Điện một chiều có nguy hiểm, nhưng nguy hiểm theo kiểu khác điện ổ cắm: điện áp thấp thì ít giật mà dễ cháy vì dòng lớn, điện áp cao của chuỗi tấm pin thì vừa giật vừa sinh hồ quang khó tắt. Người quen điện nhà phố hay đánh giá thấp nó vì “chỉ mười hai vôn” hay “chỉ là tấm pin”.
Hiểu cho đúng điện một chiều không nhằm để tự đấu. Nó giúp bạn nhận ra vì sao thợ phải dùng cầu dao, cầu chì, đầu nối riêng cho hệ một chiều, vì sao không được rút đầu nối khi đang có tải, và vì sao mùi khét ở hộp đấu dây là chuyện phải gọi người ngay chứ không chờ cuối tuần.
Hồ quang một chiều nói nôm na: vì sao tia lửa không tự tắt
Điện xoay chiều trong ổ cắm đổi chiều liên tục; mỗi lần đổi chiều, dòng điện đi qua mức không trong chớp mắt. Khi bạn rút phích cắm đang chạy máy, tia lửa nhỏ loé lên rồi tắt rất nhanh, một phần vì dòng tự rơi về không và tia lửa mất sức.
Điện một chiều không có lúc nào về không. Khi hai tiếp điểm tách ra trong lúc đang có dòng, tia lửa có thể kéo dài thành một cung sáng giữa hai đầu, giống mỏ hàn, duy trì chừng nào điện áp còn đủ đẩy. Cung đó nóng tới mức làm chảy kim loại và nhựa xung quanh. Người ta gọi là hồ quang.
Hình dung một vòi nước: điện xoay chiều giống vòi cứ đóng mở rất nhanh, nên khi bạn bẻ ống thì nước chỉ phụt một cái. Điện một chiều giống vòi mở liên tục, bẻ ống ra là nước phun mãi. Ví von không chính xác hoàn toàn về vật lý nhưng đủ để hiểu vì sao thiết bị cắt điện một chiều phải được thiết kế riêng: nó cần cơ cấu kéo dài và dập tia lửa mà cầu dao xoay chiều thông thường không có hoặc không đủ.
Hệ quả thực tế cho chủ nhà có ba: không rút đầu nối tấm pin, đầu nối ắc quy khi hệ đang chạy; không chấp nhận cầu dao bán cho điện nhà dùng làm cầu dao phía tấm pin hay ắc quy; và coi mọi chỗ tiếp xúc lỏng ở mạch một chiều là nguy cơ cháy, vì tia lửa ở chỗ lỏng cũng là hồ quang thu nhỏ, lặp đi lặp lại cả ngày.
Điện áp thấp chưa chắc an toàn: dòng lớn là chuyện cháy
Mười hai vôn ít giật, nhưng không ít nguy. Da người khô cản được dòng ở điện áp thấp, nên chạm tay vào hai cọc ắc quy mười hai vôn thường không thấy gì. Nhưng một chiếc cờ lê rơi ngang hai cọc thì khác: ắc quy dồn ra dòng rất lớn qua thanh kim loại, cờ lê nóng đỏ trong vài giây, có thể văng tia, bỏng tay, làm nổ ắc quy.
Dòng lớn cần dây to. Cùng một công suất, điện áp càng thấp thì dòng càng lớn. Ví dụ giả định: tải năm trăm oát chạy ở mười hai vôn cần khoảng bốn mươi hai ampe; cũng tải đó ở bốn mươi tám vôn chỉ cần khoảng mười ampe. Dây mảnh cho dòng bốn mươi ampe sẽ nóng lên, mềm vỏ, có thể cháy. Đây là lý do thợ chọn điện áp hệ và cỡ dây theo tải, không phải theo dây có sẵn trong kho.
Cầu chì gần ắc quy là bắt buộc. Đoạn dây từ cọc ắc quy ra tới cầu chì đầu tiên là đoạn không có gì bảo vệ. Thợ có chuyên môn đặt cầu chì càng gần ắc quy càng tốt. Chủ nhà chỉ cần nhìn và hỏi: “Cầu chì bảo vệ dây ắc quy nằm ở đâu?” Không có câu trả lời rõ là nên mời người khác kiểm tra.
Khói và nhiệt thường đến trước lửa. Một chỗ nối lỏng ở mạch dòng lớn ấm dần lên qua nhiều ngày. Sờ ngoài vỏ thấy ấm hơn đoạn bên cạnh, nhựa bạc màu, có mùi — đó là lúc gọi thợ, trước khi nó thành lửa.
Điện áp cao của chuỗi tấm pin: phép cộng ít người để ý
Tấm pin thường được nối nối tiếp thành chuỗi để giảm dòng, giảm cỡ dây. Nối tiếp thì điện áp cộng dồn. Ví dụ giả định, số tròn, chỉ để thấy cỡ độ lớn:
| Số tấm nối tiếp (giả định) | Điện áp hở mạch mỗi tấm (giả định) | Điện áp hở mạch cả chuỗi | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| 2 tấm | 40 V | 2 × 40 = 80 V | Đã quá mức an toàn khi chạm tay ướt |
| 4 tấm | 40 V | 4 × 40 = 160 V | Giật nguy hiểm, hồ quang mạnh |
| 8 tấm | 40 V | 8 × 40 = 320 V | Ngang hoặc hơn điện ổ cắm, lại là một chiều |
| 10 tấm | 40 V | 10 × 40 = 400 V | Chỉ thợ có chuyên môn hệ một chiều mới được động vào |
Điểm cần nhớ: điện áp hở mạch có mặt ngay khi tấm pin thấy sáng, kể cả trời âm u, kể cả khi chuỗi chưa nối vào đâu. Trời lạnh buổi sáng, điện áp tấm pin còn nhích cao hơn ghi trên nhãn một chút, nên thợ phải tính dư khi chọn thiết bị.
Nhà vườn nhỏ thường chỉ dùng hai đến bốn tấm, nhưng vẫn đủ sức gây giật nếu da ướt hoặc chạm vào chỗ hở. Khi thợ báo chuỗi nhà bạn chạy ở mức trên dưới một trăm vôn trở lên, nên đề nghị họ dán cảnh báo ở hộp đấu dây và cầu dao phía tấm pin.
Lúc nào hệ của bạn có điện một chiều
Bảng này để chủ nhà biết đoạn nào luôn có điện, không phải hướng dẫn cách cắt.
| Nguồn | Có điện khi nào | Cắt ở đâu (do thợ lắp) | Phía trước chỗ cắt |
|---|---|---|---|
| Tấm pin | Mọi lúc có ánh sáng | Cầu dao hoặc công tắc cách ly phía tấm pin | Dây từ tấm pin tới cầu dao vẫn có điện ban ngày |
| Tua bin gió | Mọi lúc cánh quay | Công tắc hãm hoặc bộ hãm điện của bộ điều khiển | Dây từ tua bin xuống vẫn có điện nếu chưa hãm được |
| Ắc quy | Luôn luôn | Cầu chì và cầu dao gần ắc quy | Cọc ắc quy và đoạn dây ngắn tới cầu chì luôn có điện |
| Inverter, bộ sạc | Khi còn nguồn vào; tụ còn điện ít phút sau khi tắt | Cầu dao phía vào và phía ra | Bên trong vỏ máy |
Nhìn bảng sẽ thấy không có dòng nào ghi “cắt xong là hết”. Vì vậy quy ước an toàn của nghề là luôn đo kiểm trước khi chạm, và chỉ người có dụng cụ, có đào tạo mới làm bước đó. Chủ nhà dừng ở mức biết đoạn nào đang nguy hiểm để không chạm, không cho trẻ em lại gần.
Thiết bị phải đúng loại một chiều: câu hỏi cho người lắp
Phần lớn sự cố cháy ở hệ nhỏ đến từ việc dùng vật tư xoay chiều cho mạch một chiều, hoặc vật tư không chịu được ngoài trời. Không cần tự chọn, nhưng nên hỏi người lắp các câu sau và đề nghị họ ghi câu trả lời vào biên bản:
- Cầu dao phía tấm pin và phía ắc quy có ghi định mức cho điện một chiều không, ở điện áp bao nhiêu?
- Cầu chì gần ắc quy là loại gì, đặt cách cọc ắc quy bao xa?
- Đầu nối giữa các tấm pin có cùng một loại, ghép đúng cặp không, hay ghép lẫn hai loại khác nhau?
- Dây đi ngoài trời có phải loại chịu nắng, chịu nước, dùng cho tấm pin không, hay dây điện trong nhà?
- Chỗ nào trong hệ có điện áp vượt mức an toàn khi chạm, đã dán cảnh báo chưa?
- Nếu cần tắt khẩn cấp, chủ nhà tắt cái gì trước, cái gì sau?
Một người lắp có chuyên môn trả lời được hết những câu này mà không khó chịu. Người trả lời kiểu “cái nào cũng như nhau” là tín hiệu nên tìm thêm ý kiến thứ hai trước khi để họ hoàn thiện hệ.
Dấu hiệu hồ quang và tiếp xúc kém, và làm gì khi thấy
Mùi khét nhẹ quanh hộp đấu dây vào giữa trưa. Giữa trưa là lúc tấm pin cho dòng lớn nhất, chỗ nối lỏng nóng nhất. Mùi chỉ xuất hiện giờ nắng gắt là manh mối tốt để kể cho thợ.
Đầu nối tấm pin đổi màu, biến dạng, nhựa chảy. Không rút ra xem. Rút đầu nối khi đang có nắng là tạo đúng cái hồ quang đang lo. Chụp ảnh, ghi giờ, gọi thợ; họ sẽ cắt phía tải và xử lý theo trình tự an toàn.
Tiếng lách tách, xè xè trong tủ điện. Ngừng các tải lớn, giữ khoảng cách, cắt các cầu dao theo thứ tự đã dán trong tủ nếu đã được hướng dẫn, rồi gọi đơn vị lắp đặt.
Vết cháy đen ở cọc ắc quy, cọc bám trắng dày. Cọc bám muối có thể làm tiếp xúc kém; cọc cháy đen là đã có nhiệt lớn. Cả hai đều cần thợ làm sạch, siết, thay đầu cốt — không tự cạo bằng dao kim loại khi ắc quy đang đấu.
Khói hoặc lửa. Ra khỏi chòi hoặc phòng, đưa mọi người ra xa, gọi 114. Không dội nước vào thiết bị điện đang có điện. Chỉ dùng bình chữa cháy phù hợp đám cháy điện nếu lửa còn nhỏ và có lối thoát phía sau lưng.
Sai lầm hay gặp với điện một chiều
Nối dây bằng cách xoắn rồi quấn băng keo. Ở mạch xoay chiều nhà phố đã là cách làm ẩu; ở mạch một chiều dòng lớn ngoài trời, chỗ xoắn oxy hoá dần, lỏng dần, nóng dần. Đầu nối, đầu cốt bấm bằng kìm chuyên dụng mới là chuẩn.
Ghép đầu nối hai loại khác nhau cho vừa. Hai đầu trông giống nhau nhưng khác nhà sản xuất có thể không khít, nước vào, tiếp xúc kém. Thợ có chuyên môn dùng đúng cặp hoặc thay cả hai đầu.
Đặt ắc quy sát inverter, sát bộ sạc trong hộp kín. Thiết bị điện tử sinh nhiệt, ắc quy cần mát; chỗ kín còn tích khí. Bố trí là việc của thợ, nhưng chủ nhà nên phản đối chỗ đặt kín bưng.
Dùng ắc quy cũ tháo từ xe hay pin tháo từ thiết bị khác. Không biết lịch sử, không biết tình trạng từng ô bên trong, dễ nóng không đều. Đây là việc không nên làm, kể cả để “chạy thử”.
Câu hỏi thường gặp
Chạm tay vào cọc ắc quy 12V có bị giật không?
Thường không thấy giật vì da khô cản được điện áp thấp, nhưng không nên chạm. Mối nguy chính của ắc quy là chập mạch qua dụng cụ kim loại, nhẫn, đồng hồ đeo tay, gây nóng đỏ và bỏng. Thợ thường tháo đồ kim loại trên tay trước khi làm việc gần ắc quy.
Dùng cầu dao điện nhà cho phía tấm pin có được không?
Không nên. Cầu dao thiết kế cho điện xoay chiều có thể không dập được hồ quang một chiều, dẫn tới cháy bên trong khi ngắt. Phía tấm pin và ắc quy cần thiết bị ghi định mức một chiều, do thợ có chuyên môn chọn theo điện áp và dòng của hệ.
Trời âm u thì tấm pin có còn điện không?
Còn. Dòng giảm theo ánh sáng nhưng điện áp hở mạch vẫn gần như đủ ngay cả khi trời âm u. Vì vậy dây và đầu nối tấm pin phải được coi là có điện suốt ban ngày, không chỉ lúc nắng gắt.
Rút đầu nối tấm pin lúc đang chạy có sao không?
Có thể sinh hồ quang làm cháy đầu nối và bỏng tay, nhất là chuỗi có điện áp cao. Thợ có chuyên môn ngắt phía tải trước, rồi mới tách đầu nối theo đúng trình tự. Chủ nhà không nên tự rút.
Vì sao hệ 48V thường được khuyên hơn hệ 12V cho nhà nhiều tải?
Cùng công suất, điện áp cao hơn thì dòng nhỏ hơn, dây ít nóng hơn, tổn hao ít hơn. Ví dụ giả định ở trên cho thấy dòng giảm còn khoảng một phần tư. Chọn điện áp hệ là việc thiết kế, nên hỏi đơn vị lắp đặt lý do họ chọn.
Đầu nối tấm pin bị chảy nhựa thì có tự thay được không?
Không nên tự thay. Đầu nối chảy là đã có nhiệt lớn, có thể dây phía trong cũng hỏng. Thợ cần cắt nguồn đúng trình tự, kiểm cả đoạn dây, thay bằng cặp đầu nối cùng loại và kiểm lại sau khi chạy.