Một tua bin gió làm ra bao nhiêu điện tuỳ vào hai thứ: diện tích vòng tròn mà cánh quét qua và tốc độ gió. Đường kính cánh quyết định diện tích đó, nên khi so hai máy, đường kính cánh nói thật hơn con số công suất in trên hộp. Cánh dài gấp rưỡi thì diện tích quét gấp hơn hai lần, và ở gió vừa phải, máy đó làm ra điện gần gấp đôi, dù hộp có ghi cùng một con số.
Bài này chỉ cách dùng đường kính cánh để tự soát một lời quảng cáo công suất bằng phép tính giả định, giải thích vì sao nhiều cánh không làm ra nhiều điện hơn, cánh dài thêm thì đổi lại những gì ở cột và khoảng cách an toàn, và những câu hỏi về cánh nên đặt cho người bán. Không cần biết công thức phức tạp, chỉ cần máy tính trên điện thoại.
Vì sao diện tích quét là gốc của mọi thứ
Hãy hình dung gió như một dòng nước chảy qua một cái vòng. Vòng càng rộng thì càng nhiều nước đi qua. Tua bin chỉ lấy được năng lượng của phần gió đi qua vòng tròn mà cánh quét, phần gió đi vòng bên ngoài thì không liên quan gì đến máy. Máy phát bên trong to đến đâu cũng không làm ra điện nhiều hơn phần năng lượng gió đi qua vòng tròn đó.
Diện tích vòng tròn tính bằng ba phẩy mười bốn nhân bán kính nhân bán kính. Bán kính là nửa đường kính, gần bằng chiều dài một cánh cộng phần đầu máy. Ví dụ giả định: cánh quét đường kính hai mét thì bán kính một mét, diện tích khoảng 3,14 mét vuông. Đường kính ba mét thì bán kính một phẩy năm, diện tích khoảng 7,07 mét vuông, gấp chừng hai phẩy hai lăm lần.
Đó là lý do dân trong nghề hỏi "cánh bao nhiêu mét" trước khi hỏi "máy bao nhiêu oát". Con số oát trên hộp có thể được chọn ở một mức gió rất cao cho đẹp, còn đường kính cánh thì không thể nói khác đi được: thước dây đo là ra.
Một ví dụ đời thường: hai người cùng đứng hứng mưa, một người cầm cái ca, một người cầm cái chậu. Ai múc được nhiều nước hơn không tuỳ vào cái ca được sơn đẹp hay ghi chữ to, mà tuỳ miệng đồ đựng rộng bao nhiêu. Tua bin cũng vậy, miệng hứng gió của nó chính là vòng tròn cánh quét, và cái chậu rộng hơn luôn hứng được nhiều hơn khi mưa nhỏ.
Tự soát lời quảng cáo công suất bằng phép tính giả định
Năng lượng gió đi qua vòng cánh mỗi giây tính gần đúng bằng: không phẩy sáu nhân diện tích quét nhân lập phương tốc độ gió. Số không phẩy sáu là một nửa khối lượng riêng của không khí, làm tròn. Ví dụ giả định với một máy quảng cáo 2kW, cánh đường kính 1,2 mét, đạt công suất ở gió mười hai mét mỗi giây:
- Bán kính 0,6 mét, diện tích quét khoảng 3,14 nhân 0,6 nhân 0,6, bằng chừng 1,13 mét vuông.
- Lập phương tốc độ gió: 12 nhân 12 nhân 12 bằng 1.728.
- Năng lượng gió đi qua vòng cánh: 0,6 nhân 1,13 nhân 1.728, bằng khoảng 1.170 oát.
- Không máy nào lấy được toàn bộ năng lượng gió; theo lý thuyết, giới hạn tối đa chỉ khoảng sáu phần mười, tua bin nhỏ thực tế thấp hơn nữa.
- Vậy máy cánh 1,2 mét không thể cho 2.000 oát ở gió mười hai mét mỗi giây, vì cả luồng gió đi qua cánh chỉ mang khoảng 1.170 oát.
Phép tính này không cần chính xác đến từng oát. Nó chỉ cần đủ để nhận ra một con số vô lý. Nếu công suất quảng cáo lớn hơn cả năng lượng gió đi qua cánh, thì con số đó sai, dù nó được in đẹp đến đâu.
Làm lại với gió năm mét mỗi giây cho cùng máy: 0,6 nhân 1,13 nhân 125, khoảng 85 oát năng lượng gió. Nếu giả định máy lấy được chừng ba phần mười, còn khoảng 25 oát. Đó mới là con số gần với đời sống ở nơi gió vừa.
Số cánh: nhiều cánh không có nghĩa là nhiều điện
Ba cánh là kiểu phổ biến vì cân bằng. Ba cánh chia đều quanh trục giúp máy quay êm khi đầu máy xoay theo gió, ít rung hơn hai cánh, và vẫn đủ nhẹ để quay nhanh. Hầu hết tua bin trục ngang cho hộ gia đình dùng ba cánh.
Hai cánh quay nhanh hơn nhưng dễ rung. Ít vật liệu hơn, quay nhanh hơn, nhưng mỗi lần đầu máy đổi hướng thì lực lắc không đều, sinh rung và tiếng ồn. Cần thiết kế và lắp đặt kỹ hơn.
Năm, sáu cánh trở lên khởi động dễ, quay chậm. Nhiều cánh giúp máy bắt đầu quay ở gió nhẹ và có lực xoắn lớn, hợp với việc kéo bơm cơ học. Nhưng với máy phát điện, quay chậm không có lợi, và thêm cánh không làm vòng quét to ra nên không làm ra thêm điện ở gió vừa.
Câu quảng cáo cần cảnh giác. "Nhiều cánh hơn nên hứng gió nhiều hơn" là câu nghe hợp lý nhưng sai về bản chất. Gió hứng được tuỳ vòng quét, không tuỳ số cánh. Thêm cánh chỉ thay đổi cách máy quay, không thay đổi lượng gió đi qua.
Cánh dài hơn thì đổi lại những gì
Cánh dài làm ra nhiều điện hơn, nhưng không có gì miễn phí. Mỗi mét cánh thêm kéo theo những thứ sau, chủ nhà nên biết để không bất ngờ khi nghe báo giá theo yếu tố:
- Lực gió đẩy vào cánh và cột lớn hơn nhiều, nhất là khi bão, nên cột, móng, dây néo phải chắc hơn.
- Khoảng trống an toàn quanh cột rộng hơn: cánh phải cách xa cây, mái nhà, đường dây điện và lối đi.
- Đầu cánh quay nhanh hơn ở cùng số vòng, tiếng vù rõ hơn, cần đặt xa nhà ở hơn.
- Việc hạ cột, vận chuyển, thay cánh cần nhiều người và dụng cụ hơn.
- Cánh dài mà gió yếu thì máy vẫn ít điện, chỉ là ít hơn đỡ hơn máy cánh ngắn.
Vì vậy, chọn đường kính cánh là chọn cả một gói: chỗ đặt có đủ rộng không, cột có dựng được không, hàng xóm có chịu được tiếng không. Việc tính lực, chọn cột, móng là của đơn vị lắp đặt; chủ nhà chỉ cần biết đường kính cánh để hỏi đúng và so đúng.
Bảng tự kiểm cánh khi xem máy
Mỗi khi được giới thiệu một tua bin, dùng bảng này như danh sách để ghi chép. Cột bên phải là điều nên nghi ngờ nếu gặp.
| Điểm kiểm | Bình thường | Nên hỏi lại |
|---|---|---|
| Đường kính cánh | Ghi rõ bằng mét | Chỉ ghi công suất, không ghi đường kính |
| Công suất so với cánh | Hợp với phép tính năng lượng gió ở gió danh định | Lớn hơn cả năng lượng gió đi qua vòng cánh |
| Vật liệu cánh | Ghi rõ loại vật liệu, có lớp chịu nắng và muối | Chỉ nói "siêu bền", không rõ vật liệu |
| Độ cân bằng bộ cánh | Cánh cùng khối lượng, được cân theo bộ | Cánh rời bán lẻ, không nói chuyện cân bằng |
| Phụ tùng thay thế | Có thể mua lại từng cánh hoặc bộ cánh | Hỏng cánh phải thay cả máy |
Bảng không giúp bạn chọn máy tốt nhất, nhưng giúp loại sớm những máy có con số không đứng vững. Vài phút ghi chép ở đây có thể tránh được nhiều năm thất vọng.
Vật liệu và độ cân bằng của bộ cánh
Cánh tua bin nhỏ thường làm bằng nhựa gia cường sợi, vật liệu composite, đôi khi bằng gỗ hoặc nhôm. Không có vật liệu nào tốt tuyệt đối. Điều quan trọng là vật liệu có chịu được nắng gắt nhiều năm không bị giòn, có chịu được hơi muối và cát bay ở ven biển không, và có giữ đúng hình dạng khi nóng lên không.
Độ cân bằng quan trọng không kém. Ba cánh trên một máy phải nặng gần như bằng nhau và phân bố khối lượng giống nhau. Chỉ cần một cánh nặng hơn chút ít, ở tốc độ quay cao máy sẽ rung theo nhịp, rung truyền xuống cột, làm lỏng bu lông, mòn ổ trục và sinh tiếng ồn. Vì vậy người bán cẩn thận thường bán cánh theo bộ đã được cân.
Chủ nhà nhìn được gì từ dưới đất: mép trước của cánh có bị sờn, bong lớp phủ không, các cánh có cùng màu, cùng độ bóng không, máy có rung lắc khi quay đều không. Thấy dấu hiệu lạ thì ghi lại và báo đơn vị lắp đặt. Việc hạ máy, kiểm và cân lại cánh để người có chuyên môn làm, không tự trèo lên.
Câu hỏi về cánh nên đặt cho người bán
Những câu hỏi dưới đây ngắn, dễ trả lời với người hiểu sản phẩm, và rất khó trả lời vòng vo:
- Đường kính vòng quét của cánh là bao nhiêu mét?
- Ở gió năm mét mỗi giây, máy cho khoảng bao nhiêu oát, có số đo không?
- Cánh làm bằng vật liệu gì, chịu nắng, mưa, hơi muối ra sao?
- Cánh có bán lẻ để thay không, thay một cánh có cần cân lại cả bộ không?
- Khi gió quá mạnh, cánh được bảo vệ bằng cách nào?
- Với đường kính này, cột cần cao bao nhiêu và khoảng trống quanh cột rộng bao nhiêu thì an toàn?
Ghi lại câu trả lời của từng người bán vào cùng một trang, đặt cạnh nhau. Cách so như vậy công bằng hơn nhiều so với so con số công suất in trên hộp.
Nếu một người bán không trả lời được đường kính cánh, hoặc trả lời mỗi lần một khác, đó là thông tin quan trọng hơn mọi tờ giới thiệu. Thước dây không biết nói dối, và con số đơn giản nhất thường là con số đáng tin nhất.
Câu hỏi thường gặp
Đường kính cánh tua bin gió gia đình thường bao nhiêu?
Tuỳ cỡ máy, tua bin cho hộ gia đình thường có cánh quét từ khoảng một đến vài mét. Không có cỡ chuẩn; nên chọn theo gió nơi ở, tải cần chạy và chỗ đặt có đủ rộng không, với ý kiến của đơn vị lắp đặt.
Thay cánh dài hơn vào máy cũ có được không?
Không nên tự làm. Máy phát, ổ trục, bộ điều khiển và cột được tính cho một bộ cánh nhất định. Lắp cánh dài hơn có thể làm máy quá tải, quá tốc và gãy khi gió mạnh. Hỏi đơn vị có chuyên môn trước.
Vì sao hai máy cùng công suất mà cánh dài ngắn khác nhau?
Vì mỗi nhà sản xuất chọn một mức gió khác nhau để ghi công suất. Máy cánh ngắn chỉ đạt con số đó ở gió rất mạnh, máy cánh dài đạt ở gió vừa hơn. Ở nơi gió vừa, máy cánh dài thường cho nhiều điện hơn.
Cánh tua bin bị mẻ có nguy hiểm không?
Có thể. Cánh mẻ làm mất cân bằng, sinh rung, mòn ổ trục và có thể nứt gãy khi gió mạnh. Thấy cánh mẻ, rung lạ thì báo đơn vị lắp đặt hãm máy và kiểm, không tự trèo lên xem.
Tua bin nhiều cánh có hợp gió yếu hơn không?
Tua bin nhiều cánh khởi động dễ hơn ở gió nhẹ, nhưng gió yếu thì năng lượng vẫn ít. Muốn có thêm điện ở gió yếu, cánh quét rộng hơn và đặt cao hơn mới có tác dụng, không phải thêm cánh.
Công thức tính năng lượng gió trong bài có chính xác không?
Đây là công thức gần đúng dùng để soát con số, không dùng để thiết kế. Nó đủ để nhận ra một lời quảng cáo vô lý. Ước sản lượng cho nhà cụ thể cần số đo gió thật và bảng công suất của máy.