Nhà cuối đường dây, điện yếu, đèn mờ, quạt quay chậm, thiết bị hay khởi động lại, thì một cách gọn và an toàn là làm một hệ điện độc lập nhỏ hoàn toàn tách khỏi lưới, chỉ cấp cho vài tải thiết yếu như đèn, quạt, wifi, sạc điện thoại; lưới vẫn giữ cho các tải còn lại. Hai hệ không nối vào nhau nên không có chuyện điện từ pin chạy ngược lên lưới, cũng không cần thủ tục đấu nối.
Bài này viết cho nhà ở nông thôn, miền núi, nhà trên đảo hay xóm cuối tuyến, nơi lưới có nhưng chất lượng kém. Trước hết vẫn nên báo điện lực địa phương tình trạng điện yếu. Mọi con số là ví dụ giả định. Việc tách mạch, đi dây, đấu hệ độc lập là việc của thợ điện có chứng chỉ; bài chỉ giúp bạn hiểu để chọn đúng cách và hỏi đúng câu.
Điện yếu cuối nguồn khác mất điện thế nào
Mất điện thì rõ ràng: tất cả tắt, chờ có lại. Điện yếu thì khó chịu hơn, vì mọi thứ vẫn chạy nhưng chạy sai. Nhà ở cuối một đường dây dài, nhiều hộ dùng chung, vào giờ cao điểm buổi tối điện áp tụt xuống thấp, đèn mờ, quạt quay ì, tủ lạnh kêu lạch cạch vì máy nén khởi động không nổi, bộ phát wifi tự khởi động lại. Có lúc điện chập chờn, tắt bật liên tục vài giây.
Nguyên nhân giống như chuyện sụt áp trên dây dài trong hệ độc lập, chỉ là ở quy mô lưới: đường dây từ trạm tới nhà xa, nhiều tải cùng kéo, điện áp tới nhà cuối bị hụt. Đây là việc của điện lực địa phương; báo tình trạng, kèm giờ thường xảy ra, là bước đầu tiên nên làm.
Trong lúc chờ, hoặc ở những nơi việc cải tạo lưới còn lâu, chủ nhà thường tìm cách tự bảo vệ. Có ba hướng phổ biến: dùng ổn áp, dùng bộ lưu điện, và làm hệ độc lập nhỏ riêng. Mỗi hướng hợp với một kiểu vấn đề khác nhau, và có hướng làm sai thì nguy hiểm.
Cũng cần nói thẳng: nếu tải bạn lo nhất là tủ lạnh, máy bơm, điều hoà, thì hệ độc lập nhỏ không phải câu trả lời. Những tải đó cần lưới khoẻ hoặc ổn áp đúng loại. Hệ riêng chỉ giải quyết tốt nhóm tải nhẹ mà nhà cần chạy ổn định vào buổi tối.
Ba hướng tự bảo vệ, mỗi hướng hợp với gì
So sánh ở mức nguyên lý, không tính chi phí:
| Hướng | Giải quyết được | Không giải quyết được | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Ổn áp | điện áp thấp hoặc cao vừa phải, khi lưới vẫn có điện | lưới mất hẳn, điện áp tụt quá sâu | bản thân ổn áp cũng tiêu một phần điện; chọn công suất theo tải, để thợ lắp |
| Bộ lưu điện nhỏ | giữ modem, camera, đèn vài giờ khi chập chờn hoặc mất | tải lớn, mất điện kéo dài nhiều ngày | chủ yếu dùng điện lưới để sạc lại |
| Hệ độc lập riêng có tấm pin | đèn, quạt, wifi, sạc chạy ổn định bất kể lưới | tải nặng như bơm lớn, điều hoà, nồi cơm | tách hẳn khỏi lưới, do thợ thiết kế mạch riêng |
Nhiều nhà kết hợp: ổn áp cho tủ lạnh, máy giặt đi lưới; hệ độc lập riêng cho nhóm đèn, quạt, wifi; một đèn sạc dự phòng cho lúc cần. Không có hướng nào tự nó giải quyết mọi thứ.
Vì sao nên tách hẳn chứ không ghép chung với lưới
Ý tưởng đầu tiên của nhiều người là "lắp thêm tấm pin, pin, rồi đấu chung vào điện nhà, lúc yếu thì pin gánh". Về kỹ thuật, có những hệ được thiết kế để làm việc cùng lưới, nhưng chúng là thiết bị chuyên dụng, phải lắp theo yêu cầu của điện lực, có cơ chế ngăn điện chạy ngược lên lưới khi lưới mất. Đấu chung kiểu tự chế, ví dụ cắm inverter vào ổ cắm, là cực kỳ nguy hiểm.
Lý do: khi lưới mất điện, thợ điện lực có thể đang sửa đường dây vì nghĩ dây đã cắt điện. Nếu nhà bạn có một nguồn đang đẩy điện ngược ra lưới, đường dây đó lại có điện, thợ có thể bị giật. Ngoài ra, ghép sai còn làm cháy inverter, cháy thiết bị khi lưới có lại, và làm nhảy lung tung các thiết bị bảo vệ.
Một hệ độc lập nhỏ tách hẳn thì đơn giản hơn nhiều: tấm pin nạp pin, pin qua inverter hoặc bộ hạ áp cấp cho một nhóm ổ cắm, đèn riêng, đi dây riêng, không có điểm nào chạm vào mạch điện lưới của nhà. Bạn biết rõ đèn nào chạy pin, ổ nào chạy lưới. Đổi lại, mỗi nhóm tải chỉ có một nguồn, không tự chuyển qua lại. Nếu muốn tự chuyển, đó là thiết bị chuyển nguồn chuyên dụng, phải do thợ có chứng chỉ thiết kế và lắp.
Trong thực tế sử dụng, sự tách biệt này còn có một cái lợi ít ai nghĩ tới: khi có sự cố, mọi người trong nhà biết ngay nguồn nào đang có vấn đề. Đèn nhóm pin tắt mà đèn nhóm lưới vẫn sáng thì gọi thợ của hệ riêng; ngược lại thì báo điện lực. Không còn cảnh cả nhà đứng nhìn tủ điện mà không biết bắt đầu từ đâu, và thợ đến cũng khỏi phải dò từng đường dây chung để tìm lỗi.
Tính thử nhóm tải thiết yếu
Ví dụ giả định cho một nhà ba người ở cuối nguồn, chỉ đưa vào hệ riêng những gì cần chạy ổn định buổi tối:
| Tải | Công suất (giả định) | Giờ mỗi ngày | Điện năng |
|---|---|---|---|
| 4 đèn LED | 10 W mỗi bóng, cộng 40 W | 5 giờ | 200 Wh |
| 2 quạt | 30 W mỗi quạt, cộng 60 W | 8 giờ | 480 Wh |
| Bộ phát wifi | 10 W | 24 giờ | 240 Wh |
| Sạc 3 điện thoại | khoảng 10 Wh mỗi lần | 1 lần mỗi máy | 30 Wh |
| Cộng | 950 Wh |
Kiểm phép tính: 40 nhân 5 bằng 200; 60 nhân 8 bằng 480; 10 nhân 24 bằng 240; cộng 30 ra 950 Wh. Cộng 20% hao hụt: 950 nhân 1,2 bằng 1.140 Wh, làm tròn 1.200 Wh mỗi ngày. Với giả định 4 giờ nắng tương đương và hệ số 0,7, tấm pin cần khoảng 1.200 chia 2,8 bằng 429 W, làm tròn 450 W hoặc hơn. Pin cho một ngày dự trữ với loại dùng được tám phần mười: 1.200 chia 0,8 bằng 1.500 Wh.
Quạt chiếm gần một nửa. Nếu nhà chọn quạt tiết kiệm hơn hoặc cho quạt chạy ít giờ hơn, hệ nhỏ đi đáng kể. Ngược lại, nếu ai đó muốn gắn thêm nồi cơm điện hay bàn là vào nhóm này, hệ sẽ không gánh nổi; đó là lý do nhóm tải phải được ghi rõ và giữ kỷ luật.
Nhà trên đảo, nhà ven biển: thêm vài điều
Ở đảo nhỏ, xóm ven biển, điện lưới có khi yếu hoặc chỉ có theo giờ, và môi trường khắc nghiệt hơn. Khi làm hệ riêng, nên hỏi thêm:
- Hơi muối ăn mòn khung, đầu cốt, hộp thiết bị; vật liệu và cách bảo vệ có phù hợp với không khí mặn không?
- Gió bão mạnh: khung tấm pin có được tính cho gió lớn, có cách gia cố hoặc tháo tấm trước bão không?
- Gió biển đều: có đáng ghép thêm tua bin gió nhỏ thành hệ lai không, sau khi đã đo gió vài tuần?
- Thay thế linh kiện: khi hỏng, có mua được linh kiện tại chỗ không, hay phải chờ chuyến tàu; nên dự trữ cầu chì, phụ kiện gì?
- Thợ có đến được thường xuyên không, ai trong nhà được chỉ cách theo dõi và cắt khẩn cấp?
Những câu này không làm hệ phức tạp thêm, chỉ giúp chọn đúng vật liệu và chuẩn bị cho lúc ở xa người sửa.
Ghi lại tình trạng điện yếu trước khi làm gì
Dù chọn hướng nào, mấy tuần ghi chép trước sẽ giúp cả điện lực lẫn thợ hiểu đúng vấn đề của nhà bạn:
- Ghi giờ đèn bắt đầu mờ, quạt quay chậm, thiết bị tự khởi động lại; thường là khung giờ nào trong ngày, ngày nào trong tuần.
- Ghi những lần mất hẳn điện, kéo dài bao lâu, có báo trước không.
- Nếu có đồng hồ đo điện áp cắm ổ, ghi con số lúc bình thường và lúc yếu; không có thì chỉ cần mô tả triệu chứng.
- Ghi thiết bị nào đã hỏng hoặc chạy bất thường trong thời gian đó.
- Hỏi vài nhà lân cận cùng đường dây xem họ có bị giống không; nếu cả xóm cùng bị, báo chung sẽ rõ hơn.
- Mang bản ghi đến điện lực địa phương, rồi mang cùng bản ghi đến thợ khi bàn chuyện hệ riêng.
Có bản ghi, thợ sẽ biết nhà bạn cần ổn áp, cần bộ lưu điện vài giờ, hay cần một hệ riêng chạy cả tối. Không có bản ghi, rất dễ mua một thứ giải quyết sai vấn đề.
Những điều không làm
Để hệ riêng thật sự an toàn và bền:
- Không cắm inverter, máy phát hay bất cứ nguồn nào vào ổ cắm điện lưới của nhà để "đẩy điện ngược".
- Không tự nối dây giữa mạch hệ độc lập và mạch lưới, kể cả qua công tắc tự chế.
- Không dùng pin cũ tháo từ xe, không tự ghép pin.
- Không cắm tải nặng như nồi cơm điện, ấm đun, bàn là vào nhóm ổ cắm chạy pin.
- Không bỏ qua việc báo điện lực tình trạng điện yếu; hệ riêng chỉ là giải pháp tạm cho nhóm tải thiết yếu.
Nhờ thợ dán nhãn hoặc dùng ổ cắm khác màu cho nhóm chạy pin, để ai trong nhà cũng phân biệt được. Chi tiết nhỏ này tránh được rất nhiều lần cắm nhầm.
Mỗi năm nên nhờ thợ ghé xem lại một lần: pin còn khoẻ không, mối nối có lỏng không, nhãn còn rõ không. Hệ riêng nhỏ nhưng chạy mỗi ngày, và những thay đổi nhỏ trong nhà, như ai đó cắm thêm một thiết bị, thường không ai nhớ để báo.
Câu hỏi thường gặp
Ổn áp có làm điện yếu thành điện mạnh không?
Ổn áp nâng điện áp trong một khoảng nhất định khi lưới vẫn có điện, nhưng không tạo thêm điện khi lưới quá yếu hoặc mất. Bản thân ổn áp cũng tiêu một phần điện và cần chọn đúng công suất.
Hệ độc lập riêng có cần báo điện lực không?
Hệ hoàn toàn tách khỏi lưới, không đấu nối, thường không liên quan tới điện lực. Nếu có ý định đấu chung với lưới dưới bất kỳ hình thức nào, phải hỏi điện lực và theo quy định hiện hành.
Có thể dùng điện lưới để sạc pin của hệ riêng không?
Có những bộ sạc làm được việc này, nhưng như vậy là có điểm nối với lưới; phải do thợ có chứng chỉ thiết kế, lắp đúng loại thiết bị để không đẩy điện ngược. Không tự chế.
Điện yếu có làm hỏng tủ lạnh không?
Điện áp thấp kéo dài làm máy nén khó khởi động, nóng hơn, giảm tuổi thọ. Ổn áp phù hợp hoặc báo điện lực cải thiện là cách xử lý; tủ lạnh thường không nên đưa vào hệ độc lập nhỏ.
Hệ riêng cho đèn quạt có chịu được mất điện lâu ngày không?
Có, miễn là có nắng để nạp, vì nó không phụ thuộc lưới. Mùa mưa thì phụ thuộc pin dự trữ và việc bớt tải, như mọi hệ độc lập khác.
Nhà thuê có làm hệ riêng được không?
Hệ nhỏ đặt tấm pin ở sân, đi dây riêng nổi trong ống, không đụng vào mạch điện của nhà, thường dễ thoả thuận hơn. Vẫn cần hỏi chủ nhà và nhờ thợ có chứng chỉ lắp đặt.