Thiết bị tiết kiệm điện đáng mua là thứ làm cùng một việc với ít kWh hơn, hoặc cắt được giờ chạy thừa, và kiểm lại được bằng công tơ; đứng đầu thường là đèn LED cho bóng chạy nhiều giờ, tủ lạnh, tủ đông hiệu suất cao khi máy cũ hỏng, cảm biến và hẹn giờ cho đèn ngoài trời. Với trang trại, thêm bơm đúng cỡ, mô tơ hiệu suất cao cho máy chạy nhiều giờ. Còn ổn áp và tụ bù có việc riêng nhưng không phải để giảm tiền điện, và nhóm hộp cắm ổ, chip, nam châm thì không đáng mua.
Bài này gom lại thành một bảng xếp, kèm thước đo chung để tự xếp những món chưa có trong bảng, vài thiết bị giữ nhiệt ít ai nghĩ tới, bốn câu hỏi trước khi mua, và thứ tự làm cho một nhà vườn ví dụ.
Một thước đo chung cho mọi món
Mọi lời quảng cáo, dù là phần trăm, là "công nghệ mới" hay là hình ảnh, đều quy được về một phép nhân: phần công suất bớt được nhân với số giờ chạy mỗi ngày nhân với số ngày dùng trong năm, trừ đi phần thiết bị tự tiêu. Ra số kWh bớt mỗi năm. Con số này mới so được với nhau giữa các món rất khác nhau, từ một bóng đèn tới một cái máy bơm.
Ví dụ giả định để thấy thước đo hoạt động: đổi một bóng 60W sang LED 9W ở hiên thắp 10 giờ mỗi đêm bớt 51W × 10 × 365 = 186.150Wh, khoảng 186kWh mỗi năm. Một hộp cắm ổ "giảm 30%" đặt cạnh tủ lạnh, đo bằng công tơ không thấy khác, bớt 0kWh mà còn tự tiêu. Một ổ hẹn giờ cho đèn sân 50W cắt 7 giờ thừa mỗi đêm bớt 50 × 7 × 365 = 127.750Wh, khoảng 128kWh, trừ phần tự tiêu giả định 1W cả năm là 8,76kWh, còn khoảng 119kWh.
Từ phép nhân này rút ra hai luật đơn giản. Thứ nhất, thiết bị chỉ bớt được nhiều khi nó gắn vào thứ chạy nhiều giờ. Thứ hai, một món không chứng minh được bằng kWh đo trên công tơ hay đồng hồ đo điện thì chưa phải thiết bị tiết kiệm điện.
Bảng xếp bốn nhóm
Xếp theo mức giảm thật cho nhà ở quê, nhà vườn, trại nhỏ. Mỗi dòng chỉ là hướng chung; nhà bạn phải tự nhân theo giờ chạy thật:
| Nhóm | Thiết bị | Vì sao |
|---|---|---|
| Giảm rõ, nhà nào cũng nên xem | Đèn LED cho bóng chạy nhiều giờ | Bớt phần lớn điện của chính bóng đó, đo là thấy |
| Giảm rõ, nhà nào cũng nên xem | Cảm biến, hẹn giờ cho đèn sân, cổng, lối đi | Cắt giờ thừa của thứ sáng suốt đêm |
| Giảm rõ, nhà nào cũng nên xem | Tủ lạnh, tủ đông hiệu suất cao khi máy cũ hỏng hoặc rất cũ | Máy chạy quanh năm, chênh nhỏ mỗi giờ thành lớn mỗi năm |
| Giảm rõ với trại | Bơm đúng cỡ; bơm biến tần cho tăng áp, tưới nhiều khu | Bớt phần năng lượng đốt ở van khép |
| Giảm rõ với trại | Mô tơ hiệu suất cao cho máy chạy nhiều giờ | Chênh hiệu suất nhân giờ chạy dài |
| Có việc riêng, không phải tiết kiệm | Ổn áp, tụ bù | Bảo vệ máy, đỡ đường dây; ổn áp còn tự tiêu thêm |
| Không đáng mua | Hộp cắm ổ, chip dán, nam châm kẹp dây, máy lọc điện | Không giảm kWh của hộ sinh hoạt; vài món còn tự tiêu |
Bảng không có tên hãng hay mức giá vì hai thứ đó thay đổi liên tục; thứ tự thì ít đổi. Món nào mới ra thị trường, cứ đặt nó vào thước đo ở phần trên rồi xếp vào nhóm.
Tủ lạnh, tủ đông, điều hoà loại biến tần: đổi lúc nào
Máy chạy quanh năm là ứng viên số một. Tủ đông chứa hải sản, thịt để bán ở nhà quê chạy cả ngày lẫn đêm, quanh năm. Chênh vài chục watt trung bình mỗi giờ nhân tám nghìn bảy trăm sáu mươi giờ một năm thành con số đáng kể.
Đổi khi máy cũ hỏng, hoặc đã rất cũ. Bỏ một cái tủ còn chạy tốt để mua tủ mới chỉ vì tiết kiệm điện thường không đáng, trừ khi đo thấy tủ cũ ăn điện bất thường. Khi tủ cũ hỏng nặng, mua loại hiệu suất cao là lúc hợp lý nhất.
Kiểm tủ cũ trước. Gioăng cửa hở, dàn nóng phía sau bám bụi kín, tủ kê sát tường nóng, tủ đông đóng tuyết dày làm máy chạy nhiều hơn. Lau dàn nóng khi đã rút phích, kê tủ cách tường cho thoáng; gioăng hở thì gọi thợ thay.
Đọc nhãn năng lượng và đo thật. Điện năng mỗi năm ghi trên nhãn đo trong điều kiện chuẩn; nhà nóng hơn, mở cửa nhiều hơn thì ăn hơn. Cắm qua đồng hồ đo điện cắm ổ vài ngày cho biết số thật của nhà bạn.
Thiết bị giữ nhiệt ít ai nghĩ tới
Một phần lớn điện trong nhà biến thành nhiệt: đun nước, nấu cơm, nước nóng để tắm. Giữ được nhiệt lâu hơn là bớt điện thật, mà thiết bị thường rẻ công và ít hỏng. Nồi ủ hay túi ủ giữ nhiệt cho món hầm, món kho: đun sôi một lúc rồi chuyển vào nồi ủ cho chín tiếp, thay vì để bếp điện liu riu cả giờ. Phích nước giữ nước sôi cả ngày thay cho ấm cắm điện chế độ giữ ấm.
Bình nước nóng đặt xa nhà tắm, đường ống nước nóng dài chạy ngoài trời hay trong tường lạnh làm nước đã đun nguội dọc đường; mỗi lần mở vòi phải xả bỏ một đoạn nước nguội trong ống. Bọc bảo ôn cho ống nước nóng giảm phần hao này. Việc đi lại ống và bọc ống gần bình là việc của thợ nước, thợ điện, vì sát cạnh dây cấp điện của bình.
Với bếp, bếp điện có mặt nấu khớp đáy nồi, nồi có nắp kín, nấu đúng lượng cần, tận dụng nhiệt dư khi tắt bếp sớm vài phút đều bớt điện. Những điều này nhỏ, nhưng là những thứ bớt được kWh thật, đo được, không cần màn trình diễn nào.
Bốn câu hỏi trước khi mua bất kỳ thiết bị nào
Dùng cho mọi lời chào hàng, ở cửa hàng hay ở cổng nhà:
- Nó bớt kWh hay chỉ bớt một con số khác? Ampe, phần trăm, "độ ổn định" không phải thứ công tơ nhà ở tính tiền.
- Nó gắn vào thứ chạy bao nhiêu giờ? Bớt nhiều phần trăm của một máy chạy ít giờ vẫn ra ít kWh.
- Nó tự tiêu bao nhiêu? Thiết bị cắm thường trực, có đèn báo, có màn hình, có bộ thu sóng đều tự tiêu cả năm.
- Sau một tháng, kiểm lại bằng gì? Nếu không có cách nào kiểm bằng công tơ hay đồng hồ đo điện, đừng trả tiền vì lời hứa tiết kiệm.
Một câu hỏi thứ năm dành cho nhà có hệ điện tự tạo: món này có hợp với bộ đổi điện, máy phát của nhà mình không, đơn vị lắp hệ đã xem chưa. Thiết bị tốt cho nhà dùng điện lưới đôi khi lại gây phiền cho hệ pin nhỏ.
Bốn câu này cũng giúp nói chuyện với người nhà. Khi cha mẹ hay anh chị em định mua một món "tiết kiệm điện", hỏi cùng nhau bốn câu thường đủ để cả nhà tự đi tới cùng một kết luận, khỏi tranh cãi.
Thứ tự làm cho một nhà vườn ví dụ
Ví dụ giả định: nhà vườn có 4 bóng sợi đốt ở chuồng và sân thắp cả đêm, một tủ đông, một máy bơm giếng lên bồn, một máy bơm tưới phải khép van.
- Đổi 4 bóng chạy cả đêm sang LED trước; đây là phần bớt lớn và chắc nhất.
- Gắn cảm biến ánh sáng kèm hẹn giờ cho đèn sân, cảm biến chuyển động cho lối ra chuồng.
- Kiểm tủ đông: gioăng, dàn nóng, chỗ kê. Đo bằng đồng hồ cắm ổ ba ngày. Chỉ đổi tủ khi hỏng hoặc đo thấy bất thường.
- Kiểm phao bồn và lưới lọc đầu hút của bơm giếng; bơm giếng lên bồn không cần biến tần.
- Với bơm tưới phải khép van: mời thợ đo cột nước và lưu lượng, xem nên đổi bơm đúng cỡ hay dùng bơm biến tần.
- Rút các hộp tiết kiệm điện, ổn áp không cần thiết đang cắm thường trực.
- Một tháng sau, so số công tơ với cùng tháng trước có thời tiết tương tự.
Thứ tự này đi từ việc chắc chắn có lợi, ít rủi ro, tới việc cần đo và cần thợ. Phần đấu dây, gắn cảm biến tường, đổi bơm, lắp phao điện để thợ điện có chứng chỉ làm.
Khi nhà có tua bin gió, tấm pin hay máy phát
Với nhà dùng điện lưới, mỗi kWh bớt được là bớt trên hoá đơn. Với nhà vườn, chòi rẫy chạy hệ điện độc lập bằng tua bin gió nhỏ, tấm pin và bộ pin, mỗi kWh bớt được còn quý hơn: nó là phần pin không phải gánh, là đêm lặng gió vẫn đủ đèn, là cỡ tua bin và số tấm pin nhỏ đi khi tính hệ. Đơn vị lắp hệ có nghề luôn hỏi danh sách thiết bị và giờ chạy trước khi báo cấu hình.
Vì vậy trình tự hợp lý là làm phần thiết bị tiết kiệm điện thật trước, rồi mới tính cỡ hệ gió, nắng. Đèn LED, tủ hiệu suất cao, bơm có khởi động mềm đúng kiểu, cắt bớt thiết bị tự tiêu thường trực đều làm hệ nhỏ hơn và chạy êm hơn. Ngược lại, cắm hộp tiết kiệm điện, tụ bù hay ổn áp vào hệ độc lập khi chưa hỏi đơn vị lắp có thể làm bộ đổi điện nóng, báo lỗi hoặc máy phát quá áp.
Ghi danh sách thiết bị, công suất, giờ chạy của nhà mình vào một tờ giấy dán cạnh tủ điện. Tờ giấy đó dùng được cho cả ba việc: tự xếp thiết bị nên đổi, nói chuyện với người bán, và làm việc với đơn vị lắp hệ điện tự tạo.
Câu hỏi thường gặp
Thiết bị tiết kiệm điện nào đáng mua nhất cho gia đình?
Thường là đèn LED thay cho bóng sợi đốt chạy nhiều giờ, cảm biến và hẹn giờ cho đèn ngoài trời, và tủ lạnh, tủ đông hiệu suất cao khi máy cũ hỏng. Đây là những thứ bớt kWh thật và kiểm lại được bằng công tơ.
Tủ đông loại biến tần có tiết kiệm điện không?
Thường ăn ít điện hơn tủ cũ cùng cỡ, và vì tủ đông chạy quanh năm nên phần chênh cộng dồn đáng kể. Nhưng đổi tủ còn tốt chỉ để tiết kiệm điện thường không đáng; hợp lý nhất là chọn loại hiệu suất cao khi tủ cũ hỏng.
Ổn áp và tụ bù có phải thiết bị tiết kiệm điện không?
Không. Ổn áp giữ điện áp đều để bảo vệ máy và tự tiêu thêm một ít điện. Tụ bù đỡ dòng phản kháng trên đường dây, có ích ở trại có mô tơ lớn và dây dài, nhưng không làm tiền điện nhà ở giảm.
Làm sao biết một thiết bị mới quảng cáo tiết kiệm điện có thật không?
Quy nó về phép nhân: công suất bớt nhân giờ chạy nhân số ngày, trừ phần tự tiêu. Rồi kiểm lại bằng đồng hồ đo điện cắm ổ hoặc công tơ trong vài ngày, đo cùng một việc làm ra. Không kiểm được bằng kWh thì chưa nên tin.
Nhà có điện mặt trời độc lập thì nên tiết kiệm điện thế nào?
Làm phần thiết bị trước: đèn LED, tủ hiệu suất cao, cắt thiết bị tự tiêu thường trực, bơm có khởi động mềm đúng kiểu. Mỗi kWh bớt là bớt pin và cỡ hệ. Không cắm hộp tiết kiệm điện, tụ bù, ổn áp vào hệ khi chưa hỏi đơn vị lắp.
Nồi ủ có thật sự giúp bớt điện không?
Có, với món cần nấu lâu như hầm, kho. Đun sôi một lúc rồi chuyển vào nồi ủ cho chín tiếp bằng nhiệt giữ lại, thay vì để bếp điện chạy liu riu cả giờ. Phần bớt tuỳ món và thói quen nấu, đo bằng đồng hồ cắm ổ là thấy.