Ở nhà có nhiều nguồn, tắt khẩn cấp là một chuỗi thao tác theo thứ tự chứ không phải một cầu dao: thường là ngắt tải, tắt inverter, ngắt phía tấm pin, hãm tua bin, ngắt ắc quy và ngắt lưới — đúng thứ tự cụ thể do đơn vị lắp đặt quy định và dán ngay trên cửa tủ.
Lúc có khói hay nước dâng, không ai đủ bình tĩnh để nhớ. Vì vậy phần lớn bài này là chuẩn bị: sơ đồ dán tủ cần có gì, cả nhà tập một lần ra sao, rồi mới tới những gì nên và không nên làm khi cháy, ngập, bão. Mọi việc mở tủ, sửa, đấu lại sau sự cố vẫn là của thợ có chứng chỉ.
Vì sao nhà nhiều nguồn cần một thứ tự tắt
Mỗi thiết bị trong hệ có cách dừng an toàn riêng. Ngắt ắc quy khi inverter đang gánh tải lớn có thể tạo hồ quang ở cầu dao một chiều; ngắt phía tải của bộ điều khiển tua bin khi gió mạnh mà chưa hãm có thể làm điện áp tua bin vọt lên, cánh quay quá tốc độ; ngắt tấm pin trước có khi không sao, có khi làm bộ sạc báo lỗi. Thứ tự đúng giúp mỗi cầu dao chỉ cắt khi dòng qua nó đã nhỏ.
Thứ tự này phụ thuộc thiết bị cụ thể và cách đấu của từng hệ. Không có một thứ tự đúng cho mọi nhà, nên bài này chỉ đưa khung chung để bạn hiểu và đối chiếu, còn bản dùng thật phải là bản đơn vị lắp đặt viết cho nhà bạn.
Cũng cần phân biệt hai mức: tắt khẩn cấp lúc có sự cố, mục tiêu là cắt nhanh các nguồn để giảm nguy cơ; và tắt bảo trì lúc thợ làm việc, có đo kiểm từng bước. Chủ nhà làm mức thứ nhất. Mức thứ hai luôn là việc của thợ.
Một số hệ có sẵn nút dừng khẩn cấp gom nhiều bước vào một thao tác. Nếu nhà bạn có, hỏi kỹ nút đó cắt những gì và không cắt những gì — thường nó không làm tấm pin hay tua bin ngừng sinh điện, chỉ cách ly chúng khỏi phần còn lại.
Sơ đồ dán tủ cần có gì
Đề nghị đơn vị lắp đặt làm một tờ sơ đồ ép nhựa, dán mặt trong và mặt ngoài cửa tủ, có những nội dung sau:
- Hình vẽ đơn giản các nguồn: lưới, tấm pin, tua bin, ắc quy, máy phát nếu có, đi tới những đâu.
- Tên và vị trí từng cầu dao, công tắc, đánh số trùng với số dán trên thiết bị.
- Thứ tự tắt khẩn cấp, mỗi bước một dòng, động từ đầu câu: “Gạt cầu dao số 1 xuống”.
- Thứ tự bật lại sau khi thợ đã kiểm, cũng từng dòng.
- Những chỗ vẫn có điện sau khi tắt hết: dây từ tấm pin, dây từ tua bin, cọc ắc quy.
- Chỗ để bình chữa cháy, lối ra, và số 114 viết to.
- Tên đơn vị lắp đặt và cách liên lạc, ghi bằng bút ở phần để trống, cập nhật khi đổi.
Sơ đồ nên viết bằng chữ to, không thuật ngữ khó, để người lớn tuổi trong nhà và người giúp việc cũng đọc được. Một tờ sơ đồ ai cũng hiểu có giá trị hơn một bản vẽ kỹ thuật đầy đủ cất trong ngăn kéo.
Khung thứ tự tắt hay gặp (đối chiếu, không thay bản của thợ)
Khung dưới đây là kiểu thứ tự nhiều đơn vị lắp đặt dùng cho hệ lai có tua bin, tấm pin, ắc quy và inverter. Nhà bạn có thể khác; làm theo bản dán ở tủ.
- Tắt các tải lớn đang chạy: bơm, tủ đông, bình nóng lạnh, để dòng qua hệ nhỏ lại.
- Tắt inverter bằng công tắc hoặc nút trên máy, rồi gạt cầu dao phía ra của inverter.
- Bật hãm tua bin bằng công tắc ở tủ dưới đất, chờ cánh chậm hẳn.
- Gạt cầu dao phía tấm pin.
- Gạt cầu dao hoặc công tắc phía ắc quy.
- Gạt cầu dao điện lưới nếu nhà có nối lưới.
- Lùi ra, đóng cửa tủ, giữ người tránh xa, gọi đơn vị lắp đặt hoặc 114 tuỳ sự cố.
Nhìn khung sẽ thấy sau bước bảy vẫn còn điện ở dây tấm pin, dây tua bin và cọc ắc quy. Đó là lý do sau khi tắt, không ai trong nhà mở hộp đấu dây hay chạm cọc ắc quy, dù “đã tắt hết rồi”.
Khi có cháy hoặc khói
Người trước, thiết bị sau. Thấy khói ở tủ, ở chòi ắc quy: đưa mọi người ra ngoài trước, gọi 114, rồi mới tính chuyện tắt hệ nếu đến được tủ an toàn từ phía ngoài.
Không dội nước. Thiết bị điện còn nguồn, dội nước vào là tạo đường dẫn điện về phía người cầm vòi. Chỉ dùng bình chữa cháy phù hợp đám cháy điện khi lửa còn nhỏ và sau lưng có lối thoát.
Ắc quy cháy là đám cháy khó. Pin lưu trữ một số loại khi cháy sinh khí độc, có thể bùng lại sau khi tưởng đã tắt. Giữ khoảng cách, báo rõ cho lực lượng chữa cháy là có ắc quy, loại gì, bao nhiêu, đặt ở đâu.
Báo cho người tới cứu những gì vẫn còn điện. Lực lượng chữa cháy cần biết nhà có tấm pin trên khung, có tua bin, dây chạy ở đâu. Tờ sơ đồ dán tủ giúp được việc này; chụp sẵn một bản trong điện thoại.
Sau cháy không tự bật lại. Dù chỉ cháy một đầu nối nhỏ, hệ cần thợ kiểm toàn bộ trước khi bật. Nhiệt có thể làm hỏng dây và thiết bị xung quanh mà mắt không thấy.
Khi nước ngập lên tới chòi ắc quy, tủ điện
Không lội vào nước đã chạm thiết bị điện. Nước ngập tới tủ, tới ắc quy thì vùng nước quanh đó có thể có điện. Nếu tủ tắt được từ chỗ khô thì tắt; không thì đứng xa, gọi điện lực địa phương nếu liên quan lưới và gọi đơn vị lắp đặt.
Ắc quy ngập vẫn có điện. Ngâm nước không làm ắc quy hết điện, mà còn làm vỏ, cọc rò ra nước, có thể sinh khí. Sau ngập, ắc quy cần thợ đánh giá, không tự lau khô rồi đấu lại.
Chuẩn bị từ trước cho vùng hay ngập. Nhà ở vùng trũng nên đề nghị thợ đặt tủ và ắc quy trên bệ cao hơn mức ngập từng thấy, có lối tới tủ mà không phải lội. Đây là chuyện thiết kế ban đầu, sửa sau tốn hơn nhiều.
Lối tới tủ phải khô và sáng. Lúc nước lên thường là ban đêm, mất điện lưới, mưa to. Lối từ nhà tới tủ nên có đèn chạy pin treo sẵn, nền cao, không phải đi qua chỗ trũng. Nếu tủ đặt ở góc vườn xa, cân nhắc nhờ thợ bổ sung một điểm cắt khẩn cấp gần nhà để không phải đi ra chỗ ngập.
Máy bơm chìm và dây trong nước. Bơm thoát nước tạm thời cắm vào hệ trong lúc ngập là tình huống hay gặp. Chỉ dùng bơm có dây nguyên vẹn, cắm qua ổ có bảo vệ chống giật, ổ đặt cao khỏi nước, và không ai đứng trong nước khi bơm đang có điện.
Sau khi nước rút. Không bật lại bất cứ cầu dao nào cho tới khi thợ kiểm. Bùn khô trong tủ, nước đọng trong ống luồn dây, đầu nối ngâm nước đều có thể gây chập khi có điện trở lại.
Trước, trong và sau bão
Bão có báo trước vài ngày, đủ để chuẩn bị theo kế hoạch đã bàn với đơn vị lắp đặt từ đầu mùa:
| Giai đoạn | Chủ nhà làm | Để thợ làm |
|---|---|---|
| Đầu mùa bão | Hỏi thợ kế hoạch hạ cột hoặc hãm cố định; kiểm bình chữa cháy; cập nhật sơ đồ dán tủ | Kiểm dây néo, mối nối đất, khung giàn pin, thiết bị chống sét lan truyền |
| Một, hai ngày trước bão | Gọi thợ nếu cần hạ cột; dọn vật dễ bay quanh giàn pin; sạc đầy đèn pin, trạm sạc | Hạ cột hoặc cố định cánh theo thiết kế, khi trời còn lặng |
| Khi bão vào | Bật hãm tua bin nếu chưa hạ; ở trong nhà kiên cố; không ra cột, không ra giàn pin | Không có việc gì ngoài trời |
| Sau bão | Nhìn từ xa: cột, dây néo, tấm pin vỡ, dây đứt; không chạm dây rơi; chụp ảnh | Kiểm toàn hệ trước khi bật lại, thay phần hỏng |
Tấm pin vỡ kính vẫn sinh điện khi có ánh sáng, và mặt vỡ có thể để lộ phần dẫn điện. Thấy tấm pin vỡ hay dây rơi xuống đất ướt: rào lại, giữ trẻ em và vật nuôi xa, chờ thợ.
Tập dượt một lần mỗi năm cùng cả nhà
Một buổi chiều trời đẹp, khi thợ tới bảo dưỡng định kỳ, nhờ họ dành thêm ít phút cho cả nhà tập tắt hệ theo tờ sơ đồ. Mỗi người lớn tự làm một lần, thợ đứng bên cạnh chỉnh. Người chưa quen sẽ phát hiện chỗ sơ đồ viết khó hiểu, chỗ cầu dao khó với, chỗ tủ thiếu đèn — những điều chỉ lộ ra khi có người thật làm thật.
Ví dụ giả định một lần tập ở nhà vườn có bốn người lớn: người thứ nhất làm đúng theo sơ đồ; người thứ hai bỏ sót bước hãm tua bin vì công tắc nằm khuất sau cửa; người thứ ba không với tới cầu dao trên cao; người thứ tư không biết bình chữa cháy treo ở đâu. Sau buổi tập, thợ dời công tắc hãm ra chỗ dễ thấy, kê một bậc đứng, treo bình chữa cháy ngay cạnh tủ. Ba thay đổi nhỏ đó mới là giá trị của buổi tập.
Trẻ em trong nhà không tập thao tác cầu dao, nhưng nên được dạy hai điều: thấy khói, ngửi mùi khét ở tủ hay chòi ắc quy thì chạy ra báo người lớn; và không bao giờ chạm dây điện rơi dưới đất sau mưa bão.
Câu hỏi thường gặp
Nhà có tấm pin và tua bin thì cắt cầu dao tổng có đủ khi cháy không?
Không đủ. Cầu dao tổng thường chỉ cắt phía lưới hoặc phía tải. Tấm pin, tua bin, ắc quy vẫn có điện. Cần làm theo thứ tự tắt mà đơn vị lắp đặt dán ở tủ, và báo cho lực lượng chữa cháy những phần vẫn còn điện.
Có nên tự lắp nút dừng khẩn cấp cho hệ không?
Không nên tự lắp. Nút dừng khẩn cấp phải được thiết kế cùng hệ để cắt đúng thiết bị theo đúng thứ tự. Nếu thấy hệ nhà mình cần, đề nghị đơn vị lắp đặt bổ sung và giải thích rõ nó cắt những gì.
Ắc quy bị ngập nước rồi có dùng lại được không?
Phải để thợ đánh giá. Ắc quy ngập có thể rò điện, hỏng bên trong, sinh khí. Không tự lau khô rồi đấu lại, không bật hệ cho tới khi thợ kiểm cả tủ và dây.
Tấm pin bị bão làm vỡ kính thì có nguy hiểm không?
Có. Tấm pin vỡ vẫn sinh điện khi có ánh sáng, mặt vỡ có thể để lộ phần dẫn điện, nhất là khi ướt. Không chạm, rào lại, giữ trẻ em và vật nuôi xa, gọi đơn vị lắp đặt tháo và thay.
Ai nên giữ tờ sơ đồ tắt hệ?
Tờ chính dán ở tủ, mặt trong và mặt ngoài cửa. Mỗi người lớn trong nhà nên có ảnh chụp trong điện thoại. Khi đổi thiết bị hay thêm nguồn, nhờ thợ cập nhật sơ đồ ngay, không để bản cũ treo đó.
Sau bão mất điện lưới mà hệ gió – nắng vẫn chạy thì có nên dùng ngay không?
Nếu hệ không bị hỏng và đã được thiết kế tách lưới đúng cách thì thường dùng được. Tuy vậy, nhìn qua cột, dây néo, tấm pin, tủ trước; thấy hư hại thì tắt theo sơ đồ và chờ thợ.