Cắm máy phát vào ổ cắm trong nhà bằng dây có phích đực ở cả hai đầu là việc không được làm: điện có thể chạy ngược ra lưới, qua máy biến áp thành điện cao thế, gây nguy hiểm chết người cho thợ điện lực đang sửa đường dây; khi điện lưới có lại, máy phát và đồ trong nhà có thể cháy. Muốn máy phát cấp điện cho mạch trong nhà thì phải có bộ chuyển nguồn, do thợ điện có chứng chỉ lắp, để nhà chỉ nối với một nguồn tại mỗi thời điểm.
Phần dưới giải thích nguyên lý bằng ví dụ đời thường để chủ nhà hiểu vì sao lời khuyên này cứng như vậy, các kiểu bộ chuyển nguồn hay gặp, chọn mạch nào đưa vào, cách dùng máy phát an toàn khi chưa lắp bộ chuyển nguồn, và những câu nên hỏi thợ lúc nghiệm thu. Bài không hướng dẫn tự đấu; mọi việc đụng tới tủ điện, cầu dao tổng là việc của thợ.
Chuyện gì xảy ra khi điện chạy ngược ra lưới
Khi mất điện, đường dây trước nhà bạn chỉ là sợi dây không có điện, nối về máy biến áp của khu. Cầu dao tổng của nhà vẫn đóng như mọi ngày. Nếu ai đó cắm máy phát vào một ổ cắm trong nhà, điện của máy đi khắp dây trong nhà, qua cầu dao tổng, qua công tơ, ra đường dây chung.
Máy biến áp làm việc theo hai chiều. Bình thường nó hạ điện cao thế xuống điện sinh hoạt. Khi điện sinh hoạt bị đẩy ngược vào, nó có thể nâng lên điện cao thế ở phía bên kia. Thợ điện lực đang sửa đường dây vì nghĩ khu vực đã cắt điện, bỗng chạm vào dây có điện. Đây là lý do nguyên tắc này không có ngoại lệ.
Còn một chuyện nữa: máy phát nhỏ không đủ sức nuôi cả xóm. Nó sẽ quá tải, nhảy aptomat hoặc nóng. Và khi điện lưới đóng lại trong lúc máy phát còn nối, hai nguồn gặp nhau trong dây nhà, máy phát hỏng nặng, dây có thể nóng chảy, có nguy cơ cháy.
Chân phích đực ở đầu dây còn lại cũng có điện khi đầu kia cắm vào máy phát đang chạy. Một đứa trẻ cầm vào, một người vô ý chạm là bị giật. Đó là lý do thợ gọi loại dây này bằng những cái tên rất nặng.
Bộ chuyển nguồn làm gì, nói nôm na
Một công tắc lớn có hai ngả. Bộ chuyển nguồn nối các mạch trong nhà hoặc với lưới, hoặc với máy phát, không bao giờ cả hai cùng lúc. Gạt sang máy phát là nhà tự tách khỏi lưới.
Loại gạt tay. Thường là cầu dao đảo chiều hoặc bộ aptomat có khoá liên động. Khi mất điện, người trong nhà nổ máy ngoài trời, rồi gạt sang ngả máy phát. Có điện lưới lại thì gạt về. Đơn giản, ít hỏng, nhưng cần người ở nhà.
Loại tự động. Tự nhận ra mất điện, ra lệnh khởi động máy phát có đề điện, rồi tự chuyển. Hợp với nhà có người phụ thuộc máy y tế, kho lạnh, nhà hay đi vắng. Phức tạp hơn, cần máy phát hỗ trợ khởi động tự động và cần bảo trì.
Đặt ở đâu. Thường cạnh tủ điện chính, hoặc ngay sau công tơ, theo cách thợ thiết kế. Chủ nhà chỉ cần biết vị trí và cách gạt; phần đấu bên trong là việc của thợ.
Chọn mạch nào đưa vào máy phát
Hiếm khi cần đưa cả nhà vào máy phát nhỏ. Thợ thường tách ra vài mạch ưu tiên. Bảng dưới là ví dụ giả định cho một nhà vườn, để chủ nhà biết cách nghĩ trước khi bàn với thợ.
| Mạch | Gồm gì | Đưa vào máy phát? | Lý do |
|---|---|---|---|
| Đèn và ổ cắm phòng ngủ | Đèn LED, quạt, sạc | Có | Tải nhỏ, thiết yếu ban đêm |
| Tủ lạnh, tủ đông | Một hoặc hai tủ | Có, nếu máy đủ khởi động | Giữ thực phẩm, thuốc cần lạnh |
| Modem, camera | Cụm thiết bị mạng | Có | Liên lạc, trông nhà |
| Bơm nước lên bồn | Một bơm | Tuỳ cỡ máy | Dòng khởi động lớn, có thể bơm theo giờ |
| Bình nóng lạnh, bếp điện, điều hoà | Tải nhiệt lớn | Thường không | Vượt sức máy nhỏ |
| Máy hàn, máy cắt xưởng nhỏ | Động cơ lớn | Không | Cần nguồn riêng, tính riêng |
Chia mạch rõ thì khi chuyển sang máy phát, những thứ nặng tự không có điện, không ai lỡ bật bình nóng lạnh làm máy quá tải. Bàn với thợ trước về tổng công suất máy phát hiện có hoặc định mua, để thợ chia mạch phù hợp.
Khi chưa có bộ chuyển nguồn: cách duy nhất an toàn
Nhiều nhà mua máy phát trước, tính chuyện bộ chuyển nguồn sau. Trong khoảng đó, cách an toàn là để máy phát ngoài trời, kéo dây kéo dài loại ngoài trời, đúng cỡ, từ ổ cắm trên máy thẳng tới từng thiết bị cần chạy. Tủ lạnh rút phích khỏi ổ tường và cắm vào dây từ máy. Đèn dùng loại cắm ổ hoặc đèn tích điện.
Không cắm ổ cắm kéo dài từ máy phát vào bất cứ ổ tường nào. Không tắt cầu dao tổng rồi "cắm ngược cho nhanh" với ý nghĩ đã ngắt lưới, vì chỉ một lần quên gạt, một người khác trong nhà bật lại cầu dao, hoặc cầu dao tổng hỏng tiếp điểm, là điện lại chạy ra lưới. Bộ chuyển nguồn sinh ra chính là để không phụ thuộc vào trí nhớ của ai.
Dây kéo dài chạy từ ngoài vào nhà cần đi qua chỗ không bị cửa kẹp, không bị xe cán, không nằm trong vũng nước. Đặt ổ cắm nhiều lỗ trên mặt cao, khô. Đếm tổng công suất cắm vào ổ đó, so với giới hạn ghi trên ổ và trên dây.
Hỏi thợ những gì khi lắp và nghiệm thu
Chủ nhà không cần biết cách đấu, nhưng cần hỏi đúng để biết việc được làm đến nơi đến chốn. Những câu nên hỏi:
- Anh có chứng chỉ hành nghề điện phù hợp không, đã lắp bộ chuyển nguồn cho máy phát gia đình bao giờ chưa?
- Bộ chuyển nguồn là loại gì, có bảo đảm nhà không bao giờ nối cùng lúc với cả lưới và máy phát không, nhờ khoá cơ hay khoá điện?
- Những mạch nào đưa vào máy phát, tổng công suất các mạch đó là bao nhiêu so với máy?
- Dây từ chỗ đặt máy tới bộ chuyển nguồn cỡ bao nhiêu, đi đường nào, có ổ cắm chuyên dụng ngoài trời không?
- Có cần báo hay hỏi điện lực địa phương gì không khi lắp bộ chuyển nguồn cho nhà mình không?
- Anh hướng dẫn cả nhà cách gạt, dán sơ đồ cạnh bộ chuyển nguồn được không?
Sau khi lắp, đề nghị thợ thử một lần có mặt cả nhà: cắt cầu dao tổng giả lập mất điện, nổ máy ngoài trời, gạt sang máy phát, kiểm các mạch ưu tiên có điện, rồi gạt về. Hỏi thợ cách kiểm để chắc không có điện ra phía lưới khi đang chạy máy phát. Ghi lại các bước trên một tờ giấy dán cạnh bộ chuyển nguồn.
Những sai lầm hay gặp sau khi đã có bộ chuyển nguồn
Gạt sang máy phát rồi mới nổ máy, hoặc tắt máy rồi quên gạt về. Đọc thứ tự thợ dặn và làm đúng. Thường là nổ máy và để máy chạy đều trước, rồi mới chuyển; khi có điện lưới lại thì chuyển về lưới trước, rồi tắt máy.
Bật hết thiết bị cùng lúc ngay sau khi chuyển. Đỉnh khởi động của tủ lạnh, bơm chồng lên nhau làm máy hụt. Tắt bớt trước khi chuyển, rồi bật lần lượt.
Kéo máy vào gần cho dây ngắn. Chỗ đặt máy vẫn phải ngoài trời, xa cửa, cửa sổ, vì khí CO. Dây dài hơn là cái giá đáng trả.
Để lâu không thử. Bộ chuyển nguồn ít dùng có thể kẹt, tiếp điểm bẩn. Mỗi lần chạy thử máy phát định kỳ, thử luôn cả việc chuyển nguồn, có người hiểu biết đứng cạnh.
Tự sửa khi bộ chuyển nguồn có tiếng lạ, mùi khét. Không mở vỏ. Tắt máy phát, gạt về lưới nếu an toàn, cắt cầu dao tổng nếu có mùi khét, và gọi thợ.
Dấu hiệu nhà đang dùng máy phát sai cách: chủ nhà tự nhận ra
Nhiều nhà mua lại, thuê lại hoặc được người quen "đấu giúp" từ trước, nên chủ nhà hiện tại không biết máy phát đang nối vào nhà kiểu gì. Những dấu hiệu sau nên làm bạn gọi thợ đến xem:
- Trong nhà có một sợi dây hai đầu đều là phích đực, cuộn sẵn cạnh máy phát hoặc trong kho.
- Có ổ cắm lạ gắn cạnh tủ điện hoặc ngoài hiên, được dặn là "chỗ cắm máy phát", mà không có cầu dao đảo chiều hay bộ chuyển nguồn nào đi kèm.
- Khi chạy máy phát lúc mất điện, có người thấy đèn nhà bên cạnh cũng sáng hoặc chập chờn.
- Mỗi lần dùng máy phát, người trong nhà phải nhớ "tắt cầu dao tổng trước", không có khoá nào ngăn quên.
- Máy phát hay nhảy aptomat ngay khi vừa nối vào, dù chỉ bật vài bóng đèn, có thể vì nó đang phải nuôi cả phần dây ra ngoài.
- Từng có lần điện lưới đóng lại trong lúc máy đang chạy và nghe tiếng nổ, thấy khói hay máy chết hẳn.
Gặp một trong các dấu hiệu trên, ngừng dùng cách nối hiện tại, cất sợi dây hai đầu đực đi chỗ không ai lấy được hoặc nhờ thợ cắt bỏ, và tạm dùng máy phát bằng dây kéo dài tới từng thiết bị. Rồi mời thợ điện có chứng chỉ đến xem tủ điện, đề xuất bộ chuyển nguồn và chia mạch.
Nếu nghi ngờ nhà mình từng đẩy điện ra lưới trong những lần mất điện trước, không cần giấu. Nói thật với thợ để họ kiểm phần dây, công tơ và cầu dao tổng có bị ảnh hưởng không.
Câu hỏi thường gặp
Tắt cầu dao tổng rồi cắm máy phát vào ổ cắm có an toàn không?
Không nên làm. Chỉ cần quên gạt, người khác bật lại cầu dao, hoặc cầu dao hỏng tiếp điểm là điện chạy ngược ra lưới. Dây hai đầu đực còn để hở chân phích có điện. Hãy nhờ thợ lắp bộ chuyển nguồn.
Bộ chuyển nguồn tự động có cần thiết cho nhà ở không?
Không bắt buộc. Loại gạt tay đủ cho đa số nhà có người ở nhà khi mất điện. Loại tự động đáng cân nhắc khi nhà có người phụ thuộc máy y tế, có kho lạnh, hay đi vắng, và máy phát có đề điện.
Điện ngược lên lưới nguy hiểm cho ai?
Nguy hiểm nhất cho thợ điện lực đang sửa đường dây vì tin khu vực đã cắt điện. Ngoài ra còn làm hỏng máy phát, đồ trong nhà và có nguy cơ cháy khi điện lưới đóng lại.
Chủ nhà có tự lắp bộ chuyển nguồn được không?
Không nên. Việc này đụng tới tủ điện, cầu dao tổng và đường điện từ lưới vào, phải do thợ điện có chứng chỉ làm. Chủ nhà chỉ cần biết vị trí, cách gạt và thứ tự thao tác.
Chưa có bộ chuyển nguồn thì dùng máy phát thế nào?
Đặt máy ngoài trời, kéo dây kéo dài loại ngoài trời đúng cỡ từ ổ trên máy tới từng thiết bị. Rút phích thiết bị khỏi ổ tường rồi cắm vào dây từ máy. Không cắm dây từ máy vào ổ tường.
Có phải báo điện lực khi lắp bộ chuyển nguồn cho máy phát không?
Quy định có thể khác nhau theo thời điểm và nơi ở. Hỏi thợ điện và điện lực địa phương, tra văn bản hiện hành. Với hệ có đấu nối lưới hoặc bán điện thì càng phải hỏi trước khi làm.