Ở hệ gió – nắng, thiết bị đắt tiền thường bền, còn dây và đầu nối ngoài trời mới là chỗ hỏng sớm nhất: nắng làm giòn vỏ, nước len vào đầu nối, chuột và kiến cắn, trâu bò cọ, máy cắt cỏ cắt trúng. Một chỗ hở nhỏ trên dây dòng lớn là đủ gây chập, cháy hay rò điện ra khung kim loại.
Chọn loại dây, cỡ dây, cách đi dây là việc của thợ có chứng chỉ. Nhưng đi một vòng nhìn dây mỗi tháng thì chủ nhà làm tốt hơn ai hết, vì bạn ở đó mỗi ngày. Bài này chỉ cách nhìn, dấu hiệu cần gọi người, và những thói quen ở vườn, ở trại làm hỏng dây mà ít ai để ý.
Vì sao dây ngoài trời hỏng trước thiết bị
Tấm pin, tua bin, inverter được thiết kế cho điều kiện khắc nghiệt và thường có bảo hành dài. Dây và đầu nối thì phần nhiều do người lắp chọn và tự thi công tại chỗ. Một sợi dây trong nhà dùng ngoài trời, một đoạn không có ống luồn, một đầu nối bấm vội đều trông ổn ngày nghiệm thu nhưng xuống cấp nhanh sau một mùa nắng, một mùa mưa.
Hệ ở nông thôn còn có đặc điểm là dây dài. Tua bin phải đặt ở chỗ gió tốt, thường xa nhà; giàn pin đặt ở bãi nắng; chòi ắc quy đặt ở chỗ khô thoáng. Nối ba chỗ đó là những đoạn dây vài chục mét chạy qua vườn, bờ ao, lối đi của người và gia súc.
Dây hỏng không báo ngay. Vỏ nứt chân chim từ từ, nước vào đầu nối làm đồng xanh dần, chỗ tiếp xúc nóng dần qua nhiều tuần. Hệ vẫn chạy, chỉ yếu đi một chút, cho tới một ngày có mùi khét hay aptomat chống giật nhảy liên tục. Người ở nhà quan sát thường xuyên là người có cơ hội bắt được sớm nhất.
Vì thế vòng kiểm hằng tháng không phải việc thừa. Nó tốn ít phút, không cần dụng cụ, và làm cho thợ khi tới có ngay danh sách chỗ cần xem.
Bốn tác nhân làm hỏng dây và dấu hiệu nhận ra
Bảng dưới để đối chiếu khi đi kiểm. Cột cuối là cách khắc phục mà thợ thường dùng, chủ nhà chỉ cần biết để hỏi.
| Tác nhân | Dấu hiệu nhìn thấy | Cách khắc phục thợ hay dùng |
|---|---|---|
| Nắng | Vỏ dây bạc màu, cứng, nứt chân chim, bóp thấy giòn; dây buộc nhựa đứt | Dây loại chịu nắng, ống luồn chịu nắng, đi dây trong bóng giàn, thay dây buộc |
| Nước | Đầu nối đọng nước, bám xanh, hộp đấu dây có nước bên trong, dây võng thấp chạm vũng | Đầu nối kín nước đúng cặp, hộp có gioăng, dây đi có vòng nhỏ giọt, nâng tuyến dây |
| Chuột, kiến, mối | Vỏ dây có vết răng, vụn nhựa dưới chân tủ, tổ trong tủ, đất mối đắp lên ống | Ống luồn cứng, bịt kín lỗ vào tủ, dọn thức ăn quanh chòi |
| Va đập cơ học | Dây bị dập ở chỗ người qua lại, trâu bò cọ, cành cây đè, máy cắt cỏ cắt sượt | Chôn trong ống, đi trên cao qua lối đi, che chắn đoạn gần mặt đất |
Một chỗ có hai tác nhân cùng lúc, ví dụ nắng làm vỏ giòn rồi nước thấm vào chỗ nứt, thường là chỗ hỏng nặng nhất. Khi kể cho thợ, nói rõ đoạn nào, dấu hiệu gì, từ bao giờ.
Chuột cắn dây ở chòi, trại: vì sao và giảm thế nào
Chuột không ăn dây, chuột mài răng. Răng chuột mọc liên tục nên chúng gặm mọi thứ vừa miệng. Vỏ dây mềm, nằm dọc chân tường, chỗ kín tối là đúng thứ chúng thích. Ở trang trại có thóc, cám, thức ăn chăn nuôi, mật độ chuột cao thì dây càng dễ bị cắn.
Tủ điện ấm là chỗ làm tổ. Tủ điện và chòi ắc quy ấm, khô, ít người mở. Chuột, rắn, thằn lằn, ong, kiến vào làm tổ, cắn dây, tha rác vào làm chập. Lỗ đi dây vào tủ không bịt kín là cửa mở cho chúng.
Dọn quanh chòi trước. Không để bao cám, thóc, rơm, ván cũ sát chòi ắc quy và chân tủ. Phát quang cỏ quanh tuyến dây. Đây là việc chủ nhà làm được và có tác dụng nhất.
Ống luồn cứng và bịt lỗ. Nhờ thợ cho dây đi trong ống luồn cứng ở những đoạn sát đất, sát tường, và bịt kín lỗ dây vào tủ bằng vật liệu phù hợp. Không tự nhét giẻ, xốp, vì đó là vật liệu dễ cháy và chuột gặm qua được.
Không dùng thuốc diệt chuột trong tủ. Chuột chết trong tủ thối rữa, sinh ẩm, ăn mòn. Đặt bẫy ngoài chòi theo cách an toàn cho trẻ em và vật nuôi, không đặt bên trong thiết bị điện.
Dây chôn dưới đất và dây treo trên cao
Dây từ cột tua bin hay giàn pin về chòi có hai cách đi: chôn dưới đất trong ống, hoặc treo trên cao giữa các cột. Mỗi cách có chỗ cần để ý riêng.
Dây chôn gọn, ít bị nắng và va đập, nhưng vô hình. Rủi ro lớn nhất là người đào ao, trồng cây, đóng cọc rào sau này cắt trúng. Đề nghị thợ chôn dây trong ống, đủ sâu, có lớp báo hiệu phía trên ống, và vẽ tuyến dây trên sơ đồ có khoảng cách tới những mốc cố định như góc nhà, gốc cây lớn. Mỗi lần định đào gần tuyến, mở sơ đồ ra xem trước.
Dây treo dễ kiểm hơn nhưng phơi nắng gió và có thể bị cành cây cọ, chim đậu, gió giật. Tuyến treo phải đủ cao qua lối đi của người, xe, trâu bò; không treo qua ao nơi người chèo xuồng; không đi gần cành cây sẽ lớn lên chạm vào; và nhất là không đi gần, không bắt chéo đường dây điện lưới. Dây néo cột tua bin cũng phải cách xa đường dây điện.
Đoạn chuyển từ dưới đất lên chân cột hay vào tủ là chỗ hay hỏng nhất của cả hai cách: dây cong gấp, nước theo dây chảy vào, chuột bám lên. Khi đi kiểm, nhìn kỹ những đoạn này.
Ví dụ giả định: vì sao dây dài ở hệ điện áp thấp dễ nóng
Dây nào cũng làm mất một ít điện áp trên đường đi, gọi là sụt áp; dòng càng lớn và dây càng dài thì sụt càng nhiều, phần mất đi biến thành nhiệt trong dây. Ví dụ giả định, số tròn, cùng một tải, cùng một sợi dây:
| Điện áp hệ (giả định) | Dòng điện (giả định) | Sụt áp trên dây (giả định) | Tỉ lệ mất trên đường dây |
|---|---|---|---|
| 12 V | 40 A | 2 V | 2 ÷ 12 ≈ 17% |
| 24 V | 20 A | 1 V | 1 ÷ 24 ≈ 4% |
| 48 V | 10 A | 0,5 V | 0,5 ÷ 48 ≈ 1% |
Cùng công suất, điện áp tăng gấp đôi thì dòng giảm một nửa, sụt áp trên cùng sợi dây cũng giảm một nửa, tính theo phần trăm lại còn giảm nhanh hơn. Phần mất đi ở hàng đầu bảng không chỉ là điện phí phạm mà là nhiệt làm vỏ dây nóng, đầu nối nóng.
Đây là lý do thợ chọn điện áp hệ và cỡ dây theo khoảng cách. Nếu sau này bạn muốn dời tua bin ra xa hơn cho gió tốt, hỏi thợ có phải đổi dây không, đừng chỉ nối thêm một đoạn.
Vòng kiểm hằng tháng: chỉ nhìn, không chạm
Chọn một buổi sáng khô ráo. Mang điện thoại để chụp, một cuốn sổ nhỏ. Không mở tủ, không tháo gì.
- Đi từ chân cột tua bin, nhìn hộp đấu dây chân cột: nắp còn kín, không có tổ côn trùng, dây vào hộp không gãy gập.
- Đi dọc tuyến dây tới giàn pin: ống luồn còn liền, không bị dập, dây treo không võng thấp, không có cành cây chạm.
- Nhìn dưới gầm giàn pin: dây buộc còn giữ dây gọn, dây không nằm trên đất ẩm, đầu nối không treo lủng lẳng.
- Tới chòi: chân tủ không có vụn nhựa, phân chuột, đất mối; lỗ dây vào tủ còn bịt kín.
- Ngửi quanh tủ và chòi ắc quy: không mùi khét, không mùi hoá chất.
- Sờ nhẹ ngoài vỏ tủ bằng mu bàn tay khô vào giữa trưa, nếu thợ đã nói là được: không nóng bất thường.
- Ghi ngày, chụp ảnh những chỗ lạ, gửi đơn vị lắp đặt nếu có gì đáng ngờ.
Sau một mùa, ảnh chụp cùng một chỗ qua nhiều tháng cho thấy vỏ dây đổi màu nhanh tới đâu. Đó là thông tin thợ cần khi quyết định thay dây sớm hay chờ.
Sai lầm hay gặp
Dùng dây điện trong nhà kéo ra ngoài trời. Vỏ dây trong nhà không chịu được nắng trực tiếp, chỉ sau một thời gian ngắn là giòn nứt. Dây cho tấm pin và dây đi ngoài trời phải là loại dành riêng.
Nối thêm dây giữa đường bằng băng keo. Mối nối giữa vườn là chỗ nước vào đầu tiên. Cần thêm chiều dài thì thay cả đoạn hoặc nối trong hộp kín do thợ làm.
Phát cỏ bằng máy sát chân giàn pin, chân cột. Lưỡi cắt và dây cước cắt trúng dây nằm thấp. Phát tay quanh các điểm có dây, hoặc nhờ thợ che chắn đoạn gần đất.
Để dây cuộn thừa thành vòng tròn trên đất. Cuộn dây trên đất ẩm, bị cỏ phủ, chuột làm tổ bên trong. Dây thừa nên được thợ cắt gọn hoặc treo lên đúng cách.
Đốt rác, đốt rơm gần tuyến dây. Đống lửa đốt cỏ cuối vụ cách tuyến dây treo vài bước chân đủ làm vỏ dây phía trên chảy mềm, còn dây chôn nông dưới đống lửa cũng bị nung. Đốt xa tuyến dây, xa giàn pin, xa chòi ắc quy.
Chờ dây hỏng hẳn mới gọi thợ. Gọi thợ khi mới thấy vỏ nứt, đầu nối bám xanh thường chỉ là thay một đoạn. Chờ tới lúc có mùi khét thì có khi phải thay cả đầu nối, cầu dao và phần thiết bị bị nóng lây.
Câu hỏi thường gặp
Dây điện năng lượng mặt trời dùng được bao lâu ngoài trời?
Tuỳ loại dây, cách đi và nắng mưa nơi bạn ở. Dây đúng loại đi trong bóng giàn hoặc trong ống bền hơn hẳn dây phơi trần. Thay vì nhớ một con số, chụp ảnh định kỳ và nhờ thợ đánh giá khi thấy vỏ bạc màu, nứt.
Phát hiện chuột cắn dây thì có tự quấn băng keo được không?
Không nên. Dây bị cắn có thể đã hở lõi, quấn băng keo chỉ che đi chỗ hỏng. Cắt điện theo hướng dẫn, chụp ảnh, gọi thợ thay đoạn dây hoặc nối trong hộp kín đúng cách.
Dây từ tua bin xuống tủ nên chôn hay treo?
Cả hai đều được nếu làm đúng. Chôn thì đi trong ống, có báo hiệu, có sơ đồ tuyến; treo thì đủ cao, xa cây, xa đường dây điện. Thợ chọn theo địa hình, khoảng cách và việc canh tác trên đất của bạn.
Vì sao dây hệ 12V to hơn dây điện trong nhà?
Cùng công suất, điện áp thấp cần dòng lớn hơn, và dòng lớn cần dây to để không nóng. Ví dụ giả định trong bài cho thấy hệ 12V mất trên dây nhiều hơn hẳn hệ 48V với cùng sợi dây.
Có nên đặt thuốc chuột trong tủ điện không?
Không nên. Chuột chết trong tủ gây ẩm, ăn mòn, mùi, và thuốc có thể gây nguy cho trẻ em, vật nuôi. Dọn thức ăn quanh chòi, nhờ thợ bịt kín lỗ vào tủ, đặt bẫy an toàn bên ngoài.
Dây treo đi gần đường dây điện lưới có sao không?
Có nguy cơ. Gió có thể làm dây chạm nhau, người sửa dây có thể chạm nhầm. Tuyến dây của hệ tự tạo và dây néo cột tua bin phải cách xa đường dây điện lưới; nếu đã lỡ đi gần, nhờ thợ dời tuyến.