Hộp tiết kiệm điện loại cắm vào ổ không làm giảm số điện mà công tơ nhà ở ghi lại. Bên trong đa số hộp loại này chỉ có một tụ điện nhỏ, một điện trở xả và một đèn báo. Tụ điện làm giảm phần dòng điện gọi là dòng phản kháng, thứ mà công tơ của hộ sinh hoạt không đếm và không tính tiền. Vì vậy số kWh cuối tháng gần như giữ nguyên, có khi còn nhích lên một chút vì chính cái đèn báo trong hộp cũng ăn điện cả ngày lẫn đêm.
Người bán thường không nói dối hoàn toàn: khi kẹp ampe kìm vào dây, dòng điện đúng là giảm thật sau khi cắm hộp. Chỗ sai nằm ở bước suy luận "dòng giảm thì tiền giảm". Phần dưới đây giải thích vì sao hai chuyện đó không đi cùng nhau, kèm phép tính giả định từng bước, bảng đối chiếu lời quảng cáo và cách tự kiểm bằng chính công tơ nhà mình.
Bên trong hộp cắm ổ thường có gì
Những người làm nghề điện từng tháo nhiều mẫu hộp loại này đều kể gần giống nhau: một tụ điện cỡ vài micro fara, một điện trở nhỏ để xả điện khi rút ra, một hoặc vài bóng đèn báo và đôi khi một mạch hiển thị con số "đang tiết kiệm" chạy vòng lặp sẵn, không đo thứ gì. Có loại còn gắn thêm cục chì hoặc miếng kim loại để cầm cho nặng tay, trông như bên trong có biến áp. Vỏ ngoài in chữ công nghệ nghe rất kêu, nhưng phần làm việc thật chỉ là cái tụ.
Bạn không nên tự mở hộp khi đang cắm điện, và cũng không nên mở ngay sau khi vừa rút ra, vì tụ điện có thể còn giữ điện một lúc. Muốn biết bên trong có gì thì nhờ thợ điện quen xem, hoặc đơn giản là dựa vào cách hộp được bán: hộp nào không ghi rõ công suất tiêu thụ của chính nó, không ghi điện dung tụ, không có thông số kỹ thuật kiểm chứng được mà chỉ có phần trăm tiết kiệm thì đó là dấu hiệu đáng ngờ trước tiên.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: tụ điện trong hộp không biết nhà bạn đang chạy máy gì. Nó nằm ở ổ cắm, cách tủ lạnh, máy bơm, quạt vài mét tới vài chục mét dây, và nó làm cùng một việc bất kể máy nào đang bật hay tắt. Lúc cả nhà ngủ, chỉ còn bóng đèn và cái tủ lạnh, tụ vẫn đưa dòng phản kháng của riêng nó vào dây.
Hai phần của dòng điện, nói nôm na bằng cốc bia
Người trong nghề hay giải thích bằng hình ảnh cốc bia. Phần bia lỏng là công suất tác dụng: thứ thật sự làm quạt quay, làm bóng đèn sáng, làm nước sôi. Phần bọt là công suất phản kháng: nó chiếm chỗ trong cốc, làm cốc trông đầy hơn, nhưng uống không no. Cốc đầy gồm cả bia lẫn bọt gọi là công suất biểu kiến.
Máy có cuộn dây như mô tơ tủ lạnh, máy bơm, quạt, chấn lưu đèn tuýp cũ sinh ra nhiều bọt. Dòng điện chạy trên dây phải chở cả bia lẫn bọt, nên ampe kìm đo được dòng lớn hơn mức cần cho phần việc thật. Tụ điện làm phần bọt xẹp bớt: nó cung cấp tại chỗ một phần dòng phản kháng mà mô tơ cần, nên đoạn dây từ công tơ tới chỗ đặt tụ bớt phải chở bọt.
Công tơ của hộ sinh hoạt được làm ra để đếm phần bia, tức là điện năng tác dụng tính bằng kWh. Bọt nhiều hay ít, công tơ không tính tiền. Vậy nên làm bọt xẹp xuống không làm số trên công tơ chạy chậm lại. Việc tính tiền công suất phản kháng có tồn tại, nhưng thường chỉ áp cho một số khách hàng sản xuất, kinh doanh có công suất lớn theo quy định riêng; muốn biết nhà mình thuộc diện nào thì tra văn bản hiện hành và hỏi điện lực địa phương, đừng nghe người bán hộp.
Tính thử: dòng giảm thật mà số điện không giảm
Ví dụ giả định, số tròn để dễ nhân, một máy có mô tơ chạy ở điện áp 220V:
| Đại lượng | Chưa cắm hộp | Đã cắm hộp (bù đúng mức) |
|---|---|---|
| Hệ số công suất (tỉ lệ bia trong cốc) | 0,7 | 0,9 |
| Công suất tác dụng máy cần | 154W | 154W (máy vẫn làm đúng việc đó) |
| Dòng điện đo bằng ampe kìm | 154 ÷ (220 × 0,7) = 1,0A | 154 ÷ (220 × 0,9) ≈ 0,78A |
| Số kWh sau 10 giờ chạy | 154 × 10 = 1.540Wh ≈ 1,54kWh | Vẫn ≈ 1,54kWh |
Nhìn bảng sẽ thấy vì sao màn trình diễn thuyết phục: dòng điện giảm khoảng một phần năm, kim ampe kìm tụt rõ ràng. Nhưng dòng ở cột phải nhân với điện áp và hệ số công suất mới vẫn ra đúng 154W. Máy không cần ít năng lượng hơn để làm lạnh hay bơm nước chỉ vì có một cái tụ cắm ở ổ bên cạnh.
Cũng cần nói thêm: con số 0,9 ở cột phải là trường hợp đẹp nhất, khi tụ khớp đúng với một máy đang chạy. Trong nhà thật, máy bật tắt liên tục, có lúc chẳng có mô tơ nào chạy. Lúc đó tụ không có bọt để bù, nó tự sinh ra dòng phản kháng theo chiều ngược lại, và ampe kìm kẹp vào dây có khi còn thấy dòng tăng.
Phần điện bớt được thật sự nhỏ tới mức nào
Có một phần điện mà hộp làm giảm thật: tổn hao trên dây điện trong nhà, đoạn sau công tơ. Dòng nhỏ đi thì dây nóng ít đi, và phần nhiệt đó công tơ có đếm. Nhưng tính ra thì nhỏ đến mức đồng hồ nào cũng khó thấy. Ví dụ giả định: tổng điện trở đoạn dây từ công tơ tới ổ là 0,2 ôm. Tổn hao bằng bình phương dòng điện nhân điện trở.
Với dòng 1,0A, tổn hao là 1 × 1 × 0,2 = 0,2W. Với dòng 0,78A, tổn hao là 0,78 × 0,78 × 0,2 ≈ 0,12W. Chênh nhau khoảng 0,08W. Giả sử máy chạy suốt ngày đêm cả tháng, tức 24 × 30 = 720 giờ, phần tiết kiệm là 0,08 × 720 ≈ 58Wh, chưa tới 0,06kWh mỗi tháng.
Trong khi đó đèn báo và mạch hiển thị của chính cái hộp, giả định ăn 0,5W, chạy 720 giờ là 0,5 × 720 = 360Wh, tức 0,36kWh mỗi tháng. Nghĩa là trong ví dụ này hộp tốn điện gấp khoảng sáu lần phần nó bớt được trên dây. Con số cụ thể nhà bạn sẽ khác, nhưng chiều của phép tính thì giống nhau: phần bớt rất nhỏ, phần tự tiêu thì luôn có.
Chỉ có một trường hợp tổn hao trên dây đáng kể: đường dây riêng rất dài, tiết diện nhỏ, chở dòng lớn, như dây kéo vài trăm mét ra trại hay ra giếng. Khi đó việc đúng là thợ điện tính lại cỡ dây hoặc bù đặt sát mô tơ lớn, không phải cắm một cái hộp ở ổ cắm trong nhà.
Đối chiếu từng lời quảng cáo với điều công tơ đo
Những câu hay nghe khi được chào hộp tiết kiệm điện, và cách hiểu cho đúng:
| Lời quảng cáo | Điều thật sự xảy ra | Câu hỏi lại người bán |
|---|---|---|
| "Giảm 30 đến 40% tiền điện" | Có thể giảm vài chục phần trăm dòng phản kháng trên dây, không giảm kWh tương ứng | Phần trăm đó đo bằng gì, đo kWh hay đo ampe? |
| "Ổn định dòng điện, bảo vệ thiết bị" | Tụ nhỏ không chặn được sét lan truyền hay quá áp lớn | Hộp chịu được xung bao nhiêu, có thông số không? |
| "Lọc điện bẩn" | Có tụ thì lọc được chút nhiễu tần số cao, không liên quan số điện | Nhiễu đó làm nhà tốn thêm bao nhiêu kWh? |
| "Dùng công nghệ của nước ngoài" | Không có công nghệ nào làm công tơ nhà ở đếm ít đi khi tải không đổi | Có kết quả đo kWh của bên thứ ba không? |
| "Hoàn tiền nếu không hiệu quả" | Thường kèm điều kiện khó chứng minh, hoặc người bán không còn liên lạc được | Điều kiện hoàn tiền ghi ở đâu, ai ký? |
Câu hỏi quan trọng nhất trong bảng là câu đầu: người bán đo phần trăm tiết kiệm bằng ampe kìm hay bằng công tơ kWh. Nếu chỉ có ampe kìm thì cuộc trình diễn không chứng minh được gì về tiền điện.
Tự kiểm bằng chính công tơ nhà mình
Cách thô nhất nhưng ai cũng làm được, không cần dụng cụ, chỉ cần kiên nhẫn ghi số:
- Chọn hai tuần liền nhau có thời tiết gần giống nhau, cả nhà sinh hoạt như thường, không có khách đông, không có máy mới.
- Tuần thứ nhất không cắm hộp. Mỗi ngày đọc số công tơ vào cùng một giờ, ghi vào sổ.
- Tuần thứ hai cắm hộp, vẫn đọc cùng giờ đó, ghi tiếp.
- Cộng số kWh từng tuần, so hai tổng. Chênh nhau vài phần trăm theo cả hai chiều là chuyện bình thường do thời tiết, do số lần mở tủ lạnh, do giờ tắm.
- Nếu muốn chắc hơn, lặp lại thêm một cặp tuần nữa nhưng đảo thứ tự: tuần có hộp trước, tuần không hộp sau.
Nếu hộp thật sự giảm ba, bốn chục phần trăm như quảng cáo thì phép thử thô này sẽ thấy ngay, không cần máy móc gì. Cách đo kỹ hơn với đồng hồ đo điện cắm ổ, thử riêng từng máy, là chủ đề của một bài khác trong cùng mục.
Đã lỡ mua thì làm gì với cái hộp
Việc đầu tiên là rút nó ra. Hộp không giúp gì mà vẫn tiêu một ít điện, lại là thêm một vật cắm điện thường trực trong nhà. Một số hộp vỏ mỏng, tụ chất lượng kém, cắm lâu ngày ở chỗ nóng ẩm có thể phồng, chảy nhựa hoặc bốc mùi khét. Thấy hộp ấm bất thường, có mùi lạ, vỏ biến dạng thì tắt cầu dao nhánh đó rồi mới rút, để nguội ở chỗ thoáng, không vứt vào bếp lửa hay đống rác đốt.
Đừng cắm nhiều hộp ở nhiều ổ với hy vọng cộng dồn hiệu quả. Nhiều tụ cùng cắm khi nhà không có mô tơ chạy chỉ làm dòng phản kháng theo chiều ngược tăng thêm. Cũng đừng đem hộp cắm vào hệ điện độc lập chạy bằng pin và bộ đổi điện ở nhà vườn: một số bộ đổi điện nhỏ không ưa tải kiểu tụ, có thể báo lỗi hoặc nóng hơn.
Giữ lại hoá đơn, tờ rơi, tin nhắn quảng cáo nếu có. Khi người bán đã hứa con số phần trăm cụ thể mà phép thử bằng công tơ không ra, bạn có cơ sở để yêu cầu hoàn tiền theo cam kết, hoặc phản ánh với cơ quan bảo vệ người tiêu dùng, quản lý thị trường hay UBND xã, phường nơi bị chào bán. Cách làm cụ thể ra sao thì hỏi trực tiếp các cơ quan đó, vì thủ tục có thể thay đổi theo thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Hộp tiết kiệm điện có làm hỏng đồ điện trong nhà không?
Thường thì không hỏng ngay, vì tụ nhỏ và dòng không lớn. Rủi ro nằm ở chất lượng chính cái hộp: tụ kém, vỏ mỏng, cắm thường trực nơi nóng ẩm có thể phồng, chảy, bốc mùi. Ngoài ra một số bộ đổi điện nhỏ của hệ pin không ưa tải kiểu tụ nên không nên cắm vào đó.
Vì sao ampe kìm của người bán thấy dòng điện giảm rõ ràng?
Vì tụ điện bù bớt dòng phản kháng của máy có mô tơ đang chạy, nên dòng chạy trên dây giảm thật. Nhưng công tơ nhà ở đếm điện năng tác dụng, tức phần làm việc thật của máy, và phần đó không đổi. Dòng giảm không đồng nghĩa với số kWh giảm.
Nhà kinh doanh nhỏ có bị tính tiền công suất phản kháng không?
Việc mua bán công suất phản kháng thường chỉ áp cho một số khách hàng sản xuất, kinh doanh có công suất lớn theo quy định riêng. Quán nhỏ, tiệm nhỏ dùng công tơ thông thường hiếm khi thuộc diện này. Cách chắc nhất là tra văn bản hiện hành và hỏi điện lực địa phương về hợp đồng mua bán điện của chính mình.
Có loại hộp tiết kiệm điện nào dùng được không?
Với hộ gia đình dùng công tơ thông thường, không có hộp cắm ổ nào làm số kWh giảm khi các máy vẫn làm đúng phần việc cũ. Muốn giảm điện thật thì phải giảm phần việc máy phải làm hoặc thay máy hiệu suất cao hơn, như đổi đèn, đổi bơm, hẹn giờ đúng chỗ.
Cắm hộp ở ổ gần tủ lạnh có khác cắm ở ổ xa không?
Cắm gần thì phần dây được bớt dòng phản kháng dài hơn một chút, nhưng phần tổn hao trên dây trong nhà vốn đã rất nhỏ, chỉ vài phần mười watt trong ví dụ giả định. Đổi chỗ cắm không biến cái hộp thành thiết bị tiết kiệm điện đáng kể.
Muốn phản ánh người bán hộp tiết kiệm điện thì bắt đầu từ đâu?
Giữ lại hoá đơn, tờ rơi, tin nhắn và ghi lại số công tơ trước sau như cách thử hai tuần. Sau đó hỏi cơ quan bảo vệ người tiêu dùng, quản lý thị trường hoặc UBND xã, phường nơi bị chào bán về cách phản ánh. Thủ tục cụ thể nên hỏi trực tiếp vì có thể thay đổi.