Ổn áp có tốn điện: nó tự tiêu một phần điện năng kể cả khi phía sau không bật máy nào, và không làm các máy trong nhà ăn ít điện hơn. Ổn áp là thiết bị bảo vệ, giữ điện áp đều để máy chạy êm và bền khi điện lưới chập chờn, chứ không phải thiết bị tiết kiệm điện. Người bán quảng cáo "ổn áp tiết kiệm điện" là đang gộp hai chuyện khác nhau làm một.
Phần hao của ổn áp nhỏ so với tải lớn, nhưng cộng dồn cả tháng khi cắm thường trực thì không nhỏ với nhà dùng ít điện. Bài này giúp bạn ước phần hao bằng phép tính giả định, biết lúc nào ổn áp đáng giữ, lúc nào nên ngắt, và vì sao đẩy điện áp lên cao hơn đôi khi còn làm một số máy ăn điện nhiều hơn.
Ổn áp hao điện ở đâu
Đa số ổn áp dùng trong nhà là một cuộn biến áp có nhiều nấc, kèm mạch đo điện áp và bộ chuyển nấc: loại dùng rơ le nhảy từng bậc, loại dùng mô tơ nhỏ kéo chổi than trượt trên cuộn dây. Điện đi qua cuộn dây và lõi sắt luôn mất một phần thành nhiệt. Cái nóng ấm bạn sờ thấy trên vỏ ổn áp chính là điện đã trả tiền mà không làm việc gì.
Có hai phần hao. Phần thứ nhất là hao không tải: chỉ cần ổn áp đang bật, lõi sắt đã bị từ hoá qua lại liên tục, mạch đo và đèn báo đã chạy, dù phía sau không có máy nào. Phần thứ hai là hao có tải: dòng điện qua cuộn dây càng lớn thì dây càng nóng. Ổn áp càng to, phần hao không tải thường càng lớn, vì lõi sắt to hơn.
Nhà sản xuất tử tế ghi hiệu suất hoặc công suất tổn hao trên nhãn hay trong sách hướng dẫn. Nếu không thấy ghi, bạn vẫn ước được bằng đồng hồ đo điện cắm ổ với ổn áp nhỏ loại cắm phích, hoặc nhờ thợ đo với ổn áp lớn đấu cố định. Đừng tin con số hiệu suất rất cao mà không có thông số đi kèm.
Tính thử phần hao trong một tháng
Ví dụ giả định, số tròn, để thấy cách tính. Số thật của máy nhà bạn phải đo hoặc đọc trên nhãn:
| Tình huống | Phép tính | Kết quả mỗi tháng |
|---|---|---|
| Ổn áp cắm cả ngày, hao không tải giả định 15W | 15W × 24 giờ × 30 ngày = 10.800Wh | Khoảng 10,8kWh |
| Ổn áp chỉ bật 6 giờ buổi tối, cùng mức hao | 15W × 6 giờ × 30 ngày = 2.700Wh | Khoảng 2,7kWh |
| Có tải 1.000W, hiệu suất giả định 95% | 1.000 ÷ 0,95 ≈ 1.053W; hao ≈ 53W khi đang chạy tải | Tuỳ số giờ chạy tải |
| Tải 1.000W chạy 4 giờ mỗi ngày | 53W × 4 × 30 = 6.360Wh | Khoảng 6,4kWh hao thêm |
Với nhà dùng nhiều điện, mười kWh mỗi tháng có thể chỉ là một phần nhỏ. Với nhà vườn, nhà người già ở một mình dùng ít điện, phần hao thường trực của một cái ổn áp to có khi chiếm tỉ lệ đáng kể trong hoá đơn. Đây là lý do nhiều thợ khuyên chọn ổn áp vừa đủ cỡ cho nhóm máy cần bảo vệ, không chọn quá to "cho chắc".
Vì sao nâng điện áp lên không làm máy ăn ít điện
Người bán hay lập luận: điện yếu thì máy phải "gồng", có ổn áp thì máy chạy nhẹ nhàng nên tốn ít điện. Lập luận này đúng một phần với mô tơ, sai với đồ điện trở.
Ấm siêu tốc, bình nóng lạnh, bàn là, nồi cơm loại thường là đồ điện trở. Điện áp thấp thì chúng nhận ít công suất hơn, nước sôi chậm hơn; điện áp cao thì nhận nhiều công suất hơn, sôi nhanh hơn. Tổng điện để đun một ấm nước từ nguội tới sôi gần như như nhau, phần chênh nằm ở chỗ đun lâu thì nhiệt thất thoát ra ngoài nhiều hơn một chút. Ổn áp đẩy điện áp lên không biến lượng điện cần để đun sôi nhỏ đi; nó chỉ cộng thêm phần hao của chính nó.
Với mô tơ của tủ lạnh, máy bơm, quạt, điện áp quá thấp làm dòng tăng, mô tơ nóng, khởi động khó, có khi kẹt. Ở đây ổn áp giúp máy bền và chạy đúng, đôi khi bớt một ít điện do mô tơ đỡ nóng. Nhưng phần lợi đó thường nhỏ hơn hoặc ngang phần ổn áp tự hao. Lý do chính đáng để mua ổn áp là bảo vệ máy, không phải để giảm tiền điện.
Còn với đồ điện tử có nguồn xung như ti vi, máy tính, sạc điện thoại, đèn LED tốt, phần lớn đã tự chịu được dải điện áp khá rộng. Cấp cho chúng qua ổn áp thường không đổi được bao nhiêu, chỉ thêm phần hao.
Khi nào ổn áp đáng giữ, khi nào nên ngắt
Một vài tình huống thường gặp ở nhà vườn, nhà quê cuối nguồn:
- Đáng giữ: điện áp buổi tối tụt sâu làm tủ lạnh, máy bơm khởi động khó, đèn chớp, quạt quay yếu, nhiều lần như vậy trong tuần.
- Đáng giữ: khu vực điện áp lúc thấp lúc cao thất thường, máy móc từng hỏng mạch mà thợ xác định do điện áp.
- Nên ngắt hoặc chuyển chế độ chạy thẳng theo hướng dẫn của nhà sản xuất: khi đi vắng dài ngày, phía sau ổn áp không có máy nào cần chạy.
- Nên xem lại: ổn áp cấp cho cả nhà trong khi chỉ một hai máy cần bảo vệ; thợ có thể tách nhóm, dùng ổn áp nhỏ cho đúng chỗ.
- Không cần: nhà điện áp ổn định quanh năm, mua ổn áp chỉ vì nghe nói tiết kiệm điện.
Việc tách nhóm, chuyển ổn áp từ cấp cả nhà sang cấp một nhánh là việc đấu trong tủ điện, phải do thợ điện có chứng chỉ làm. Chủ nhà chỉ ghi lại máy nào hay trục trặc, vào giờ nào, để thợ có cơ sở.
Nhà có máy phát nhỏ hoặc hệ điện độc lập ở nhà vườn cần thêm một lưu ý: điện ra của máy phát loại nhỏ có thể dao động khi tải thay đổi, và ổn áp loại rơ le nhảy nấc liên tục theo dao động đó, vừa hao vừa nhanh mòn. Trước khi đặt ổn áp sau máy phát hay sau bộ đổi điện, hỏi đơn vị đã lắp hệ xem điện ra của hệ đã đủ ổn định chưa, và nếu cần thì cách nào hợp hơn cho riêng hệ đó.
Tự ước phần hao của ổn áp nhà mình
Với ổn áp nhỏ loại cắm phích, chủ nhà tự làm được mà không phải mở gì:
- Rút hết phích các máy phía sau ổn áp, để ổn áp bật mà không có tải.
- Cắm ổn áp qua một đồng hồ đo điện cắm ổ, đồng hồ có ghi dòng tối đa chịu được lớn hơn dòng của ổn áp lúc có tải.
- Để yên 24 giờ, đọc số Wh hoặc kWh đồng hồ ghi được. Chia cho 24 ra mức hao trung bình mỗi giờ.
- Nhân với số giờ ổn áp thường bật mỗi tháng để ra phần hao không tải hằng tháng.
- Muốn biết hao có tải, cắm thêm một tải ổn định như bóng đèn sợi đốt hay ấm đun, đo phía trước và phía sau ổn áp bằng hai đồng hồ, lấy hiệu số.
Với ổn áp lớn đấu cố định vào tủ điện, không tự tháo ra đo. Nhờ thợ đo dòng và công suất phía trước, phía sau. Trong lúc chờ, bạn có thể sờ mặt ngoài vỏ sau vài giờ không tải: vỏ ấm rõ là còn hao đáng kể; vỏ nóng đến mức không đặt tay lâu được là dấu hiệu phải gọi thợ kiểm tra.
Điện yếu kéo dài: nhìn nguyên nhân trước khi mua ổn áp
Hỏi điện lực về điện áp thấp kéo dài. Chất lượng điện áp tới công tơ là việc của bên bán điện. Nếu tối nào điện áp cũng tụt sâu, nhiều hộ trong xóm cùng bị, việc nên làm đầu tiên là phản ánh với điện lực địa phương, kèm giờ giấc và hiện tượng bạn ghi lại. Ổn áp chỉ chữa phần ngọn trong nhà mình.
Kiểm đoạn dây sau công tơ. Ở nhà vườn, trại, dây kéo từ công tơ vào nhà thường dài, có đoạn nối tạm, tiết diện nhỏ so với tải đã tăng thêm qua nhiều năm. Dây nhỏ và dài làm điện áp tụt ngay trong phần của bạn, và phần nhiệt đó công tơ có đếm. Thợ đo điện áp ở đầu công tơ và ở cuối dây lúc có tải sẽ biết tụt ở đâu.
Chỗ nối lỏng, cầu dao cũ. Mối nối xoắn tay, cầu dao rỗ tiếp điểm cũng gây tụt áp và nóng. Dấu hiệu là đèn chớp khi bật máy lớn, chỗ nối hay vỏ cầu dao ấm, có vết đen. Sửa những chỗ này rẻ công hơn và an toàn hơn thêm một cái ổn áp, nhưng phải do thợ làm.
Lệch giờ chạy máy lớn. Máy bơm, máy nghiền, bình nóng lạnh cùng bật vào giờ cơm tối là lúc điện yếu nhất. Dời bơm nước sang giờ khác, không cho hai máy lớn khởi động cùng lúc, đôi khi đủ để tủ lạnh khỏi phải chịu điện áp thấp mà không cần ổn áp.
Dấu hiệu ổn áp đang ăn điện nhiều hơn bình thường hoặc sắp hỏng
Ổn áp cũ, chổi than mòn, rơ le cháy rỗ tiếp điểm, quạt tản nhiệt hỏng đều làm phần hao tăng và tăng nguy cơ cháy. Những dấu hiệu chủ nhà nhìn và nghe được: tiếng ù to hơn trước, tiếng tạch tạch của rơ le nhảy liên tục dù điện lưới không đổi nhiều, mùi khét nhẹ, vỏ nóng bất thường, kim hoặc đèn báo điện áp ra dao động, đèn trong nhà chớp mỗi lần ổn áp nhảy nấc.
Ổn áp nên đặt ở chỗ khô, thoáng, không sát tường bếp, không bị phủ khăn, không đặt trên nệm hay thùng các tông, cách xa rèm và đồ dễ cháy. Ở nhà vườn, nhà sàn, chuột hay làm tổ trong vỏ máy ấm; thỉnh thoảng nhìn quanh xem có dấu vết chuột, vụn giấy, phân chuột quanh ổn áp không.
Khi có dấu hiệu bất thường, tắt cầu dao cấp cho ổn áp, rút các máy phía sau, gọi thợ. Không tự mở vỏ cạo chổi than hay hàn lại rơ le. Không đấu tắt ổn áp bằng cách nối thẳng dây trong vỏ máy; nếu máy có chế độ chạy thẳng do nhà sản xuất thiết kế thì dùng chế độ đó, còn không thì để thợ tháo.
Câu hỏi thường gặp
Ổn áp để cả ngày không dùng có tốn điện không?
Có. Ổn áp đang bật thì lõi sắt, mạch đo và đèn báo đều tiêu điện kể cả khi phía sau không có máy nào. Mức hao tuỳ cỡ và đời máy; cách chắc nhất là đo bằng đồng hồ đo điện cắm ổ trong 24 giờ hoặc đọc thông số tổn hao của nhà sản xuất.
Ổn áp có làm tiền điện giảm không?
Thường là không. Ổn áp giữ điện áp đều để bảo vệ máy, nhưng không làm máy cần ít điện hơn để làm cùng một việc, lại cộng thêm phần hao của chính nó. Với đồ điện trở như ấm đun, bình nóng lạnh, nâng điện áp lên còn làm chúng nhận công suất lớn hơn trong lúc chạy.
Điện yếu ở quê có nên dùng ổn áp cho tủ lạnh không?
Nếu điện áp buổi tối tụt sâu làm tủ lạnh khởi động khó, kêu to, nóng thì một ổn áp vừa cỡ cho riêng tủ lạnh có ích để bảo vệ máy nén. Lý do là bảo vệ máy, không phải tiết kiệm điện. Nên ghi lại giờ điện yếu và hỏi thợ trước khi mua.
Mua ổn áp thật to cho dư có tốt không?
Không hẳn. Ổn áp to thường có phần hao không tải lớn hơn, cắm thường trực cả tháng thì tốn thêm đáng kể với nhà dùng ít điện. Chọn cỡ vừa với nhóm máy cần bảo vệ, có dư cho dòng khởi động của mô tơ, là cách thợ hay làm.
Ổn áp kêu ù to hơn trước có nguy hiểm không?
Kêu ù to hơn, nóng hơn, có mùi khét hoặc rơ le nhảy liên tục là dấu hiệu linh kiện bên trong đang xuống cấp, phần hao tăng và nguy cơ cháy tăng. Tắt nguồn cấp cho ổn áp, rút máy phía sau và gọi thợ kiểm tra, không tự mở vỏ.
Có nên dùng ổn áp cho hệ điện độc lập chạy pin không?
Bộ đổi điện của hệ pin thường đã tự giữ điện áp ra ổn định, nên thêm ổn áp phía sau thường không cần và chỉ thêm phần hao, trong khi hệ pin rất quý từng watt giờ. Nếu thấy điện áp ra của hệ bất thường thì hỏi đơn vị đã lắp hệ.