công tắc cảm biến là mở hộp công tắc, đấu dây pha và dây trung tính. Việc này để thợ điện làm, kể cả khi trông có vẻ đơn giản.
Cảm biến bật tắt sai và cách chỉnh
Những chuyện hay gặp ở nhà quê, và việc chủ nhà tự chỉnh được bằng các núm bên ngoài theo hướng dẫn của nhà sản xuất:
- Cây lay trong gió, chó mèo đi qua làm đèn bật suốt đêm: giảm độ nhạy, xoay mắt cảm biến tránh bụi cây, hạ góc nhìn xuống lối đi.
- Đèn tắt khi người còn đứng đó: tăng thời gian giữ, đặt cảm biến nhìn ngang lối đi thay vì nhìn thẳng vào người đi tới.
- Đèn sáng ban ngày: núm ngưỡng ánh sáng đặt quá cao, hoặc cảm biến nằm trong bóng râm, gầm mái.
- Đèn chập chờn lúc chạng vạng: cảm biến ánh sáng nhìn thấy chính bóng đèn nó bật, tưởng trời sáng rồi tắt; cần đặt cảm biến không bị đèn chiếu vào.
- Mưa sương làm cảm biến loạn: che mái nhỏ, không đặt hướng mưa tạt thẳng.
Chỉnh núm, xoay mắt cảm biến khi đèn đã tắt nguồn và tay khô; không mở hộp điện, không tháo dây. Nếu cảm biến nằm trên cao phải leo thang, có người giữ thang, không làm lúc mưa gió.
Lên kế hoạch hẹn giờ cho cả nhà trong một buổi chiều
Thay vì mua một lúc nhiều ổ hẹn giờ rồi tìm chỗ cắm, làm ngược lại: tìm giờ thừa trước, mua sau.
- Tối hôm trước, đi một vòng lúc mười giờ và lúc hai giờ đêm, ghi lại đèn nào còn sáng, máy nào còn chạy mà không ai dùng.
- Với mỗi thứ đang sáng, ghi công suất trên bóng hay trên nhãn máy, và số giờ thừa ước chừng mỗi đêm.
- Nhân watt với giờ thừa với 30 ra Wh thừa mỗi tháng cho từng thứ, xếp từ lớn tới nhỏ.
- Gạch khỏi danh sách mọi thứ thuộc nhóm không được cắt: tủ lạnh, tủ đông, máy sục khí, máy bơm cấp nước, thiết bị y tế, camera.
- Với mỗi thứ còn lại, chọn cách cắt rẻ nhất: dặn người nhà, công tắc cảm biến, hẹn giờ cơ, hẹn giờ điện tử; chỉ chọn ổ qua điện thoại khi thật sự cần bật tắt từ xa.
- Trừ phần tự tiêu của thiết bị định mua khỏi phần bớt; thứ nào còn lại ít quá thì bỏ qua.
- Lắp loại cắm phích thì tự làm; loại gắn tường, ngoài trời, cho tải lớn thì ghi lại để thợ đến làm một lần.
Một tháng sau, đi lại vòng mười giờ và hai giờ đêm. Thứ vẫn còn sáng ngoài ý muốn thường là cảm biến chỉnh chưa đúng hay ổ hẹn giờ bị lệch sau một lần mất điện.
Ổ cắm điều khiển qua điện thoại: tiện nhưng có giá
Ổ cắm điều khiển qua điện thoại cho phép con cái ở xa bật tắt đèn cổng cho cha mẹ, hay xem máy nào đang chạy. Tiện thật, nhưng nó phụ thuộc vào mạng, vào tài khoản, vào ứng dụng của người bán. Mất mạng, quên mật khẩu, ứng dụng ngừng hỗ trợ là ổ quay về chế độ mặc định, có loại tắt hẳn.
Vì vậy chỉ dùng loại này cho thiết bị mà tắt nhầm cũng không sao: đèn trang trí, đèn sân, quạt thông gió nhà kho. Không đặt cho tủ đông, máy sục khí, máy bơm cấp nước sinh hoạt. Đổi mật khẩu mặc định, không chia tài khoản cho người lạ, và nhớ phần tự tiêu thường trực của bộ thu sóng khi tính lợi.
Ở nhà có hệ điện độc lập chạy pin, mỗi thiết bị tự tiêu thường trực đều rút pin cả đêm. Vài cái ổ thông minh, vài cái đèn báo cộng lại có thể là phần đáng kể của một bộ pin nhỏ. Nên đo tổng phần tự tiêu lúc mọi thứ đã tắt, và cân nhắc dùng hẹn giờ cơ hay cảm biến đơn giản cho hệ pin.
Câu hỏi thường gặp
Ổ cắm hẹn giờ có tiết kiệm điện không?
Có, nếu nó cắt được giờ máy chạy thừa, như đèn sân sáng suốt đêm mà sau nửa đêm không ai dùng. Nếu máy vốn đã được tắt đúng lúc, ổ hẹn giờ không bớt được gì và còn tự tiêu một ít điện thường trực.
Có nên dùng ổ cắm hẹn giờ cho bình nóng lạnh không?
Không nên cắm bình nóng lạnh qua ổ hẹn giờ loại phích nhỏ vì dòng lớn có thể làm ổ nóng chảy. Muốn hẹn giờ cho bình thì nhờ thợ lắp aptomat hoặc công tắc hẹn giờ đúng định mức trên đường dây riêng của bình.
Dùng hẹn giờ cho máy bơm lên bồn thay phao được không?
Không. Lượng nước dùng mỗi ngày thay đổi, hẹn giờ cố định sẽ lúc tràn bồn, lúc bơm chạy khô khi giếng cạn. Máy bơm lên bồn cần phao và bảo vệ chạy khô, do thợ lắp.
Công tắc cảm biến chuyển động tốn điện không?
Có tiêu một ít điện thường trực để mắt cảm biến hoạt động, thường nhỏ, nhưng không bằng không. Đặt ở chỗ hay quên tắt đèn như lối ra chuồng, nhà vệ sinh ngoài thì phần bớt lớn hơn nhiều so với phần tự tiêu.
Vì sao đèn cảm biến ngoài sân cứ tự bật cả đêm?
Thường do cây lay trong gió, chó mèo đi qua, hoặc cảm biến nhìn trúng đường cái. Giảm độ nhạy, xoay mắt cảm biến tránh bụi cây và hạ góc nhìn xuống lối đi bằng các núm bên ngoài, khi đã tắt nguồn.
Ổ cắm điều khiển qua điện thoại có an toàn cho nhà người già không?
Dùng được cho đèn và thiết bị mà tắt nhầm cũng không sao. Không dùng cho tủ đông, máy sục khí, máy bơm sinh hoạt hay thiết bị y tế, vì mất mạng hoặc lỗi ứng dụng có thể làm ổ tắt. Đổi mật khẩu mặc định và giữ tài khoản trong gia đình.