Bộ điều khiển sạc của tua bin gió làm ba việc: chỉnh lưu điện từ máy phát, điều chỉnh dòng sạc vào ắc quy, và khi bình đầy hoặc gió quá mạnh thì chuyển điện dư sang tải xả hay hãm máy. Việc thứ ba là chỗ khác hẳn với tấm pin mặt trời: tấm pin ngắt ra thì đứng yên vô hại, còn tua bin mất tải thì quay vọt, điện áp vọt theo, có thể làm hỏng máy và gãy cánh.
Vì vậy, không bao giờ để tua bin gió chạy mà không nối vào bộ điều khiển có tải xả hoặc cơ chế hãm. Bài này giải thích vì sao, giới thiệu các bộ phận bảo vệ thường gặp bằng ngôn ngữ đời thường, cách đọc màn hình bộ điều khiển để biết hệ đang làm gì, những sai lầm hay gặp khi ghép thiết bị, và chia rõ phần chủ nhà theo dõi với phần thợ điện có chứng chỉ phải làm.
Tua bin gió khác tấm pin ở chỗ nào quan trọng nhất
Anh Tâm có ba tấm pin và một bộ ắc quy cho căn chòi trên rẫy. Thấy hàng xóm dựng tua bin gió, anh mua một cái về, định "cắm chung vào bộ sạc sẵn có cho tiện". Thợ đến xem và từ chối làm như vậy. Lý do nằm ở một khác biệt mà nhiều người không để ý.
Tấm pin mặt trời khi bị ngắt khỏi bình, hay khi bình đã đầy và bộ sạc ngừng nhận điện, thì nó chỉ nằm đó phơi nắng. Không có gì chuyển động, không có gì tăng tốc. Tua bin gió thì khác. Khi đang sạc, máy phát tạo lực ghìm giữ cánh ở tốc độ vừa phải. Nếu đột ngột không còn chỗ nhận điện, lực ghìm biến mất, gió vẫn đẩy, cánh quay nhanh dần lên.
Quay càng nhanh thì điện áp càng cao, lực ly tâm lên cánh càng lớn, tiếng ồn càng to. Ở gió mạnh, tình trạng quay vọt này có thể làm cháy bộ điều khiển, hỏng máy phát, nứt cánh, thậm chí văng cánh. Đó là lý do bộ điều khiển dành cho tấm pin không dùng thay cho tua bin được: nó biết cách ngừng nhận điện, nhưng không biết cách giữ cho tua bin bình tĩnh khi ngừng.
Thợ của anh Tâm đề xuất một bộ điều khiển lai có phần riêng cho gió kèm tải xả, hoặc một bộ điều khiển gió riêng nối vào cùng ắc quy, tính lại cỡ dây và chỗ đặt. Việc chọn cách nào để thợ quyết sau khi xem cả hệ. Phần anh Tâm cần nắm chỉ là vì sao không được "cắm chung cho tiện".
Ba việc của bộ điều khiển tua bin gió
Chỉnh lưu. Biến điện xoay chiều ba pha thay đổi theo gió từ máy phát thành điện một chiều. Đây là khâu đầu tiên, thường nằm ngay trong hộp điều khiển.
Điều sạc. Giữ cho dòng và điện áp đi vào ắc quy ở mức phù hợp với loại bình và mức đầy của bình. Bình sắp đầy thì giảm dòng, bình đầy thì ngừng nạp vào bình.
Xả và hãm. Khi bình đầy hoặc gió vượt mức an toàn, bộ điều khiển chuyển điện sang tải xả để giữ máy có tải, hoặc hãm máy bằng điện. Đây là việc riêng của bộ điều khiển dành cho gió, và là việc quan trọng nhất về an toàn.
Vì sao phải đúng loại. Mỗi bộ điều khiển được làm cho một dải công suất, điện áp máy phát và điện áp bình nhất định. Ghép sai cỡ thì hoặc bộ điều khiển quá tải, hoặc không đủ sức hãm khi gió mạnh. Chọn và đấu bộ điều khiển là việc của đơn vị lắp đặt, chủ nhà chỉ cần biết nó phải hợp với tua bin.
Tải xả: cái điện trở nóng ran là để làm gì
Tải xả là một khối điện trở, thường trông như hộp kim loại có nhiều lá tản nhiệt hoặc mấy thanh điện trở lớn gắn trên tường. Khi bình đầy, điện từ tua bin được đưa vào đây và biến thành nhiệt. Nhờ vậy máy phát vẫn có tải, cánh vẫn bị ghìm, tua bin không quay vọt.
Tải xả nóng là bình thường, có khi rất nóng. Vì thế nó phải được đặt ở chỗ thoáng, xa vật dễ cháy như rơm, bạt nhựa, can xăng, xa tầm tay trẻ em và vật nuôi, không bị che bởi quần áo phơi hay bao tải. Không bao giờ bọc tải xả vào hộp kín cho gọn, và không tháo tải xả ra vì "thấy nó nóng tốn điện".
Một số hệ dùng phần điện dư này để làm việc có ích, như đun nóng nước trong bình, sấy một góc kho. Ý tưởng hay, nhưng phải do đơn vị lắp đặt thiết kế, vì tải có ích có thể ngừng nhận điện khi nước đã nóng, và lúc đó hệ vẫn phải còn một đường xả an toàn khác. Chủ nhà không tự thay tải xả bằng bóng đèn, ấm đun hay thiết bị khác.
Hãm máy: hãm điện, hãm cơ và chế độ bão
Hãm điện. Một số bộ điều khiển hãm tua bin bằng cách làm máy phát nặng tay hẳn lên, cánh chậm lại đến gần như đứng yên. Nhiều hệ có công tắc hãm do đơn vị lắp đặt gắn sẵn để chủ nhà dùng khi cần, như trước bão hay khi thấy tiếng lạ.
Hãm cơ và tự né gió. Nhiều tua bin có cơ chế tự lệch đầu khỏi hướng gió khi gió quá mạnh, hoặc gập đuôi, để giảm lượng gió vào cánh. Có máy có phanh cơ khí. Mỗi máy một kiểu, cần hỏi rõ máy của mình dùng cách nào.
Hãm điện có giới hạn. Khi gió rất mạnh, hãm điện có thể không đủ giữ cánh. Vì vậy trước mùa bão, cách an toàn nhất là làm theo hướng dẫn của đơn vị lắp đặt: hãm từ sớm, hạ cột nếu là cột nghiêng hạ được, buộc cánh.
Thời điểm hãm. Hãm khi gió còn vừa phải, trước khi bão tới, không chờ gió đã mạnh mới hãm. Không ra gần cột khi gió đã mạnh, mưa lớn hay có sấm sét.
Đọc màn hình bộ điều khiển: hệ đang làm gì
Mỗi bộ điều khiển hiện thông tin một kiểu, nhưng thường có những mục dưới đây. Xem sổ hướng dẫn của bộ điều khiển nhà mình để biết vị trí chính xác.
| Thông tin thường thấy | Nghĩa là gì | Dấu hiệu cần ghi lại |
|---|---|---|
| Điện áp bình | Mức đầy của ắc quy | Sáng sớm thấp hơn hẳn mọi ngày |
| Dòng sạc từ gió | Gió đang nạp vào bình bao nhiêu | Gió khá mà dòng sạc gần bằng không |
| Trạng thái xả | Điện dư đang đổ vào tải xả | Bật xả liên tục cả khi bình chưa đầy |
| Trạng thái hãm | Tua bin đang bị hãm | Tự hãm khi gió không mạnh |
| Điện năng cộng dồn | Tổng điện gió làm ra trong ngày | Nhiều ngày gió khá mà con số nhỏ bất thường |
| Đèn báo lỗi | Quá áp, quá nhiệt, mất pha | Bất kỳ đèn lỗi nào sáng |
Chụp màn hình bằng điện thoại vào cùng một giờ mỗi ngày là cách ghi chép đơn giản nhất. Sau vài tuần, những tấm ảnh đó giúp thợ thấy ngay vấn đề nằm ở gió, ở máy, ở bình hay ở tải.
Sai lầm hay gặp khi ghép thiết bị
Phần lớn sự cố của hệ tua bin gió nhỏ không đến từ máy hỏng, mà từ cách ghép đồ của nhiều nơi với nhau. Những sai lầm hay gặp:
- Dùng bộ điều khiển dành cho tấm pin mặt trời để sạc từ tua bin, không có tải xả.
- Tháo ắc quy ra khi tua bin đang quay, khiến máy mất tải đột ngột.
- Dùng tải xả quá nhỏ so với tua bin, nóng chảy hoặc không giữ được máy khi gió mạnh.
- Đặt bộ điều khiển và tải xả trong hộp kín, cạnh ắc quy hay can xăng.
- Mua tua bin một nơi, bộ điều khiển một nơi, ắc quy một nơi, không ai chịu trách nhiệm cả hệ.
- Ghép thêm tua bin vào hệ nắng sẵn có mà không hỏi lại đơn vị lắp đặt ban đầu.
Cách tránh đơn giản nhất là có một đơn vị chịu trách nhiệm cả hệ, từ tua bin tới tải. Nếu đã lỡ ghép nhiều nơi, mời một thợ điện có chứng chỉ đến xem tổng thể trước mùa gió mạnh.
Phần chủ nhà theo dõi, phần thợ phải làm
Bộ điều khiển là nơi điện từ tua bin, ắc quy và tải gặp nhau, nên ranh giới giữa việc của chủ nhà và việc của thợ phải thật rõ. Bảng dưới là cách chia thường dùng.
| Việc | Chủ nhà | Thợ điện có chứng chỉ, đơn vị lắp đặt |
|---|---|---|
| Chọn bộ điều khiển, tải xả hợp tua bin | Hỏi, ghi lại thông số được tư vấn | Tính cỡ, chọn thiết bị |
| Đấu dây tua bin, bình, tải xả, bộ đổi điện | Không làm | Đấu, siết, kiểm cách điện |
| Theo dõi màn hình | Chụp ảnh, ghi số hằng ngày | Đọc lịch sử khi kiểm |
| Giữ chỗ đặt thoáng, sạch | Dọn rác, rơm, đồ đạc quanh tải xả | Hướng dẫn khoảng cách an toàn |
| Hãm tua bin trước bão | Bật công tắc hãm theo hướng dẫn đã được chỉ | Chỉ cách, kiểm cơ chế hãm định kỳ |
| Mùi khét, đèn lỗi, tiếng lạ | Tắt cầu dao theo hướng dẫn, tránh xa, gọi thợ; có lửa gọi 114 | Kiểm, sửa, thay |
Khi bàn giao hệ, hãy đề nghị đơn vị lắp đặt chỉ tận tay cho mọi người lớn trong nhà ba thứ: công tắc hãm ở đâu, cầu dao cắt ắc quy ở đâu, và khi có sự cố thì gọi ai. Dán ba điều đó ở cửa chòi, chỗ ai cũng thấy. Trong lúc vội, không ai nhớ được sổ hướng dẫn dày mấy chục trang.
Câu hỏi thường gặp
Có dùng bộ điều khiển sạc năng lượng mặt trời cho tua bin gió được không?
Không nên. Bộ điều khiển cho tấm pin không có tải xả và cơ chế hãm, nên khi bình đầy, tua bin mất tải sẽ quay vọt, có thể hỏng máy và bộ điều khiển. Tua bin cần bộ điều khiển dành cho gió hoặc bộ điều khiển lai có phần dành cho gió.
Tải xả nóng quá có nguy hiểm không?
Tải xả nóng là bình thường khi đang xả điện dư. Nguy hiểm khi nó đặt gần vật dễ cháy, bị che kín, hoặc trong tầm tay trẻ em. Đặt ở chỗ thoáng, xa rơm, bạt, can xăng và báo thợ nếu thấy mùi khét.
Có thể tháo ắc quy ra khi tua bin đang quay không?
Không. Tháo bình làm tua bin mất tải đột ngột, quay vọt và điện áp tăng cao. Muốn tháo bình phải hãm tua bin trước, và việc tháo lắp ắc quy để thợ điện làm theo đúng trình tự.
Khi nào nên bật công tắc hãm tua bin?
Trước khi có bão hoặc áp thấp theo dự báo, khi nghe tiếng lạ hoặc thấy rung bất thường, và trước khi thợ đến bảo trì. Nên hãm từ lúc gió còn vừa phải, không chờ gió đã mạnh.
Màn hình báo bình đầy mà cánh vẫn quay là sao?
Đó là lúc bộ điều khiển đang đổ điện dư sang tải xả để giữ máy có tải. Cánh vẫn quay là bình thường. Nếu xả liên tục cả khi bình chưa đầy thì nên chụp màn hình và báo thợ kiểm.
Dùng điện dư từ tải xả để đun nước có được không?
Được nếu đơn vị lắp đặt thiết kế, vì hệ vẫn phải có đường xả an toàn khi nước đã nóng và thiết bị ngừng nhận điện. Không tự thay tải xả bằng ấm đun hay thiết bị gia dụng.