Với đèn sân, đèn cổng hay bơm tưới năng lượng mặt trời, vị trí đặt tấm pin quyết định nhiều hơn chính món đồ: tấm pin cần nắng trực tiếp từ giữa buổi sáng tới giữa buổi chiều, không bị bóng cây, bóng mái che, quay về phía bầu trời thoáng nhất và nghiêng nhẹ cho nước mưa trôi bụi.
Rất nhiều lời than "đèn mới mua đã yếu" hoá ra chỉ vì tấm pin nằm sau hàng cau, dưới mái hiên, hay úp mặt về phía núi. Bài này chỉ cách dò nắng trong một ngày bằng mắt và cuốn sổ, chọn hướng, góc nghiêng ở mức chủ nhà tự làm được với thiết bị nhỏ, và những chỗ nên để đơn vị lắp đặt quyết định vì liên quan tới độ cao, dây dẫn, kết cấu.
Vì sao một mảng bóng nhỏ làm tấm pin yếu hẳn
Tấm pin mặt trời được ghép từ nhiều ô nhỏ nối với nhau thành chuỗi. Dòng điện phải chạy qua lần lượt từng ô, giống như nước chảy qua một đường ống nhiều khúc. Chỉ cần một khúc bị bóp lại thì cả đường ống chảy chậm. Khi một chiếc lá, một vệt phân chim hay bóng một cành cây phủ lên vài ô, cả tấm có thể tụt sản lượng nhiều hơn hẳn phần diện tích bị che.
Tấm pin có linh kiện giúp dòng điện đi vòng qua phần bị che, nhưng không cứu được hoàn toàn. Vì vậy câu "tấm pin chỉ bị che một góc thôi mà" thường là lý do khiến đèn sáng nửa đêm rồi tắt.
Bóng cũng di chuyển theo giờ và theo mùa. Một chỗ buổi trưa tháng tư đầy nắng có thể bị bóng nhà hàng xóm phủ từ ba giờ chiều tháng mười một, khi mặt trời đi thấp hơn về phía nam. Cây cũng lớn lên mỗi năm. Chọn chỗ đặt tấm pin là chọn cho cả năm và vài năm sau, không phải cho buổi chiều hôm lắp.
Dò nắng trong một ngày bằng mắt và cuốn sổ
Không cần máy đo. Một ngày nắng, bạn chọn hai ba chỗ dự kiến đặt tấm pin rồi theo dõi theo cách dưới đây.
- Cắm một cây que hoặc đặt một viên gạch đánh dấu mỗi vị trí dự kiến.
- Cứ khoảng hai giờ một lần, từ bảy giờ sáng tới năm giờ chiều, đi qua xem từng vị trí có nắng trực tiếp hay đang trong bóng. Ghi vào sổ: "điểm A, 9 giờ, nắng; 11 giờ, nắng; 13 giờ, bóng cau".
- Đếm số giờ có nắng trực tiếp trong khoảng chín giờ sáng tới ba giờ chiều cho từng điểm. Đây là khoảng nắng mạnh nhất, quan trọng nhất cho tấm pin.
- Nhìn lên xem có cây nào sẽ lớn thêm, tán sẽ vươn ra che điểm đó trong một hai năm tới không.
- Hỏi người trong nhà về mùa đông, mùa mưa: chỗ đó có bị bóng nhà hàng xóm, bóng đồi phủ sớm hơn không.
- Chọn điểm có nhiều giờ nắng nhất. Nếu điểm tốt nhất xa chỗ cần sáng hay cần bơm, cân nhắc loại thiết bị có tấm pin rời và dây nối dài hơn.
Làm việc này một buổi tốn ít công hơn nhiều so với tháo đèn ra gắn lại hai ba lần. Cuốn sổ đó cũng là thông tin quý cho đơn vị lắp đặt khi bạn mua bơm hay đèn lớn.
Hướng và góc nghiêng: gợi ý cho thiết bị nhỏ
Nước ta nằm ở bắc bán cầu, mặt trời trong năm đi lệch về phía nam nhiều hơn. Bảng dưới đây là gợi ý chung cho tấm pin nhỏ của đèn, bơm; hệ lớn thì để đơn vị lắp đặt tính.
| Tình huống | Gợi ý hướng | Gợi ý góc nghiêng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Sân thoáng, không vật cản | Quay về phía nam | Nghiêng nhẹ, thường khoảng 10 tới 20 độ | Không đặt phẳng, nước đọng giữ bụi |
| Phía nam bị nhà, cây che | Lệch đông nam hoặc tây nam | Như trên | Chọn phía có nhiều giờ nắng trưa hơn |
| Bơm tưới cần nước buổi sáng | Lệch nhẹ về đông | Như trên | Bơm chạy sớm hơn, chiều tắt sớm hơn |
| Thung lũng, nắng muộn buổi sáng | Lệch nhẹ về tây | Như trên | Tận dụng nắng chiều |
| Tấm pin gắn liền đèn trên tường | Theo hướng tường | Theo khớp xoay của đèn | Tường hướng bắc thì nên chọn đèn tấm pin rời |
Góc nghiêng trong bảng là khoảng gợi ý quen dùng cho vĩ độ nước ta, đủ cho thiết bị nhỏ. Lệch vài độ không ảnh hưởng nhiều; lệch hướng sai hẳn hoặc bị bóng che mới là chuyện lớn. Nếu muốn biết chính xác cho vị trí nhà mình, hỏi đơn vị lắp đặt.
Những chỗ đặt tấm pin hay sai
Dưới mái hiên, dưới mái tôn trong suốt. Mái nhựa lấy sáng cho người thì đủ sáng, nhưng cho tấm pin thì mất một phần đáng kể, lại bám bụi rêu theo năm tháng.
Sát mặt đất giữa vườn. Cỏ mọc che, nước bắn đất lên mặt kính, gà vịt đậu lên, trẻ con giẫm. Tấm pin nên được nâng lên khỏi mặt đất một khoảng.
Sau bức tường rào cao. Buổi trưa có nắng nhưng sáng và chiều bị tường che. Tổng số giờ nắng thấp hơn tưởng tượng.
Ngay cạnh bếp, lò đốt rác, ống khói. Khói, muội bám lên mặt kính rất nhanh, lau mãi không sạch.
Chỗ nước mưa từ mái đổ xuống. Nước mái mang theo rêu, lá, cặn, đọng lên tấm pin và chân đế. Lâu ngày ố mặt kính, rỉ khung.
Đầu cột cao do tự dựng. Tấm pin nhỏ lên cao thì nắng tốt, nhưng cột tự dựng không có móng, không có dây néo, gió lớn quật đổ. Muốn đặt cao, nhờ người có chuyên môn dựng chân đế.
Ví dụ giả định: dời tấm pin vài mét được thêm bao nhiêu
Tình huống giả định. Một chiếc đèn cổng có tấm pin 10W gắn trên trụ cổng. Theo sổ dò nắng, trụ cổng chỉ có nắng trực tiếp khoảng 2 giờ trong khoảng chín giờ sáng tới ba giờ chiều, còn lại bị hàng cau che. Cách đó năm mét, góc sân phơi có nắng trực tiếp khoảng 5 giờ.
Phép tính ở trụ cổng. Giả định mỗi giờ nắng trực tiếp tấm pin 10W cho khoảng 10Wh, các giờ bị che coi như không đáng kể. Trụ cổng: 10 nhân 2 bằng 20Wh mỗi ngày nắng.
Phép tính ở góc sân phơi. Cùng tấm pin đó đặt ở góc sân: 10 nhân 5 bằng 50Wh mỗi ngày nắng, gấp hai lần rưỡi so với trụ cổng, chưa trừ hao như nhau ở cả hai chỗ.
Ý nghĩa với ban đêm. Nếu bóng LED tiêu 5W, thì 20Wh chỉ đủ khoảng 4 giờ sáng, còn 50Wh đủ khoảng 10 giờ. Cùng một chiếc đèn, khác nhau giữa tắt lúc mười giờ tối và sáng tới gần sáng.
Cách làm. Đổi sang loại đèn tấm pin rời, hoặc nhờ thợ nối dây đúng cách để đưa tấm pin ra góc sân. Đây là các con số giả định để thấy tầm quan trọng của chỗ đặt, không phải số đo thật của một mẫu đèn nào.
Khi tấm pin rời phải đặt xa thiết bị
Điểm nắng tốt nhất thường không trùng chỗ cần ánh sáng hay chỗ đặt bơm. Thiết bị có tấm pin rời giải quyết được, nhưng dây nối dài đặt ra vài câu hỏi.
- Dây nối càng dài thì hao điện trên dây càng nhiều, nhất là với thiết bị điện áp thấp. Hỏi người bán dây đi kèm dài tối đa bao nhiêu và có được nối thêm không.
- Không tự nối thêm dây bằng cách xoắn hai đầu rồi quấn băng keo. Mối nối ngoài trời gặp mưa sẽ rỉ, chập, hỏng thiết bị. Việc nối dây để thợ điện làm với đầu nối chống nước.
- Dây đi ngoài trời nên luồn ống, kẹp chắc vào tường, cột, tránh lối đi, tránh chỗ máy cắt cỏ chạy qua, tránh chỗ chuột hay làm tổ.
- Với bơm, tấm pin và bộ điều khiển cách nhau xa thì đơn vị lắp đặt cần tính cỡ dây. Đừng đổi dây khác cỡ mà không hỏi.
Đi dây gọn, có ống bảo vệ, có đánh dấu, sau này ai làm vườn, ai đào đất cũng biết chỗ đó có dây. Một nhát cuốc trúng dây chôn ngầm không đánh dấu là chuyện hay gặp ở vườn.
Câu nên hỏi người bán về chỗ đặt
Trước khi mua đèn hay bơm, kể cho người bán nghe chỗ bạn định đặt và hỏi những câu sau. Người bán hiểu nghề sẽ hỏi lại bạn về nắng, về bóng, chứ không chỉ khen hàng.
- Chỗ nhà mình chỉ có nắng trực tiếp khoảng chừng ấy giờ, thiết bị này có đủ chạy không, hay cần tấm pin lớn hơn?
- Tấm pin có tách rời được không, dây đi kèm dài bao nhiêu, nếu cần dài hơn thì ai nối và nối bằng gì?
- Khớp xoay của tấm pin chỉnh được những hướng nào, góc nghiêng nào, có khoá chặt khi gió lớn không?
- Chân đế, giá đỡ đi kèm làm bằng gì, có chịu được hơi muối, mưa nhiều không?
- Nếu sau này phải dời tấm pin sang chỗ khác, có cần thay dây, thay giá đỡ không?
Ghi câu trả lời lại. Nếu người bán khẳng định thiết bị chạy tốt "ở đâu cũng được" mà không hỏi gì về chỗ đặt, đó là dấu hiệu nên tìm thêm lời khuyên khác.
Giữ tấm pin làm việc tốt qua các mùa
Mỗi tháng một lần, hoặc sau đợt gió bụi, lau mặt kính tấm pin bằng khăn mềm và nước sạch, vào sáng sớm hoặc chiều mát. Không dùng bàn chải cứng, không dùng chất tẩy mạnh, không xịt nước lạnh vào tấm pin đang nóng giữa trưa.
Đầu mùa mưa, đi một vòng tỉa những cành bắt đầu vươn về phía tấm pin. Cành nhỏ tỉa được từ mặt đất; cành lớn, cây cao gần dây điện thì nhờ người có kinh nghiệm.
Nhà ven biển nên lau thường hơn vì hơi muối bám thành lớp mờ. Kiểm chân đế, ốc vít xem có rỉ không; rỉ nặng thì thay bằng loại chịu môi trường biển.
Mỗi lần đổi mùa, nhìn lại cuốn sổ dò nắng. Nếu thiết bị sáng yếu đi rõ rệt mà tấm pin vẫn sạch, có thể bóng cây hay bóng công trình mới đã lấn vào. Dời tấm pin vài mét có khi giải quyết mọi chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Tấm pin đèn năng lượng mặt trời nên quay về hướng nào?
Thường nên quay về phía nam vì nước ta ở bắc bán cầu, nghiêng nhẹ để nước mưa trôi bụi. Nếu phía nam bị che, chọn đông nam hoặc tây nam, miễn là có nhiều giờ nắng trưa nhất.
Tấm pin bị bóng cây che một phần thì có sao không?
Có. Bóng che một phần có thể làm cả tấm giảm sản lượng nhiều hơn phần bị che, vì các ô pin nối thành chuỗi. Nên dời tấm pin hoặc tỉa cành để tấm nhận nắng trực tiếp.
Đặt tấm pin nằm phẳng có được không?
Không nên. Tấm pin nằm phẳng giữ nước mưa, bụi, lá đọng trên mặt kính. Nghiêng nhẹ giúp nước mưa tự rửa và tấm hứng nắng tốt hơn ở vĩ độ nước ta.
Đèn treo trong hiên có dùng tấm pin được không?
Được nếu là đèn tấm pin rời: đèn treo trong hiên, tấm pin đặt ra chỗ có nắng. Đèn tấm pin liền thân treo trong hiên thì gần như không sạc được.
Có nên tự nối dài dây tấm pin không?
Không nên tự nối. Mối nối ngoài trời phải chống nước đúng cách và cỡ dây phải phù hợp để không hao điện, việc này dành cho thợ điện. Hỏi người bán chiều dài dây tối đa trước khi mua.
Bao lâu nên lau tấm pin một lần?
Thường mỗi tháng một lần là đủ, nhà gần đường đất, ven biển hoặc có chim đậu thì lau thường hơn. Lau bằng khăn mềm, nước sạch, vào lúc trời mát.