Với nhà ở dùng công tơ sinh hoạt, lắp tụ bù gần như không làm tiền điện giảm, vì công tơ chỉ tính điện năng tác dụng. Tụ bù chỉ bắt đầu có ý nghĩa khi nhà có mô tơ lớn chạy nhiều giờ, như máy bơm giếng, máy nghiền thức ăn chăn nuôi, máy sục khí, và đặc biệt khi đường dây riêng từ công tơ tới máy dài, dây nhỏ, điện cuối nguồn yếu. Lúc đó lợi ích thật là bớt sụt áp, mô tơ khởi động khoẻ hơn, dây bớt nóng, và bớt một phần tổn hao trên đoạn dây mà công tơ có đếm.
Cái giá phải trả là rủi ro: tụ giữ điện sau khi cắt nguồn, bù sai cỡ gây quá áp, tụ kém chất lượng có thể phồng nổ. Vì vậy tụ bù là việc của thợ điện có chứng chỉ hoặc đơn vị có chuyên môn, sau khi đã đo tải thật. Bài này giúp bạn biết nhà mình thuộc trường hợp nào, và hỏi thợ những gì.
Tụ bù làm việc gì, nói cho người không học điện
Mô tơ cần hai thứ từ lưới điện. Thứ nhất là năng lượng để quay trục, bơm nước, nghiền ngô; đó là công suất tác dụng, công tơ đếm thành kWh. Thứ hai là một dòng chạy qua lại để dựng từ trường trong cuộn dây; nó không biến thành việc gì, chỉ mượn rồi trả, gọi là công suất phản kháng. Dòng mượn trả này vẫn phải chạy trên dây, làm dây nóng thêm và làm điện áp cuối dây tụt xuống.
Tụ bù giống một kho nhỏ đặt cạnh mô tơ: thay vì mượn qua lại tận ngoài trạm biến áp, mô tơ mượn của tụ ngay bên cạnh. Đoạn dây từ trạm tới tụ nhờ vậy nhẹ gánh hơn. Đoạn từ tụ tới mô tơ thì vẫn như cũ. Đây là lý do tụ phải đặt gần tải lớn mới có tác dụng, và phải có cỡ phù hợp với tải đó.
Một điều quan trọng: mô tơ không cần ít năng lượng hơn để làm cùng một việc. Máy bơm vẫn đẩy chừng ấy nước lên chừng ấy mét. Tụ không làm máy hiệu suất hơn, nó chỉ làm đường dây đỡ khổ. Mọi lời hứa tụ bù giảm vài chục phần trăm tiền điện cho nhà ở đều nhầm chỗ này.
Vì sao hoá đơn nhà ở gần như không đổi
Hộ sinh hoạt mua điện theo kWh. Công tơ của hộ gia đình đếm phần điện năng tác dụng, không đếm phần mượn trả. Bù cho dòng phản kháng nhỏ lại thì số trên công tơ không vì thế mà đứng yên. Phần duy nhất bớt được là tổn hao trên dây trong nhà, đoạn sau công tơ, mà với nhà ở thông thường dây ngắn, tải nhỏ, phần này chỉ vài watt.
Việc tính tiền công suất phản kháng có tồn tại, nhưng thường áp cho một số khách hàng sản xuất, kinh doanh có công suất lớn, có công tơ đo được cả phần phản kháng, theo quy định riêng. Ngưỡng nào, ai phải trả, tính ra sao thì tra văn bản hiện hành và hỏi điện lực địa phương; đừng dựa vào lời người bán tụ.
Nhà ở còn một lý do nữa để không cần tụ: máy móc ngày nay như điều hoà, tủ lạnh loại có biến tần, đèn LED, sạc điện thoại phần lớn đã có mạch nguồn riêng. Thêm tụ vào lưới điện nhỏ của nhà có nhiều mạch điện tử đôi khi còn sinh chuyện khác như dòng tăng ở một số tần số, làm tụ nóng. Không cần thì đừng thêm.
Trường hợp trang trại, xưởng nhỏ: lợi ích thật ở đâu
Đường dây riêng dài từ công tơ tới máy. Nhiều trại đặt công tơ ở đầu đường, kéo dây vài trăm mét vào tới máy bơm, máy sục khí. Đoạn dây này nằm sau công tơ, tổn hao trên nó được tính vào số điện của bạn. Giảm dòng phản kháng trên đoạn này thì bớt được một phần nhiệt hao.
Ví dụ giả định có từng bước. Tổng điện trở dây đi và về là 0,5 ôm. Trước khi bù, dòng 20A; tổn hao là 20 × 20 × 0,5 = 200W. Sau khi bù đúng cỡ, dòng còn 15A; tổn hao là 15 × 15 × 0,5 = 112,5W. Bớt được 87,5W. Máy chạy 6 giờ mỗi ngày, 30 ngày là 180 giờ; phần bớt là 87,5 × 180 = 15.750Wh, khoảng 15,75kWh mỗi tháng. Đáng kể với trại, nhưng vẫn nhỏ so với điện năng mô tơ dùng; và nếu dây ngắn hơn, dòng nhỏ hơn thì con số tụt rất nhanh vì tổn hao đi theo bình phương dòng.
Bớt sụt áp cuối nguồn. Ở vùng điện yếu, mô tơ khởi động ì, kêu ù, có khi nhảy bảo vệ. Giảm dòng trên dây giúp điện áp cuối dây khá hơn đôi chút. Đây thường là lợi ích chủ trại cảm nhận rõ nhất, hơn cả chuyện tiền điện.
Có thể tránh tiền phản kháng nếu thuộc diện phải trả. Cơ sở có hợp đồng mua bán điện kiểu sản xuất, kinh doanh mà bị tính phần phản kháng thì bù đúng mức giúp tránh khoản này. Có thuộc diện hay không thì xem hợp đồng, hoá đơn và hỏi điện lực.
Nhà bạn thuộc trường hợp nào
Bảng tự xếp, chỉ để biết có nên mời thợ đến đo hay không:
| Tình huống | Có nên nghĩ tới tụ bù? | Việc nên làm trước |
|---|---|---|
| Nhà phố, nhà ở thường, công tơ sinh hoạt | Không | Giảm điện bằng đổi đèn, đổi máy, hẹn giờ |
| Nhà vườn có một máy bơm nhỏ chạy ít giờ | Gần như không | Kiểm cỡ dây, chỗ nối, phao chống chạy khô |
| Trại có máy bơm, máy nghiền chạy nhiều giờ, dây riêng dài | Đáng hỏi thợ | Nhờ thợ đo dòng, điện áp, hệ số công suất lúc máy chạy |
| Ao nuôi nhiều máy sục khí chạy suốt đêm | Đáng hỏi thợ | Đo theo từng nhóm máy, xem dây và tủ điện có đủ tải |
| Cơ sở có hoá đơn ghi tiền phản kháng | Có | Mang hoá đơn hỏi điện lực và đơn vị có chuyên môn |
| Hệ điện độc lập chạy pin hoặc máy phát nhỏ | Không tự ý | Hỏi đơn vị lắp hệ; tụ có thể làm máy phát nhỏ quá áp |
Điểm chung của các dòng "đáng hỏi thợ" là phải đo trước. Thợ đo dòng, điện áp và hệ số công suất khi máy đang chạy tải thật mới chọn được cỡ tụ, cách đóng cắt. Mua tụ theo lời khuyên chung chung rồi tự gắn vào là con đường ngắn nhất tới chuyện bù dư.
Rủi ro của tụ bù mà người bán ít nói
Tụ bù là thiết bị tích điện, không phải miếng nhựa vô hại. Những rủi ro chủ nhà nên biết để giám sát:
- Tụ giữ điện sau khi cắt nguồn. Tụ không có điện trở xả hoặc điện trở xả hỏng có thể còn điện đủ gây giật. Không chạm vào cực tụ, kể cả khi đã cắt cầu dao.
- Bù dư. Tụ quá cỡ so với tải, hoặc tụ vẫn đóng khi mô tơ đã tắt, làm điện áp tăng, đèn và thiết bị điện tử chịu quá áp.
- Tụ phồng, chảy dầu, nổ. Tụ kém chất lượng, đặt nơi nóng, không thông gió, hoặc chịu dòng sóng hài lớn có thể hỏng theo kiểu nguy hiểm.
- Đụng độ với thiết bị điện tử công suất. Nơi có biến tần, bộ đổi điện, sạc lớn, tụ có thể quá nóng hoặc gây nhiễu; thợ phải tính chuyện này.
- Máy phát nhỏ và hệ độc lập. Tụ gắn vào lưới nhỏ chạy bằng máy phát có thể làm điện áp dâng bất thường; tuyệt đối không tự ý thêm vào.
Chủ nhà chỉ nên làm phần quan sát: tủ tụ có mùi lạ, tiếng lách tách, vỏ tụ phồng, vệt dầu, cầu chì tụ đứt nhiều lần thì cắt cầu dao tổng của tủ và gọi thợ. Không tự tháo, không tự thay tụ.
Tụ bù khác tụ khởi động và tụ ngậm của mô tơ
Rất nhiều chủ nhà lẫn hai thứ này. Mô tơ một pha của máy bơm, quạt, máy nén nhỏ thường có sẵn một hoặc hai tụ gắn trên thân: tụ khởi động giúp máy quay lúc đầu, tụ ngậm giúp máy chạy êm. Đây là một phần của mô tơ, nhà sản xuất đã tính cỡ. Khi tụ này hỏng, máy kêu ù không quay, quay yếu hoặc nóng; thay tụ đúng thông số là việc sửa chữa bình thường của thợ, không phải "lắp tụ bù tiết kiệm điện".
Tụ bù thì là thiết bị riêng, đặt ở tủ điện hoặc cạnh nhóm máy, có công tắc hoặc bộ điều khiển đóng cắt theo tải. Người bán đôi khi cố tình nói lẫn: "máy bơm nhà anh có tụ nên tiết kiệm điện, lắp thêm tụ to nữa càng tiết kiệm". Gắn tụ to hơn thông số vào vị trí tụ ngậm có thể làm mô tơ nóng, kêu và nhanh hỏng cuộn dây.
Câu nên hỏi khi thợ đề xuất: "Tụ này là tụ của mô tơ hay tụ bù cho đường dây? Thông số ghi ở đâu? Lắp vào thì đo lại dòng và nhiệt độ mô tơ như thế nào?" Thợ có nghề trả lời được rành mạch cả ba câu.
Câu hỏi nên đặt cho thợ hoặc đơn vị lắp đặt
Mang danh sách này khi mời thợ đến xem trại; câu trả lời cho biết họ đo hay đoán:
- Anh đo hệ số công suất lúc máy chạy đầy tải hay lúc chạy không? Đo mấy máy, mấy lần?
- Cỡ tụ bao nhiêu, tính từ số đo nào? Một cụm cố định hay chia nấc đóng cắt theo số máy chạy?
- Tụ đặt ở đâu: tủ tổng hay sát từng máy lớn? Vì sao chọn chỗ đó?
- Khi tất cả máy tắt, tụ có tự cắt ra không, hay vẫn treo trên lưới?
- Tụ có điện trở xả không, sau khi cắt bao lâu thì hết điện?
- Có cầu chì hoặc thiết bị bảo vệ riêng cho tụ không? Tủ có thông gió không?
- Sau khi lắp, đo lại dòng và điện áp để so với trước, có ghi lại cho chủ nhà giữ không?
Kèm một lưu ý: nếu đơn vị lắp đặt nói chắc chắn số phần trăm tiền điện sẽ giảm cho nhà ở mà không đo gì, hãy coi đó là dấu hiệu nên tìm người khác.
Câu hỏi thường gặp
Tụ bù có làm giảm tiền điện cho nhà ở không?
Gần như không. Công tơ sinh hoạt đếm điện năng tác dụng, tụ bù chỉ giảm dòng phản kháng. Phần bớt được chỉ là tổn hao rất nhỏ trên dây trong nhà. Muốn giảm tiền điện nhà ở thì nhìn vào đèn, máy móc và giờ chạy, không nhìn vào tụ.
Trại có máy bơm lớn thì lắp tụ bù có lợi gì?
Lợi ở chỗ giảm dòng trên đường dây riêng dài sau công tơ, bớt sụt áp nên mô tơ khởi động khoẻ hơn, bớt một phần tổn hao mà công tơ có đếm. Mức lợi tuỳ độ dài dây, cỡ dòng và số giờ chạy, nên phải nhờ thợ đo trước.
Tự mua tụ về gắn vào máy bơm có được không?
Không nên. Chọn sai cỡ có thể gây bù dư, quá áp hoặc làm mô tơ nóng; tụ lại giữ điện sau khi cắt nguồn nên rất dễ bị giật. Việc chọn, lắp và đóng cắt tụ là của thợ điện có chứng chỉ hoặc đơn vị có chuyên môn.
Làm sao biết tụ bù trong tủ điện đang có vấn đề?
Dấu hiệu hay gặp là vỏ tụ phồng, có vệt dầu, mùi khét, tiếng lách tách, tủ nóng hơn thường hoặc cầu chì tụ đứt nhiều lần. Thấy những dấu hiệu đó thì cắt cầu dao của tủ, không chạm tay vào tụ và gọi thợ kiểm tra.
Hệ điện độc lập ở nhà vườn có cần tụ bù không?
Không nên tự ý thêm. Hệ chạy bằng pin, bộ đổi điện hay máy phát nhỏ có đặc điểm riêng; tụ có thể làm máy phát quá áp hoặc làm bộ đổi điện nóng. Có mô tơ lớn trong hệ thì hỏi đơn vị đã lắp hệ để họ tính cách khởi động phù hợp.
Tụ ngậm của máy bơm hỏng thì máy có tốn điện hơn không?
Máy có tụ ngậm hỏng thường chạy yếu, nóng, kêu và có thể ăn dòng lớn hơn, dễ hỏng cuộn dây. Đây là lỗi cần thay tụ đúng thông số ghi trên máy, do thợ làm; không phải dịp để lắp thêm tụ bù to hơn.