Với hộ gia đình, phần lớn người làm nghề khuyên dùng cột nghiêng hạ được có dây néo, vì cột hạ xuống đất được thì bảo trì và tránh bão mà không ai phải trèo lên cao; cột tự đứng gọn đất nhưng nặng móng, khó bảo trì, còn cột dây néo cố định rẻ vật tư nhưng chiếm nhiều đất và vẫn phải trèo.
Chọn loại cột phụ thuộc vào ba thứ: diện tích đất quanh chỗ đặt, nền đất, và ai sẽ bảo trì trong mười năm tới. Bài này mô tả từng loại theo cách nói nôm na, so sánh trong một bảng, rồi đi vào móng, dây néo, chống ăn mòn và những câu nên hỏi. Tính kết cấu, chọn vật liệu, đổ móng và dựng cột là việc của đơn vị lắp đặt có chuyên môn; chủ nhà cần hiểu để chọn đúng phương án và giám sát, không tự làm.
Ba loại cột, nói nôm na
Cột dây néo cố định. Một ống thép hoặc cột lưới thép mảnh đứng trên móng nhỏ, giữ thẳng bằng ba hoặc bốn bộ dây cáp kéo về các cọc néo xung quanh. Vật tư ít vì thân cột không phải tự chịu hết lực gió, nhưng cột không hạ được: bảo trì phải có người trèo lên hoặc dùng xe nâng.
Cột nghiêng hạ được. Cũng là cột dây néo, nhưng chân cột có bản lề. Khi cần, đơn vị lắp đặt dùng tời và một cây cột phụ làm đòn bẩy để hạ cả cột cùng tua bin nằm xuống đất theo một hướng định sẵn. Bảo trì, thay cánh, tránh bão đều làm ở mặt đất.
Cột tự đứng. Ống thép to dần về chân hoặc cột lưới thép ba, bốn chân, đứng trên một khối móng lớn mà không cần dây néo. Gọn chỗ, nhìn sạch sẽ, nhưng móng lớn, thân nặng, và bảo trì vẫn phải lên cao bằng thiết bị chuyên dụng.
Cột gắn vào nhà, vào bồn nước, vào cây. Không phải loại cột đúng nghĩa. Kết cấu nhà, bồn, cây không được tính để chịu lực gió và rung của tua bin. Người làm nghề không khuyến khích phương án này cho bất kỳ tua bin nào có cánh đáng kể.
Bảng so sánh nhanh cho hộ gia đình
Bảng so sánh theo kinh nghiệm chung; đơn vị lắp đặt sẽ điều chỉnh theo tua bin và khu đất cụ thể.
| Tiêu chí | Dây néo cố định | Nghiêng hạ được | Tự đứng |
|---|---|---|---|
| Chiếm đất quanh chân | Rộng, vì có vòng điểm néo | Rộng, thêm dải đất để cột nằm xuống | Gọn nhất |
| Bảo trì tua bin | Phải lên cao | Hạ xuống làm ở mặt đất | Phải lên cao bằng thiết bị |
| Tránh bão | Chỉ hãm tua bin | Hạ cột xuống được | Chỉ hãm tua bin |
| Móng | Nhỏ ở chân, thêm các cọc néo | Nhỏ ở chân, có bản lề, thêm cọc néo | Khối lớn, sâu |
| Việc phải kiểm định kỳ | Độ căng dây, cọc néo | Độ căng dây, cọc néo, bản lề, tời | Bu lông chân, mối hàn |
| Hợp với | Đất rộng, tua bin ít phải đụng tới | Đa số nhà vườn, trang trại, ao nuôi | Đất chật nhưng đủ khoảng cách đổ |
Đọc bảng sẽ thấy: thứ quyết định không phải vật tư bao nhiêu mà là ai lên cao. Ở quê, ít có ai được đào tạo leo cột và có dây an toàn chuẩn. Cột hạ được loại bỏ hẳn rủi ro đó cho chủ nhà và người nhà.
Cột nghiêng hạ được: vì sao hay được khuyên cho nhà vườn
Tua bin nhỏ cần được nhìn tận mắt định kỳ: siết bu lông, xem cánh có nứt mẻ không, nghe vòng bi, xem đuôi lái. Với cột hạ được, toàn bộ việc đó làm ở ngang tầm tay, có ánh sáng tốt, không ai treo người trên cao. Khi dự báo bão mạnh, hạ cột xuống là cách bảo vệ chắc nhất.
Đổi lại, cột hạ được đòi hỏi một dải đất trống theo hướng hạ, dài hơn chiều cao cột, không có mái nhà, đường dây, cây cối, chuồng trại. Bản lề chân cột, tời, cột phụ là các bộ phận phải được bảo dưỡng và chỉ người được hướng dẫn mới vận hành.
Việc hạ và dựng cột là thao tác có rủi ro thật: dây tời đứt, cột trượt, người đứng sai chỗ. Đơn vị lắp đặt nên hướng dẫn, làm mẫu, giao lại quy trình bằng giấy và nói rõ những ai được tham gia. Nhiều nơi chọn cách thoả thuận để đơn vị lắp đặt đến hạ cột trước mùa bão và khi bảo trì, chủ nhà không tự làm. Đó là cách an toàn nhất nếu nhà không có người được hướng dẫn kỹ.
Một điều nhỏ mà quan trọng: chọn hướng hạ cột trùng với lối tiếp cận, để không phải băng qua ruộng, ao hay hàng cây mỗi lần làm.
Dây néo và cọc néo: chủ nhà quan sát được gì
Dây néo giữ cả cây cột đứng. Không cần trèo, chỉ cần đi một vòng mỗi tháng và sau mỗi trận gió lớn để nhìn:
- Các dây có cùng độ căng không. Dây chùng rõ rệt, đung đưa khi gió là dấu hiệu cần gọi đơn vị lắp đặt chỉnh lại.
- Cọc néo dưới đất có bị nhổ lên, nghiêng, đất quanh cọc có nứt, sụt sau mưa lớn không.
- Kẹp cáp, tăng đơ có rỉ sét, có kẹp nào lỏng, cáp có sợi nào bị đứt tưa ra không.
- Thân cột nhìn từ hai hướng vuông góc có thẳng không; dùng một sợi dây dọi hoặc so với cạnh nhà.
- Có ai buộc trâu bò, phơi đồ, treo võng vào dây néo không; có cành cây cọ vào dây không.
- Vùng quanh cọc néo có rào hoặc đánh dấu rõ để xe cộ, máy cày, trẻ em không vấp vào.
Chủ nhà chỉ quan sát, chụp ảnh, ghi lại; không tự nới hay siết dây néo khi tua bin đang ở trên cao, vì chỉnh sai một dây là cả cột bị kéo lệch. Ghi ngày và tình trạng vào cùng cuốn sổ nhật ký gió để đơn vị lắp đặt xem khi bảo trì.
Móng: những thứ quyết định, để người có chuyên môn tính
Nền đất. Đất cát ven biển, đất sét bờ ao, đất đồi đá ong, đất đắp mới chịu lực rất khác nhau. Móng tốt trên đất này có thể lún, nghiêng trên đất kia. Hỏi đơn vị lắp đặt có xem hoặc khảo sát nền không.
Nước ngầm và ngập. Khu đất ngập theo mùa, mực nước ngầm cao làm đất yếu đi và ăn mòn phần thép chôn. Nói rõ với đơn vị lắp đặt mùa nào đất ngập, ngập tới đâu.
Chiều cao cột và cỡ tua bin. Cột cao, cánh lớn thì lực lật ở chân lớn, móng và cọc néo phải lớn theo. Đây là phép tính kết cấu, không ước bằng mắt.
Thời gian chờ móng đủ cứng. Móng bê tông cần thời gian đông kết trước khi dựng cột. Đơn vị lắp đặt vội dựng cột ngay sau khi đổ móng là dấu hiệu nên hỏi lại.
Thoát nước quanh móng. Nước đọng quanh chân cột lâu ngày làm rỉ chân cột, bu lông neo. Mặt móng nên dốc thoát nước, không để cỏ rác ủ quanh chân.
Cọc néo cũng là móng. Với cột dây néo, mỗi cọc néo chịu lực kéo lên rất lớn khi gió mạnh. Cọc chôn nông, chôn trong đất đắp, hay chôn ở bờ ao dễ sạt là điểm yếu mà nhìn từ ngoài không thấy. Hỏi cọc néo được làm bằng gì, chôn sâu bao nhiêu, tính theo nền đất nào.
Giám sát lúc đổ móng. Chủ nhà không cần biết tính kết cấu, nhưng nên có mặt lúc đào hố và đổ móng: chụp ảnh hố móng có thước đo, ảnh bu lông neo trước khi đổ, ghi ngày đổ. Ảnh này về sau là bằng chứng duy nhất về phần nằm dưới đất.
Ven biển: ăn mòn là kẻ thù thứ hai sau bão
Hơi muối biển bám vào thân cột, bu lông, dây cáp, tăng đơ, kể cả khi nhà cách bờ một quãng. Thép không được bảo vệ đúng cách có thể rỉ nhanh hơn nhiều so với cùng loại thép ở vùng đồng bằng trong đất liền.
Khi chọn cột cho vùng ven biển, hỏi đơn vị lắp đặt về lớp bảo vệ của thân cột, của bu lông và của dây cáp, kế hoạch kiểm tra rỉ, và bộ phận nào dự kiến phải thay sau bao lâu. Hai kim loại khác loại chạm nhau trong hơi muối có thể ăn mòn nhau nhanh hơn; đơn vị có kinh nghiệm vùng biển sẽ biết cách tránh.
Việc chủ nhà làm được: định kỳ nhìn chân cột, bu lông chân, kẹp cáp, chụp ảnh cùng một góc để so theo thời gian. Rỉ đốm nhỏ ở lớp sơn ngoài thì ghi lại, báo khi bảo trì. Rỉ phồng lớp, bong mảng, bu lông chuyển màu nâu đỏ từ trong ra là việc phải gọi người kiểm tra sớm, không đợi tới lịch.
Câu nên hỏi trước khi chốt loại cột
Mang các câu sau tới buổi gặp đơn vị lắp đặt; câu trả lời nên được ghi lại trong phương án bằng giấy.
- Loại cột anh chị đề xuất là gì, vì sao chọn loại này cho khu đất nhà mình?
- Cột hạ được không? Nếu không, mỗi lần bảo trì lên cao bằng cách nào, ai làm, có thiết bị an toàn gì?
- Dải đất để hạ cột theo hướng nào, dài bao nhiêu mét, có đi qua thứ gì cần dời không?
- Móng và cọc néo được tính theo nền đất nào? Có xem đất trước không?
- Lớp bảo vệ chống rỉ của thân cột, bu lông, cáp là gì? Bao lâu thì cần kiểm tra lại?
- Ai sẽ hạ cột trước mùa bão? Thoả thuận về việc này ghi ở đâu?
- Chống sét và tiếp địa cho cột làm cùng lúc chứ?
Câu trả lời mơ hồ kiểu "cột này chịu được hết", "không cần hạ đâu" là lý do để hỏi thêm một đơn vị khác. Một cây cột tốt đứng được hai mươi năm; dành thêm vài buổi để chọn đúng là đáng.
Câu hỏi thường gặp
Cột nghiêng hạ được có yếu hơn cột cố định không?
Không nhất thiết. Khi được tính đúng và dây néo căng đúng, cột hạ được chịu gió tương đương cột cố định cùng cỡ. Điểm khác là có thêm bản lề, tời, cột phụ phải bảo dưỡng. Đổi lại, nó cho phép hạ cả tua bin xuống khi bão mạnh.
Có thể dùng ống nước mạ kẽm làm cột cho tua bin mini không?
Chỉ khi đơn vị có chuyên môn tính toán và xác nhận ống, mối nối, móng, dây néo chịu được tải của tua bin cụ thể đó. Ống nước thông thường không được làm ra để chịu lực uốn và rung liên tục; tự chế cột từ ống nước là rủi ro gãy đổ.
Đất chật không đủ chỗ cho dây néo thì làm sao?
Có thể cân nhắc cột tự đứng nếu khoảng cách đổ vẫn an toàn. Nếu đất chật tới mức không có khoảng cách đổ an toàn, đó là tín hiệu khu đất không hợp với cột cao, nên xem lại cả phương án điện gió.
Bao lâu thì nên kiểm tra dây néo một lần?
Chủ nhà nên đi nhìn mỗi tháng và sau mỗi trận gió lớn, mưa lớn. Đơn vị lắp đặt kiểm tra và chỉnh độ căng trong các lần bảo trì định kỳ, thường ít nhất mỗi năm một lần và trước mùa bão, tuỳ khuyến cáo của họ.
Cột lưới thép ba chân có tốt hơn ống thép không?
Mỗi loại có ưu nhược riêng. Cột lưới nhẹ gió hơn nhưng nhiều mối nối, bu lông cần kiểm. Ống thép ít mối nối, dễ sơn bảo vệ. Lựa chọn tuỳ chiều cao, tua bin, vận chuyển và kinh nghiệm của đơn vị lắp đặt; hỏi họ vì sao chọn loại đó.