Trong đầu một tua bin gió nhỏ thường là máy phát nam châm vĩnh cửu: một vòng nam châm quay theo cánh, lướt qua các cuộn dây đứng yên, và mỗi lần nam châm lướt qua thì trong dây sinh ra điện. Điện đó là điện xoay chiều ba pha có điện áp và tần số thay đổi theo gió, chưa dùng thẳng được, phải qua bộ chỉnh lưu và bộ điều khiển rồi mới sạc vào ắc quy.
Hiểu cái hộp trên đỉnh cột làm gì giúp chủ nhà đọc đúng những dấu hiệu bất thường, hỏi người bán đúng chỗ và biết việc nào tuyệt đối không tự làm. Bài này đi từ hình ảnh cái đi-na-mô xe đạp ngày xưa tới cấu tạo đầu tua bin, những bộ phận hay mòn, bảng dấu hiệu hỏng thường gặp, và các câu hỏi về máy phát khi chọn mua. Không có hướng dẫn tháo lắp nào ở đây, vì việc đó thuộc về thợ có chuyên môn.
Từ cái đi-na-mô xe đạp tới đầu tua bin
Nhiều người lớn tuổi ở quê còn nhớ cái đi-na-mô gắn cạnh bánh xe đạp: đạp nhanh thì đèn sáng, đạp chậm thì đèn mờ, dừng xe là tắt. Bên trong cái đi-na-mô đó có một cục nam châm quay giữa những vòng dây đồng. Máy phát trong tua bin gió nhỏ làm theo đúng nguyên lý ấy, chỉ to hơn, nhiều nam châm hơn, nhiều cuộn dây hơn và được làm để chạy ngày đêm ngoài trời.
Cũng như cái đi-na-mô, máy phát gió có ba đặc điểm mà chủ nhà nên nhớ. Thứ nhất, quay càng nhanh thì điện áp càng cao. Thứ hai, khi lấy điện ra nhiều thì máy càng nặng tay, tức là cánh bị ghìm lại. Thứ ba, khi không quay thì không có điện, không có chỗ nào để dành sẵn điện bên trong máy phát.
Điểm thứ hai giải thích một chuyện hay làm người ta ngạc nhiên: tua bin quay rất nhanh lúc chưa nối vào bình, nhưng nối vào và bắt đầu sạc thì chậm hẳn lại. Đó không phải máy yếu đi, mà là máy đang làm việc. Ngược lại, khi bình đầy và không còn chỗ nhận điện, máy mất tải và có xu hướng quay vọt lên, chuyện đó có bài riêng về bộ điều khiển và tải xả.
Điểm thứ ba nghe hiển nhiên nhưng hay bị quên khi người bán nói về "máy phát công suất lớn". Máy phát chỉ biến chuyển động thành điện, nó không tự tạo ra năng lượng. Một máy phát to gắn sau bộ cánh nhỏ cũng giống một cái nồi to đặt trên bếp lửa nhỏ: nồi to không làm nước sôi nhanh hơn. Sức của hệ nằm ở gió và cánh, máy phát chỉ cần vừa với chúng.
Nam châm vĩnh cửu nói nôm na
Phần quay mang nam châm. Trong máy phát nam châm vĩnh cửu, phần quay theo cánh mang một vòng nam châm cực mạnh xếp xen kẽ cực bắc, cực nam. Không cần cấp điện để tạo từ trường, nam châm tự có sẵn.
Phần đứng yên mang cuộn dây. Các cuộn dây đồng nằm cố định quanh vòng nam châm. Vì cuộn dây đứng yên nên điện lấy ra trực tiếp qua dây cố định, không cần chổi than cọ xát như một số máy phát kiểu cũ. Ít chi tiết cọ xát thì ít hao mòn và ít phải bảo trì hơn.
Vì sao là ba pha. Cuộn dây được chia thành ba nhóm lệch nhau, mỗi nhóm cho ra một dòng điện lên xuống lệch nhịp với nhóm kia. Ba nhóm cộng lại cho dòng điện đều hơn, máy quay êm hơn. Vì vậy từ đầu tua bin thường đi xuống ba sợi dây, không phải hai.
Lực hít của nam châm. Khi xoay cánh bằng tay lúc máy đứng yên, có thể thấy cánh hơi "khựng" từng nấc. Đó là lực hít giữa nam châm và lõi sắt. Máy thiết kế tốt làm lực này nhỏ để cánh dễ khởi động ở gió nhẹ. Tuyệt đối không xoay cánh bằng tay khi máy còn trên cột hay khi gió đang thổi.
Điện ra khỏi máy chưa dùng thẳng được
Điện từ máy phát gió là điện xoay chiều, nhưng không giống điện lưới trong nhà. Điện lưới có điện áp và tần số giữ gần như cố định. Điện từ tua bin thì gió mạnh lên điện áp vọt lên, gió yếu đi điện áp tụt xuống, tần số cũng thay đổi theo tốc độ quay. Nối điện này thẳng vào quạt, bóng đèn, tủ mát là làm hỏng thiết bị, có khi gây cháy.
Vì vậy trong hệ tua bin gió luôn có một khâu chỉnh lưu, biến ba pha xoay chiều thành điện một chiều, thường nằm trong bộ điều khiển sạc. Điện một chiều đó mới được đưa vào ắc quy với mức điện áp và dòng phù hợp. Nếu nhà cần dùng điện xoay chiều như điện lưới, thêm bộ đổi điện từ ắc quy ra.
Chủ nhà không cần biết bên trong bộ chỉnh lưu có gì, chỉ cần nhớ ba điều. Dây từ tua bin xuống mang điện bất cứ khi nào cánh quay, kể cả khi cầu dao trong nhà đã tắt. Không bao giờ nối thiết bị trực tiếp vào dây từ tua bin. Và mọi việc đấu, tháo, nối dây giữa tua bin, bộ điều khiển và ắc quy đều để thợ điện có chứng chỉ làm, sau khi máy đã được hãm.
Những bộ phận hay mòn trong đầu tua bin
Máy phát nam châm vĩnh cửu ít hỏng ở phần điện, nhưng đầu tua bin còn nhiều chi tiết cơ khí làm việc liên tục ngoài trời. Đây là những chỗ thợ bảo trì thường xem trước:
- Ổ trục chính: đỡ toàn bộ cánh và phần quay, chịu cả lực gió đẩy. Mòn ổ trục sinh tiếng ù, tiếng rít, cánh quay nặng hoặc lắc.
- Khớp xoay hướng: cho đầu máy quay theo gió, ở nơi gió đổi chiều nhiều thì làm việc gần như liên tục.
- Đường dẫn điện qua khớp xoay: có máy dùng vòng trượt có chổi, có máy để dây xoắn dần. Đây là chỗ hay chập chờn, mất pha hoặc xoắn đứt dây.
- Gioăng và vỏ: nước mưa, hơi muối lọt vào làm gỉ nam châm, ẩm cuộn dây.
- Bu lông giữ cánh và giữ đầu máy: rung lâu ngày làm lỏng dần.
Không cần nhớ hết tên gọi. Chủ nhà chỉ cần biết rằng tiếng lạ, rung lạ, cánh quay khác thường đều có nguyên nhân cơ khí cụ thể, và phát hiện sớm thì sửa nhỏ, để lâu thì hỏng lớn.
Dấu hiệu thường gặp và việc nên làm
Bảng dưới gom những gì chủ nhà nhìn, nghe được từ dưới đất. Cột cuối là việc của chủ nhà, phần kiểm và sửa luôn để đơn vị lắp đặt.
| Dấu hiệu | Khả năng thường gặp | Chủ nhà nên làm |
|---|---|---|
| Tiếng rít kim loại, tiếng ù tăng dần | Ổ trục mòn, thiếu mỡ | Ghi giờ, mức gió, báo đơn vị lắp đặt |
| Cánh quay giật, rung theo nhịp | Cánh mất cân bằng, bu lông lỏng | Hãm máy theo hướng dẫn, gọi thợ |
| Cánh quay đều mà màn hình không có dòng sạc | Mất một pha, dây đứt, bình đầy | Ghi số trên màn hình, báo thợ |
| Đầu máy đứng lệch một hướng dù gió đổi | Khớp xoay kẹt | Không chờ bão, gọi thợ sớm |
| Mùi khét gần bộ điều khiển | Quá nhiệt, chập | Tắt cầu dao theo hướng dẫn, ra xa, gọi thợ; có lửa thì gọi 114 |
| Vệt gỉ chảy từ đầu máy | Nước lọt vào vỏ | Báo đơn vị lắp đặt trước mùa mưa |
Đọc bảng sẽ thấy cột cuối gần như chỉ có ba việc: ghi lại, hãm hoặc tắt theo hướng dẫn, và gọi người có chuyên môn. Đó là đúng vai của chủ nhà, không ít hơn, cũng không nhiều hơn.
Những việc tuyệt đối không tự làm
Đầu tua bin nhỏ trông giống một động cơ quen thuộc nên dễ khiến người khéo tay muốn tự mở ra xem. Đừng làm những việc sau:
- Không tự tháo máy phát, không tách vòng nam châm. Nam châm mạnh có thể hút sập vào nhau hoặc vào dụng cụ, kẹp dập tay, vỡ thành mảnh sắc.
- Không tự quấn lại cuộn dây, không thay cuộn dây khác cỡ để "tăng điện áp".
- Không trèo cột để xem đầu máy, nhất là khi có gió, mưa, giông. Việc gì trên cao cần hạ cột hoặc dùng thiết bị nâng, do đơn vị lắp đặt làm.
- Không chạm vào đầu dây từ tua bin khi cánh đang quay, kể cả khi tưởng điện áp thấp.
- Không xoay cánh bằng tay, không chèn gậy vào cánh để dừng máy.
Lý do không chỉ là an toàn điện. Một máy phát bị mở ra sai cách thường hỏng gioăng, lệch khe hở giữa nam châm và cuộn dây, sau đó chạy ồn và yếu hơn hẳn, sửa lại tốn hơn cả lần hỏng ban đầu.
Hỏi người bán gì về máy phát
Khi chọn tua bin, phần máy phát ít được hỏi vì nằm khuất trong vỏ. Mấy câu sau giúp biết nó có hợp với nơi ở và hệ điện của bạn không:
- Máy phát ra mấy pha, điện áp danh định hợp với ắc quy bao nhiêu vôn?
- Ổ trục loại gì, bao lâu cần kiểm hoặc thay, thay có cần hạ cả máy không?
- Vỏ máy và nam châm được bảo vệ khỏi hơi muối, nước mưa thế nào?
- Điện đi qua khớp xoay bằng cách nào: vòng trượt hay dây xoắn, nếu dây xoắn thì xử lý ra sao?
- Máy có cơ chế hãm điện, hãm cơ khi gió quá mạnh không, ai lắp phần hãm?
- Phụ tùng như ổ trục, gioăng, vòng trượt có sẵn để thay không?
Câu trả lời cho những câu này ít khi xuất hiện trên tờ quảng cáo, nhưng lại quyết định máy sống được bao lâu ở một bãi biển nhiều gió muối hay trên một đồi trống nhiều giông.
Câu hỏi thường gặp
Máy phát điện gió nam châm vĩnh cửu có bền không?
Phần điện thường bền vì không có chổi than cọ xát. Chỗ hay hỏng là ổ trục, khớp xoay, gioăng và vỏ khi gặp hơi muối, nước mưa. Độ bền thật tuỳ vào vật liệu, chỗ đặt và việc bảo trì định kỳ.
Vì sao từ tua bin đi xuống ba dây?
Vì máy phát thường là loại ba pha, mỗi dây là một pha. Ba pha cho dòng điện đều hơn và máy quay êm hơn. Điện ba pha này được chỉnh lưu thành một chiều trong bộ điều khiển trước khi vào ắc quy.
Có thể nối thẳng tua bin vào bóng đèn không?
Không. Điện từ tua bin thay đổi điện áp và tần số theo gió, có lúc vọt rất cao, làm cháy bóng và thiết bị, có thể gây cháy. Điện phải qua bộ điều khiển, ắc quy và bộ đổi điện do thợ đấu.
Tua bin quay chậm hẳn khi bắt đầu sạc có phải hỏng?
Không. Khi lấy điện ra, máy phát tạo lực ghìm cánh lại, nên tua bin chậm đi là dấu hiệu nó đang làm việc. Nếu chậm bất thường kèm tiếng rít hoặc rung thì mới cần báo thợ kiểm ổ trục.
Nam châm trong máy phát có yếu dần theo năm tháng không?
Nam châm tốt giữ từ tính rất lâu nếu không bị quá nóng hoặc gỉ. Gỉ do nước và muối lọt vào vỏ là nguyên nhân hay gặp hơn. Gioăng và vỏ kín quan trọng hơn chuyện nam châm tự yếu.
Tua bin cũ ồn và yếu, có nên mua cuộn dây về quấn lại?
Không nên tự quấn. Tiếng ồn và yếu thường do ổ trục, cánh mất cân bằng hay khớp xoay, không phải cuộn dây. Nhờ đơn vị có chuyên môn kiểm nguyên nhân trước khi quyết định sửa hay thay.