Trong nhóm thiết bị chạy pin mặt trời cho vườn, đèn bẫy côn trùng làm được một phần việc thật nếu đặt đúng chỗ và đúng lúc, còn máy đuổi chuột, đuổi chim bằng sóng siêu âm hay tiếng kêu thường chỉ có tác dụng vài ngày đầu rồi con vật quen. Không món nào thay được việc giữ vườn sạch, rào chắn, và tư vấn của cán bộ bảo vệ thực vật hay khuyến nông.
Chủ vườn cây ăn trái, ao cá, chuồng gà hay bị mời mua những thiết bị cắm xuống đất, có tấm pin nhỏ trên đầu, hứa "đuổi sạch chuột, chim, rắn trong bán kính lớn". Bài này phân tích từng nhóm: cơ chế nói nôm na, khi nào có ích, khi nào không, cách thử xem thiết bị có làm việc ở vườn của bạn không, và những tác dụng phụ ít ai nhắc.
Đèn bẫy côn trùng: cơ chế và giới hạn
Nhiều loài côn trùng bay đêm bị ánh sáng thu hút, nhất là ánh sáng có thành phần tím, xanh. Đèn bẫy dùng điều đó: bật sáng lúc chập tối, côn trùng bay tới, rơi vào khay nước, túi lưới, hoặc chạm vào lưới điện diệt. Bản chạy pin mặt trời có tấm pin nạp ban ngày, tự bật khi trời tối, không cần kéo điện ra vườn.
Đèn bắt được một phần con trưởng thành của những loài bay về phía ánh sáng. Nó không bắt được sâu non đang ăn lá, không bắt rệp, nhện đỏ, và không bắt những loài không ưa ánh sáng. Vì vậy đèn chỉ là một phần trong cách giữ vườn, không phải thuốc trị mọi loại sâu.
Mặt trái ít ai nhắc là đèn cũng bắt cả côn trùng có ích, những con thụ phấn hay con ăn sâu hại bay đêm. Đèn đặt sai chỗ còn kéo côn trùng từ ruộng nhà bên về vườn nhà mình. Nhiều nơi cán bộ bảo vệ thực vật dùng bẫy đèn để theo dõi mật độ sâu, biết khi nào chúng ra rộ, chứ không phải chỉ để diệt. Đó cũng là cách bạn có thể dùng: đếm khay mỗi sáng để biết khi nào cần chú ý vườn hơn.
Đặt đèn bẫy cho đúng
Không đặt sát nhà. Đèn kéo côn trùng về, đặt sát hiên là kéo muỗi, thiêu thân vào nhà. Đặt ở rìa vườn, cách nhà một khoảng.
Không đặt giữa vườn đang ra hoa. Đèn có thể kéo côn trùng tới đúng chỗ cây đang cần thụ phấn. Đặt ở rìa, hướng ra khoảng trống.
Tấm pin cần nắng, đầu đèn cần tối. Tấm pin gắn liền đèn đặt dưới tán cây thì không sạc nổi. Chọn loại tấm pin rời nếu chỗ cần đặt đèn có bóng che.
Cao vừa phải, chắc chắn. Treo trên cọc tre, cọc gỗ chôn chắc, ngoài tầm trẻ em và gia súc. Loại có lưới điện diệt côn trùng phải có lồng bảo vệ, không đặt chỗ trẻ con có thể thò tay.
Đổ khay, vệ sinh đều. Khay đầy xác côn trùng làm đèn mất tác dụng và bốc mùi. Đổ và rửa khay mỗi một hai ngày trong mùa sâu nhiều.
Máy đuổi chuột, đuổi chim: quảng cáo và thực tế
Bảng dưới đây gom những lời quảng cáo hay gặp với các thiết bị cắm đất có tấm pin mặt trời, và cách nhìn tỉnh táo.
| Quảng cáo | Cơ chế nói nôm na | Nhìn thực tế |
|---|---|---|
| Sóng siêu âm đuổi chuột trong bán kính lớn | Phát âm thanh tần số cao mà người không nghe được | Sóng cao tần bị vật cản chặn, đi không xa; nhiều con vật quen dần sau một thời gian |
| Rung đất đuổi rắn, chuột chũi | Cọc cắm đất rung theo nhịp | Phạm vi nhỏ quanh cọc; khó biết con vật bỏ đi vì máy hay vì lý do khác |
| Đèn chớp đuổi thú ban đêm | Đèn nháy khi có chuyển động | Có thể làm thú giật mình những đêm đầu, sau đó quen |
| Tiếng kêu đuổi chim | Phát tiếng chim săn mồi, tiếng nổ | Chim quen nhanh nếu tiếng lặp đều; tiếng to làm phiền hàng xóm |
| Không cần thay đổi gì khác | Thức ăn rơi vãi, rác, chỗ trú vẫn còn thì con vật vẫn quay lại |
Điểm chung là con vật thích nghi. Thứ gì không gây hại thật thì sau vài lần chúng hiểu là vô hại. Thiết bị có thể giúp phần nào khi kết hợp với việc dọn chỗ trú, cất thức ăn, rào chắn, nhưng một mình nó hiếm khi giải quyết được chuyện chuột phá ao, chim ăn trái.
Tự thử xem thiết bị có tác dụng ở vườn mình
Thay vì tin quảng cáo hay tin lời hàng xóm, hãy thử một cách có ghi chép. Cách làm dưới đây không cần dụng cụ gì đặc biệt.
- Trước khi đặt máy, ghi trong hai tuần dấu vết con vật: số trái bị chim mổ mỗi sáng, số lỗ chuột mới, dấu chân, phân chuột ở chỗ cố định.
- Đặt máy đúng hướng dẫn, tấm pin chỗ nắng, ghi ngày bắt đầu.
- Tiếp tục ghi dấu vết mỗi ngày như trước, cùng giờ, cùng chỗ.
- Sau hai tuần và sau một tháng, so số liệu với lúc chưa đặt máy.
- Nếu dấu vết giảm rồi tăng lại, nhiều khả năng con vật đã quen. Nếu không giảm, máy không có tác dụng ở vườn bạn.
- Trong lúc thử, đừng đổi nhiều thứ cùng lúc như vừa đặt máy vừa thả mèo vừa dọn rác, vì sẽ không biết cái gì có tác dụng.
Kết quả của vườn bạn đáng tin hơn mọi lời quảng cáo. Nếu máy không làm được việc trong thời gian đổi trả, hãy trả lại nếu người bán cho phép.
Cách giữ vườn mà thiết bị không thay được
Những việc dưới đây thường hiệu quả hơn mọi thiết bị đuổi, và thiết bị chỉ nên là phần thêm vào.
- Dọn chỗ trú: bụi rậm sát tường, đống củi, đống gạch, bao bì cũ là nơi chuột làm tổ.
- Cất thức ăn chăn nuôi trong thùng kín, không để cám rơi vãi quanh chuồng gà, bờ ao.
- Bao trái, dùng lưới che cho cây ăn trái đang chín nếu chim phá nhiều.
- Rào lưới mắt nhỏ quanh chuồng, quanh vườn ươm, chôn chân rào xuống đất một đoạn.
- Nuôi mèo, chó ở những nơi phù hợp, giữ vật nuôi tránh xa bẫy và thuốc.
- Hỏi cán bộ bảo vệ thực vật, khuyến nông xã về sâu bệnh và cách phòng trừ theo mùa vụ ở địa phương.
Không dùng bẫy điện tự chế nối từ điện lưới hay từ ắc quy để diệt chuột, bảo vệ vườn. Đây là nguồn tai nạn điện giật chết người ở nông thôn, kể cả với chính chủ vườn và trẻ em, và bị pháp luật nghiêm cấm.
Pin của thiết bị đuổi: ví dụ giả định chạy được mấy đêm
Tình huống. Một máy đuổi thú cắm đất giả định có tấm pin trên đầu khoảng 1W, pin 3,7V 1.000mAh. Máy phát âm thanh và nháy đèn mỗi khi cảm biến thấy chuyển động.
Đổi pin ra Wh. Lấy 3,7 nhân 1 bằng 3,7Wh, tức một lượng điện rất nhỏ, chưa bằng phần tư pin một chiếc điện thoại phổ thông.
Phía nạp. Giả định ngày nắng tốt tương đương 4 giờ nắng đầy, tấm pin 1W cho tối đa 1 nhân 4 bằng 4Wh, trừ hao còn khoảng 2,5 tới 3Wh. Đặt dưới tán cây thì còn ít hơn nhiều.
Ý nghĩa. Lượng điện này đủ cho máy chờ cả đêm và kêu một số lần, nhưng nếu đặt chỗ có cành lá lay động liên tục, cảm biến kích hoạt hoài, pin cạn trước nửa đêm. Ngày âm u, máy có thể im lặng cả đêm mà bạn không biết.
Kiểm bằng mắt. Đi ra vườn khoảng mười giờ đêm và lúc gần sáng vài lần trong tuần đầu, đi ngang qua máy xem nó còn phản ứng không. Đó là cách đơn giản nhất để biết máy có còn làm việc vào lúc con vật hay ra.
Quanh ao cá và chuồng gà: thứ thật sự giữ được
Ở bờ ao, kẻ phá thường là chuột đào bờ, rái cá, chim bói cá, còn ở chuồng gà là chồn, cầy, rắn, chuột. Những con này đi theo thức ăn. Máy đuổi đặt cạnh ao mà cám vẫn rơi quanh bờ, đặt cạnh chuồng mà máng thức ăn để qua đêm, thì con vật vẫn tới.
Với chuồng gà, cửa chuồng đóng chắc lúc tối, lưới mắt nhỏ, chân lưới chôn sâu, mái kín là những thứ giữ gà an toàn. Một ngọn đèn năng lượng mặt trời có cảm biến chuyển động gắn ở cửa chuồng giúp chủ nhà nhìn thấy khi ra kiểm tra ban đêm, đó là việc nó làm tốt, hơn là kỳ vọng nó đuổi thú.
Với ao, lưới giăng trên mặt ao nhỏ, cọc tre cắm quanh chỗ cho cá ăn giúp hạn chế chim bói cá. Bờ ao bị chuột đào thì nên gia cố bờ và dọn bụi rậm quanh bờ, hỏi khuyến ngư về cách xử lý phù hợp.
Nếu có đặt máy đuổi ở bờ ao, đặt tấm pin chỗ nắng, máy ngoài tầm sóng nước bắn, dây không thả xuống nước. Không bao giờ dùng điện để giăng quanh ao bắt chuột hay chống trộm cá.
Câu nên hỏi người bán
Nếu vẫn muốn mua thử một thiết bị, những câu dưới đây giúp tránh mua phải món chỉ đẹp trên quảng cáo.
- Thiết bị này đuổi được loài nào, trong khoảng cách bao nhiêu, đo trong điều kiện nào?
- Sau bao lâu thì con vật quen, có chế độ đổi tần số, đổi tiếng không?
- Tấm pin bao nhiêu watt, pin bao nhiêu Wh, chạy được mấy đêm khi trời âm u?
- Thiết bị có gây phiền cho chó mèo nhà mình, cho gia súc, cho hàng xóm không?
- Có cho đổi trả sau vài tuần thử nếu không có tác dụng không, điều kiện là gì?
Người bán chỉ nói "đuổi sạch trăm phần trăm" và không trả lời được câu nào ở trên thì nên cân nhắc. Với đèn bẫy côn trùng, hỏi thêm loại ánh sáng, cách đổ khay, và loại có lưới điện diệt thì lồng bảo vệ chắc tới đâu.
Câu hỏi thường gặp
Đèn bắt côn trùng năng lượng mặt trời có hiệu quả không?
Có tác dụng với một phần côn trùng bay đêm bị ánh sáng thu hút, nhất là khi đặt ở rìa vườn và đổ khay đều. Đèn không bắt được sâu non, rệp, nhện và cũng bắt cả côn trùng có ích.
Máy đuổi chuột siêu âm năng lượng mặt trời có tác dụng không?
Thường chỉ có tác dụng ngắn hạn hoặc trong phạm vi nhỏ, vì sóng cao tần bị vật cản chặn và chuột quen dần. Dọn chỗ trú, cất thức ăn, rào chắn vẫn là việc chính.
Đặt đèn bẫy côn trùng ở đâu trong vườn?
Ở rìa vườn, cách nhà một khoảng, không đặt giữa chỗ cây đang ra hoa. Tấm pin phải có nắng, đầu đèn ở chỗ tối, treo chắc trên cọc ngoài tầm trẻ em và gia súc.
Có nên dùng bẫy điện để diệt chuột ở ruộng vườn không?
Tuyệt đối không. Bẫy điện tự chế từ điện lưới hay ắc quy gây chết người, bị pháp luật cấm. Hỏi khuyến nông, bảo vệ thực vật về cách diệt chuột an toàn theo mùa vụ.
Máy đuổi chim có làm phiền hàng xóm không?
Loại phát tiếng kêu, tiếng nổ có thể làm phiền, nhất là sáng sớm. Hỏi người bán về âm lượng, đặt hướng loa ra phía vườn và nói trước với hàng xóm nếu định thử.
Làm sao biết máy đuổi thú có tác dụng ở vườn mình?
Ghi dấu vết con vật hai tuần trước khi đặt máy, rồi ghi tiếp hai tuần và một tháng sau khi đặt. So sánh số liệu, giảm rồi tăng lại là con vật đã quen.