Tua bin gió nhỏ cần được nhìn và nghe mỗi tuần từ mặt đất, đi kiểm dây néo và chân cột mỗi tháng, được đơn vị lắp đặt hạ xuống kiểm kỹ ít nhất mỗi năm một lần và trước mùa bão, và được kiểm thêm sau mỗi trận gió lớn hay khi xuất hiện tiếng lạ, rung lạ.
Phần lớn hư hỏng nặng của tua bin nhỏ đều báo trước bằng tiếng kêu, bằng rung, bằng một con bu lông lỏng mà nếu có người để ý thì sửa rất nhẹ. Bài này đưa ra lịch bảo dưỡng theo thời gian, chia rõ việc chủ nhà làm từ mặt đất và việc của đơn vị lắp đặt, kèm bảng đọc tiếng kêu và cách xử lý khi tua bin rung mạnh hay cánh bị mẻ. Chủ nhà không trèo cột, không mở hộp đấu, không tự tháo lắp phần điện.
Vì sao một cái máy nhỏ cần lịch bảo dưỡng
Tua bin gió là một trong số ít thiết bị trong nhà chạy ngoài trời suốt ngày đêm, quanh năm, chịu nắng, mưa, hơi muối, bụi, và rung liên tục. Nó không có giờ nghỉ như cái quạt hay cái máy bơm.
Một phép tính giả định cho dễ hình dung: tua bin quay trung bình 300 vòng mỗi phút, trong 8 giờ có gió mỗi ngày. Mỗi ngày là 300 × 60 × 8 = 144.000 vòng. Một năm là 144.000 × 365 = 52.560.000 vòng, tức hơn năm mươi triệu vòng. Mỗi vòng là một lần vòng bi lăn, một lần cánh chịu lực uốn qua lại, một lần bu lông bị rung. Con số thật của nhà bạn có thể khác nhiều, nhưng thấy được vì sao bu lông lỏng và vòng bi mòn là chuyện tất yếu, không phải lỗi hiếm.
Điều khiến bảo dưỡng tua bin dễ bị bỏ qua là nó ở trên cao, ngoài tầm mắt. Người ta nhìn thấy cánh quay là yên tâm. Trong khi đó, những thay đổi nhỏ như tiếng lạ, rung tăng dần, đuôi lái giật cục lại là thứ báo trước rõ nhất. Thói quen đứng dưới chân cột nghe vài phút mỗi tuần, cộng với một cuốn sổ, giúp bắt lỗi sớm hơn bất kỳ lịch in sẵn nào.
Lịch bảo dưỡng theo thời gian
Đây là khung chung theo kinh nghiệm làm nghề; lịch cụ thể theo khuyến cáo của nhà sản xuất tua bin và đơn vị lắp đặt, vùng ven biển và vùng gió mạnh thường cần dày hơn.
| Khi nào | Chủ nhà làm từ mặt đất | Đơn vị lắp đặt làm |
|---|---|---|
| Mỗi tuần | Nhìn cánh quay, nghe tiếng, xem đuôi lái bám gió, xem màn hình bộ điều khiển, ghi số | Không cần |
| Mỗi tháng | Đi vòng nhìn dây néo, cọc néo, chân cột, kẹp cáp; xem chỗ đặt pin, tải xả có bụi, ẩm, côn trùng làm tổ không | Không cần trừ khi có bất thường |
| Trước mùa bão | Buổi chiều chuẩn bị: dọn quanh cột, tỉa cành, đọc lại quy trình hãm | Hạ cột kiểm tra, siết bu lông, chỉnh dây néo |
| Mỗi năm | Tổng hợp sổ ghi chép, ảnh so sánh với năm trước | Kiểm kỹ cánh, vòng bi, đuôi lái, hộp đấu, tiếp địa, chống sét, bộ điều khiển |
| Sau gió lớn, giông sét | Quan sát từ xa, chụp ảnh, báo đơn vị lắp đặt | Kiểm theo mức độ, trước khi mở hãm hoặc dựng lại |
| Khi có tiếng lạ, rung lạ | Hãm theo hướng dẫn nếu an toàn, ghi lại, quay video từ xa | Hạ cột kiểm tra nguyên nhân |
Nhìn vào bảng sẽ thấy phần lớn công việc lặp lại là của chủ nhà, và đều làm ở mặt đất. Phần của đơn vị lắp đặt ít lần hơn nhưng không thể bỏ, vì chỉ khi hạ cột mới thấy được bu lông đầu cột, chân cánh và vòng bi.
Việc chủ nhà làm được từ mặt đất mỗi tuần, mỗi tháng
Không cần dụng cụ chuyên môn. Một cuốn sổ, điện thoại để chụp ảnh và quay video, có thêm ống nhòm thì càng tốt:
- Đứng ở cùng một chỗ, quay video ngắn tua bin đang quay, giữ máy yên. So video tuần này với tuần trước để thấy rung có tăng không.
- Dùng ống nhòm nhìn mép cánh: có vết sứt, vết nứt, lớp phủ bong ra không.
- Nhìn đuôi lái: khi gió đổi hướng, tua bin có xoay theo mượt mà không, hay giật cục, kẹt một hướng.
- Nghe tiếng ở chân cột và cách chân cột vài chục bước, vào lúc gió vừa.
- Nhìn dây néo, cọc néo, kẹp cáp như đã nói ở phần chuẩn bị mùa bão.
- Ở chỗ đặt bộ điều khiển và pin: lau bụi bên ngoài, kiểm tra lỗ thông gió không bị che, không có kiến, chuột, thằn lằn làm tổ. Không mở nắp thiết bị.
- Ghi vào sổ số trên màn hình bộ điều khiển ở cùng giờ mỗi ngày.
Những việc này mất mười lăm phút mỗi tuần. Đổi lại, nhiều lỗi được bắt từ lúc chỉ cần siết một con bu lông, thay vì đợi tới lúc cánh văng hay vòng bi vỡ.
Nghe tiếng tua bin: tiếng nào đáng lo
Tua bin nào cũng có tiếng riêng khi chạy: tiếng gió lướt qua cánh, tiếng vù nhẹ. Thứ cần để ý là tiếng mới, tiếng thay đổi. Bảng dưới gom các tiếng hay gặp; nguyên nhân thật chỉ biết khi đơn vị lắp đặt hạ cột kiểm tra.
| Tiếng nghe được | Có thể là | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Lạch cạch đều theo nhịp quay | Bu lông lỏng, vật gì đó chạm vào cánh hoặc thân | Hãm theo hướng dẫn, báo đơn vị lắp đặt sớm |
| Rít, ken két liên tục | Vòng bi khô hoặc mòn | Ghi lại, hẹn kiểm, không để kéo dài |
| Tiếng đập "phạch phạch" của cánh | Cánh mẻ, cánh lệch, lớp phủ bong | Hãm, quan sát bằng ống nhòm, gọi thợ |
| Gầm, hú lớn khi gió mạnh | Có thể là quá tốc, cơ chế tự bảo vệ chưa hoạt động | Không ra gần cột; hãm theo hướng dẫn nếu còn gió vừa |
| Cạch một tiếng khi đổi hướng gió | Đuôi lái hoặc khớp xoay vướng, khô | Ghi lại, đưa vào lần kiểm tới, báo sớm nếu nặng dần |
| Ù trầm ở chân cột | Rung cộng hưởng của thân cột ở một tốc độ quay nhất định | Ghi lại tốc độ gió lúc xảy ra, báo đơn vị lắp đặt |
Mẹo nhỏ: quay video có tiếng mỗi khi nghe thấy lạ, ghi kèm tốc độ gió đo được. Gửi video cho đơn vị lắp đặt trước khi họ tới, họ sẽ mang đúng phụ tùng.
Tua bin rung mạnh hoặc cánh bị mẻ: xử lý thế nào
Rung tăng dần qua nhiều tuần. Thường là dấu hiệu mất cân bằng: một cánh mòn hơn, bám bẩn hơn, hoặc vòng bi bắt đầu hỏng. Ghi lại, so video, hẹn đơn vị lắp đặt hạ cột kiểm. Rung kéo dài sẽ làm lỏng bu lông và mỏi thân cột.
Rung đột ngột sau một trận gió, một cơn giông. Có thể cánh vừa bị va đập, nứt hoặc mẻ. Hãm tua bin ngay nếu gió còn nhẹ và làm được theo hướng dẫn, rồi báo đơn vị lắp đặt. Không để quay tiếp "xem có đỡ không".
Cánh mẻ, nứt nhìn thấy qua ống nhòm. Tua bin không được chạy tiếp với cánh hỏng. Cánh hỏng làm mất cân bằng, và một cánh nứt có thể vỡ tung khi quay nhanh. Thông thường phải thay cả bộ cánh để giữ cân bằng, theo chỉ dẫn của nhà sản xuất.
Đừng tự dán, tự mài cánh. Cánh tua bin được cân bằng cẩn thận. Dán thêm băng keo, keo, hay mài bớt một chút cũng làm lệch trọng lượng. Việc sửa cánh, nếu có, là của người có chuyên môn.
Thân cột rung, dây néo đập. Báo đơn vị lắp đặt kiểm độ căng dây néo và cọc néo. Không tự nới, tự siết dây khi tua bin còn trên cao.
Khi đơn vị lắp đặt hạ cột bảo dưỡng: họ nên làm những gì
Lần bảo dưỡng hằng năm là dịp duy nhất nhìn tận mắt phần đầu cột. Chủ nhà không làm thay, nhưng nên có mặt, đứng ngoài vùng hạ cột, và biết một lần bảo dưỡng đầy đủ thường gồm những việc sau để hỏi khi thấy thiếu:
- Kiểm từng cánh: vết nứt ở chân cánh, mép cánh bị mòn, lớp phủ bong, độ chặt của bu lông bắt cánh.
- Quay tay rô to khi đã hãm an toàn để nghe và cảm vòng bi: có khựng, có tiếng sạn không.
- Kiểm đuôi lái, khớp xoay hướng gió: có rơ, có kẹt, có rỉ không.
- Siết lại bu lông đầu cột, bu lông chân cột theo lực siết nhà sản xuất quy định, không siết theo cảm giác.
- Mở hộp đấu kiểm đầu cốt, dấu hiệu ẩm, côn trùng, vết cháy; bộ phận truyền điện qua khớp xoay nếu tua bin có.
- Kiểm tiếp địa, chống sét, dây đi trong ống, các điểm dây bị cọ xát.
- Kiểm bộ điều khiển, tải xả, công tắc hãm hoạt động đúng; thử hãm khi dựng lại.
- Ghi biên bản những gì đã kiểm, đã thay, đã hẹn thay lần sau.
Một lần bảo dưỡng chỉ gồm "nhìn từ dưới lên rồi bảo ổn" là chưa đủ. Nếu đơn vị lắp đặt không hạ cột được vì lý do thời tiết, hẹn lại ngày khác thay vì bỏ qua cả năm.
Sổ bảo dưỡng và những bộ phận sẽ phải thay
Sổ bảo dưỡng là cuốn sổ nhật ký gió nối dài: mỗi trang một tháng, ghi ngày kiểm, ai kiểm, thấy gì, làm gì, ảnh chụp lưu ở đâu. Sau hai ba năm, cuốn sổ cho thấy rõ bộ phận nào hay có vấn đề ở vị trí nhà bạn, mùa nào cần chú ý.
Theo thời gian, một số bộ phận gần như chắc chắn phải thay: vòng bi, có khi cả bộ cánh khi lớp phủ bong và vật liệu lão hoá dưới nắng, kẹp cáp và bu lông bị rỉ ở vùng biển, pin theo tuổi thọ của nó. Hỏi đơn vị lắp đặt ngay từ đầu bộ phận nào dự kiến thay sau bao lâu, và phụ tùng có dễ tìm không.
Khi so sánh các lựa chọn lúc mua, câu hỏi về phụ tùng và người bảo dưỡng ở gần quan trọng không kém câu hỏi về công suất. Một tua bin không có phụ tùng thay thế, không có người địa phương biết sửa, sẽ thành cây cột trang trí sau vài năm.
Câu hỏi thường gặp
Tua bin gió nhỏ có cần tra dầu mỡ không?
Tuỳ thiết kế. Nhiều tua bin nhỏ dùng vòng bi kín không cần tra thêm, một số loại có điểm cần bôi trơn theo lịch. Làm theo hướng dẫn của nhà sản xuất qua đơn vị lắp đặt; chủ nhà không trèo cột để tra dầu.
Bao lâu thì phải hạ cột để bảo dưỡng?
Thông thường ít nhất mỗi năm một lần và trước mùa bão, cộng thêm mỗi khi có tiếng lạ, rung lạ hoặc sau gió lớn. Vùng ven biển hay vùng gió rất mạnh có thể cần dày hơn. Thống nhất lịch này với đơn vị lắp đặt từ lúc bàn giao.
Có thể tự rửa cánh tua bin bằng vòi xịt từ dưới đất không?
Không nên xịt nước áp lực vào tua bin đang quay hay vào phần điện. Bụi, muối bám trên cánh nên được làm sạch khi cột đã hạ xuống, trong lần bảo dưỡng, bởi người được hướng dẫn và theo cách nhà sản xuất cho phép.
Tua bin đứng yên nhiều ngày không có gió có hại gì không?
Bản thân việc đứng yên không hại. Nhưng nên để ý khi gió trở lại tua bin có quay lên được bình thường không. Nếu đứng yên cả khi gió vừa, có thể đang bị hãm, kẹt vòng bi, kẹt đuôi lái; báo đơn vị lắp đặt kiểm tra.
Vì sao vùng ven biển cần bảo dưỡng dày hơn?
Hơi muối làm bu lông, kẹp cáp, thân cột rỉ nhanh hơn, làm mòn mép cánh, và có thể len vào hộp đấu. Gió ven biển cũng thường mạnh và đều hơn nên tua bin quay nhiều giờ hơn. Cả hai điều đều làm các bộ phận mòn nhanh.
Có nên ký hợp đồng bảo dưỡng định kỳ với đơn vị lắp đặt không?
Đó là lựa chọn của mỗi nhà. Điều quan trọng là có người cụ thể chịu trách nhiệm hạ cột, kiểm tra định kỳ và trước mùa bão. Nếu không có hợp đồng, ít nhất ghi lịch và cách liên lạc trong biên bản bàn giao.