Mùa mưa, tấm pin chỉ làm ra một phần nhỏ so với ngày nắng, nên hệ điện độc lập sống nhờ ba thứ: pin đủ cho vài ngày, tải biết cắt bớt, và một nguồn bù khi đợt âm u kéo dài hơn dự trữ. Tính trước được mỗi ngày mưa hụt bao nhiêu điện thì bạn biết mình chịu được mấy ngày và lúc nào phải dùng nguồn bù, thay vì ngồi chờ đèn tắt.
Bài này lấy một chòi giả định đang dùng ổn vào mùa khô, rồi xem mùa mưa nó hụt ra sao, và các cách bù: thêm tấm, thêm pin, tua bin gió, máy phát nhỏ, hay đơn giản là đổi cách dùng. Tất cả số liệu là ví dụ giả định; giờ nắng và gió thật ở nơi bạn ở chỉ có thể biết qua quan sát và ghi chép.
Vì sao hệ chạy ngon mùa khô lại hụt mùa mưa
Phần lớn hệ được tính theo một con số giờ nắng tương đương trung bình, mà trung bình thì che mất những ngày tệ nhất. Mùa khô, nắng gắt từ sáng tới chiều, tấm pin làm ra dư, pin đầy từ trưa, phần điện thừa bộ điều khiển phải bỏ đi. Chủ chòi yên tâm, cắm thêm cái quạt, thêm cái ti vi. Đến mùa mưa, có ngày trời âm u từ sáng tới tối, tấm pin chỉ nhỏ giọt, pin không bao giờ đầy, rồi tụt dần qua từng đêm.
Thêm nữa, mùa mưa thường là lúc người ta dùng điện khác đi. Trời tối sớm nên đèn bật lâu hơn. Ẩm và muỗi nên quạt chạy nhiều. Ở ao, ở chuồng trại, đôi khi cần chạy thêm máy vào những ngày thời tiết xấu. Nghĩa là tải tăng đúng lúc nguồn giảm.
Pin còn chịu thiệt kép: những ngày không được nạp đầy kéo dài làm một số loại pin xuống cấp nhanh hơn. Hệ nào cứ lơ lửng nửa đầy nửa vơi suốt mùa mưa thì sang năm dung lượng thật thường đã kém đi. Đây là lý do tính cho mùa mưa không chỉ để có điện mà còn để giữ tuổi pin.
Cũng đừng quên những ngày nắng giữa mùa mưa không giống ngày nắng mùa khô. Trời có thể quang lúc trưa nhưng sáng và chiều vẫn mù, không khí ẩm làm ánh nắng yếu hơn, tấm pin lấm bùn đất bắn lên sau mưa lớn. Nếu hệ chỉ được tính vừa khít theo mùa khô, mùa mưa nó gần như chắc chắn hụt, và chuyện hụt bao nhiêu thì phải tính bằng con số chứ không đoán.
Tính thử: một chòi qua ba ngày âm u liền
Ví dụ giả định: tải 600 Wh mỗi ngày; 250 W tấm pin; ngày nắng 4 giờ nắng tương đương, hệ số 0,7; ngày âm u chỉ còn một phần tư; pin lithium lấy ra được 1.500 Wh khi đầy.
| Ngày | Tấm pin làm ra | Tải dùng | Thiếu trong ngày | Pin còn lấy ra được cuối ngày |
|---|---|---|---|---|
| Ngày nắng (bắt đầu đầy) | 250 nhân 4 nhân 0,7 bằng 700 Wh | 600 Wh | dư 100 Wh | 1.500 Wh |
| Âm u ngày 1 | 700 chia 4 bằng 175 Wh | 600 Wh | 425 Wh | 1.075 Wh |
| Âm u ngày 2 | 175 Wh | 600 Wh | 425 Wh | 650 Wh |
| Âm u ngày 3 | 175 Wh | 600 Wh | 425 Wh | 225 Wh |
| Âm u ngày 4 | 175 Wh | 600 Wh | 425 Wh | hết pin giữa đêm |
Kiểm phép trừ: 1.500 trừ 425 bằng 1.075; trừ tiếp 425 bằng 650; trừ tiếp 425 bằng 225. Ngày thứ tư thiếu 425 mà chỉ còn 225, nên đêm đó pin chạm ngưỡng bảo vệ và bộ điều khiển cắt tải. Chòi này chịu được ba ngày âm u, ngày thứ tư thì không, nếu không ai làm gì.
Bảng cũng cho thấy một điều ít người để ý: sau đợt âm u, ngày nắng đầu tiên chỉ dư 100 Wh, phải mười mấy ngày nắng mới nạp lại đầy nếu tải giữ nguyên. Nghĩa là đợt âm u tiếp theo tới sớm thì pin đã vơi sẵn. Vì vậy, muốn hồi nhanh sau mưa, thường phải có dư tấm pin chứ không chỉ dư pin.
Bốn đòn bẩy để chịu được mùa mưa
Cắt tải theo kịch bản. Đây là đòn rẻ công nhất. Trong ví dụ, nếu ngày âm u cắt quạt và bớt giờ đèn, tải xuống còn chừng 350 Wh, thì mỗi ngày chỉ thiếu 175 Wh, pin 1.500 Wh chịu được khoảng tám ngày. Kiểm phép chia: 1.500 chia 175 bằng khoảng 8,6. Một tờ giấy dán cạnh tủ pin ghi "pin dưới mức này thì tắt gì" giúp cả nhà làm theo.
Thêm tấm pin. Tăng tấm giúp cả ngày âm u lẫn ngày hồi phục. Gấp đôi tấm thì ngày âm u trong ví dụ làm ra 350 Wh thay vì 175, ngày nắng nạp lại nhanh gấp đôi. Điều kiện là có chỗ đặt đủ nắng và bộ điều khiển chịu thêm tấm, việc này thợ tính.
Thêm pin. Kéo dài số ngày chịu được nhưng không giúp hồi phục nhanh hơn. Nếu tấm pin không dư, pin to chỉ là cái lu to mà máng hứng vẫn bé, lâu đầy.
Thêm nguồn khác. Tua bin gió nếu chỗ đó mùa mưa có gió đều; máy phát nhỏ ngoài trời để sạc bù khi pin chạm ngưỡng; hoặc mang pin dự phòng nhỏ, đèn sạc ra thị trấn sạc rồi mang về cho nhu cầu tối thiểu.
Gió có bù được mùa mưa không
Nhiều nơi ven biển, đồi trống, mùa mưa đi kèm gió mạnh và đều hơn mùa khô, ban đêm vẫn có gió. Ở những chỗ như vậy, một tua bin gió nhỏ có thể là mảnh ghép làm hệ lai gió – mặt trời chịu mùa mưa tốt hơn nhiều so với chỉ có nắng. Nhưng cũng có nơi mùa mưa lặng gió, hoặc gió chỉ đến theo từng cơn giông, giật mạnh rồi tắt, thứ gió làm tua bin hao mòn hơn là ra điện.
Công suất gió tăng rất nhanh theo tốc độ gió, tỷ lệ với lập phương tốc độ: gió mạnh gấp đôi thì năng lượng trong gió gấp tám. Đảo lại, gió yếu đi một nửa thì năng lượng chỉ còn một phần tám. Vì vậy một tua bin ghi công suất lớn có thể chỉ nhỏ giọt ở gió nhẹ. Đừng tin con số trên hộp mà không có số gió thật nơi bạn ở.
Cách làm đúng là mượn hoặc mua một máy đo gió cầm tay, đo ở độ cao tua bin sẽ đặt nếu được, ghi vài lần mỗi ngày trong vài tuần đầu mùa mưa, kèm ghi chú gió đều hay giật. Mang sổ này đến đơn vị lắp đặt. Dựng cột tua bin là việc của đơn vị có chuyên môn, cột cách xa đường dây điện, và mùa bão phải hạ hoặc hãm theo hướng dẫn của họ.
Đọc dấu hiệu sớm trên bộ điều khiển
Hầu hết bộ điều khiển sạc và inverter đều có màn hình hoặc đèn báo cho biết pin đang ở mức nào, tấm pin đang nạp vào bao nhiêu, tải đang kéo bao nhiêu. Bạn không cần hiểu hết mọi chỉ số, chỉ cần quen với ba con số: mức pin lúc chạng vạng, mức pin lúc mới sáng, và lượng điện tấm pin nạp vào trong ngày nếu máy có ghi.
Mùa khô, ba con số này thường lặp lại đều đặn ngày này qua ngày khác. Mùa mưa, bạn sẽ thấy mức pin lúc chạng vạng tụt dần qua từng ngày âm u. Đó là dấu hiệu sớm, xuất hiện trước khi đèn tắt hai ba ngày. Ai quen nhìn thì bắt đầu cắt tải từ ngày thứ nhất, chứ không đợi tới đêm thứ ba mới hốt hoảng.
Nếu màn hình báo những thứ khó hiểu, chụp ảnh lại, ghi giờ, gửi cho thợ đã lắp. Đừng bấm thử các nút cài đặt. Một thông số ngưỡng bảo vệ pin bị đổi nhầm có thể làm pin bị xả quá sâu hoặc làm hệ cắt tải quá sớm, cả hai đều khó nhận ra cho tới khi đã thiệt.
Máy phát nhỏ làm nguồn bù: những điều không được làm sai
Máy phát xăng hoặc dầu loại nhỏ là nguồn bù phổ biến nhất cho chòi, vườn mùa mưa. Nhưng đây cũng là thiết bị gây tai nạn nhiều nhất nếu đặt sai:
- Luôn đặt ngoài trời, nơi thoáng, xa cửa sổ, cửa ra vào của chòi; không đặt trong chòi, gầm sàn, hiên kín, kể cả khi trời mưa. Khí CO không màu không mùi, có thể làm người ngủ trong chòi không tỉnh lại.
- Che mưa cho máy bằng mái che thoáng bốn phía, do thợ hoặc người bán hướng dẫn, không quây kín.
- Nối máy phát vào hệ chỉ qua đường thợ đã lắp sẵn (bộ sạc từ máy phát hoặc thiết bị chuyển nguồn), không cắm ngược vào ổ cắm của chòi.
- Cất xăng dầu trong can đúng loại, xa bếp, xa máy đang nóng, ngoài tầm trẻ em; không đổ xăng khi máy còn nóng.
- Ghi số giờ chạy để bảo dưỡng; máy ít dùng nên nổ thử định kỳ theo hướng dẫn, ngoài trời.
Nếu ai trong chòi thấy đau đầu, chóng mặt, buồn nôn khi máy phát đang chạy, tắt máy, đưa mọi người ra chỗ thoáng và gọi 115. Đừng nghĩ "chắc cảm mưa".
Chuẩn bị trước mùa mưa
Một lịch nhỏ, làm khi còn đang mùa khô:
- Xem lại sổ ghi mức pin mỗi tối của mùa trước (nếu có) để biết hệ đã hụt vào những đợt nào.
- Viết kịch bản cắt tải: pin dưới mức thợ dặn thứ nhất thì tắt gì, dưới mức thứ hai thì chỉ giữ gì.
- Phát cành cây mới mọc che tấm pin; mùa mưa cây lớn nhanh, bóng đổ nhiều hơn.
- Nhờ thợ kiểm tra pin còn bao nhiêu phần dung lượng thật, mối nối, chống sét trước mùa giông.
- Nếu có máy phát dự phòng, nổ thử ngoài trời, thay dầu nhớt theo hướng dẫn, chuẩn bị nhiên liệu vừa đủ.
- Nếu có tua bin gió, nhờ đơn vị lắp đặt kiểm tra cột, dây néo, cánh, và chỉ lại cách hãm khi có bão.
Phần lớn việc trong danh sách là quan sát, ghi chép, dọn dẹp, việc chủ chòi tự làm được. Phần đụng vào pin, dây, cột là của thợ.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu ngày dự trữ là đủ cho mùa mưa?
Không có con số chung. Tuỳ đợt âm u dài nhất nơi bạn ở, tải nào phải giữ, có nguồn bù hay không. Ghi chép một mùa mưa sẽ cho bạn con số thật hơn mọi lời khuyên chung.
Trời mưa tấm pin có làm ra điện không?
Có, nhưng ít hơn nhiều so với ngày nắng, tuỳ độ dày mây. Mưa còn giúp rửa bụi trên tấm. Đừng tính theo con số ngày nắng cho mùa mưa.
Mua thêm pin hay thêm tấm trước?
Nếu sau mưa pin lâu đầy lại, thường thiếu tấm. Nếu pin đầy nhưng hết giữa đêm, thường thiếu pin hoặc tải quá lớn. Ghi mức pin sáng tối vài tuần rồi hỏi thợ.
Có thể sạc pin hệ chòi bằng xe máy không?
Không nên tự chế. Mạch sạc từ xe không dành cho dàn pin lớn và dễ gây chập, cháy. Nguồn bù nên là thiết bị được thợ lắp đúng cách.
Hệ lai gió – mặt trời có hết lo mùa mưa không?
Đỡ hơn ở nơi mùa mưa có gió đều, nhưng không hết. Vẫn cần pin dự trữ, kịch bản cắt tải và kiểm tra cột tua bin trước mùa bão.
Pin để lưng chừng cả mùa mưa có hại không?
Một số loại pin xuống cấp nhanh khi lâu không được nạp đầy. Hỏi thợ về loại pin của bạn và có nên nạp đầy bằng nguồn bù định kỳ hay không.