Cột tua bin gió cho nhà ở nên đủ cao để phần thấp nhất của cánh quay vượt hẳn lên trên mọi vật cản trong vùng xung quanh; quy tắc kinh nghiệm hay được nhắc trong nghề là mép dưới cánh cao hơn vật cản gần đó ít nhất khoảng chín, mười mét, xét trong bán kính khoảng một trăm rưỡi mét. Với nhiều nhà vườn có cây cao, điều đó có nghĩa là cột cao gấp đôi, gấp ba mức người ta thường nghĩ.
Cột thấp là sai lầm phổ biến nhất và đắt nhất của điện gió nhỏ, vì nó khiến cả tua bin tốt chạy như tua bin dở. Bài này giải thích vì sao gió mạnh lên theo độ cao, tính thử bằng số giả định xem vài mét cột đổi ra bao nhiêu năng lượng, và liệt kê những gì đi kèm một cây cột cao: móng, dây néo, khoảng cách đổ, dây điện, thủ tục. Chủ nhà không tự dựng cột cao; phần tính toán kết cấu và dựng cột là việc của đơn vị lắp đặt có chuyên môn.
Vì sao gió trên cao mạnh hơn gió sát đất
Mặt đất kéo gió chậm lại. Cỏ, lúa, cây bụi, nhà cửa, gò đất đều cọ vào lớp gió sát mặt đất, làm nó chậm và rối. Càng lên cao, lực cọ xát này càng yếu, gió càng nhanh và đều hơn. Người ở vùng biển thấy rõ điều này khi đứng dưới đất gió chỉ hiu hiu mà ngọn phi lao đã lắc mạnh.
Mức tăng theo độ cao phụ thuộc mặt đất. Trên mặt nước phẳng, bãi cát trống, gió sát đất đã khá mạnh nên lên cao tăng ít hơn. Trên vùng có cây cối, nhà cửa, gió sát đất bị hãm nhiều nên lên cao tăng nhiều hơn. Nghĩa là chính những khu nhà vườn nhiều cây, nơi người ta ít tin vào điện gió nhất, lại là nơi cột cao đem lại khác biệt rõ nhất.
Không có một hệ số chung để nhân. Đơn vị lắp đặt có chuyên môn sẽ ước lượng gió ở độ cao cột dựa trên số đo sát đất của bạn, loại mặt đất và vật cản xung quanh. Hãy hỏi họ ước lượng bằng cách nào, dùng giả định gì, và đề nghị họ ghi giả định đó ra giấy. Người không giải thích được cách ước lượng thì con số họ đưa cũng khó tin.
Tính thử: vài mét cột đổi ra bao nhiêu năng lượng
Nhắc lại nguyên lý: năng lượng gió tỉ lệ với lập phương tốc độ gió. Bảng dưới dùng số giả định cho một khu vườn có cây, để thấy vì sao vài mét cột có thể đáng hơn cả việc mua tua bin to hơn.
| Phương án (giả định) | Gió trung bình ở ngọn | Tỉ số so với cột 6 m | Năng lượng tương đối |
|---|---|---|---|
| Cột 6 m, ngọn ngang tán cây | 3,5 m/s | 1,0 | 1,0 × 1,0 × 1,0 = 1,0 |
| Cột 12 m, ngọn vượt tán cây | 4,2 m/s | 4,2 / 3,5 = 1,2 | 1,2 × 1,2 × 1,2 ≈ 1,73 |
| Cột 18 m, vượt hẳn vùng rối | 4,9 m/s | 4,9 / 3,5 = 1,4 | 1,4 × 1,4 × 1,4 ≈ 2,74 |
Trong ví dụ giả định này, nâng cột từ 6 lên 12 mét cho thêm khoảng 73 phần trăm năng lượng, lên 18 mét gần gấp ba. Con số thật của khu đất bạn có thể cao hơn hoặc thấp hơn, nhưng xu hướng là như vậy. Bảng chưa tính phần lợi thứ hai: gió trên cao ít rối hơn nên tua bin rung ít, mòn chậm, ồn ít hơn. Một tua bin nhỏ trên cột cao thường hơn một tua bin to trên cột thấp.
Quy tắc vượt vật cản áp vào khu đất của bạn
Dùng sơ đồ tay của khu đất và làm theo các bước sau để có con số chiều cao cột sơ bộ trước khi gặp đơn vị lắp đặt:
- Vẽ một vòng tròn bán kính khoảng một trăm rưỡi mét quanh chỗ định đặt cột. Liệt kê mọi vật cản trong vòng tròn: nhà, cây, chuồng, gò.
- Ước chiều cao vật cản cao nhất. Với cây, tính chiều cao vài năm tới chứ không phải hôm nay, vì cây còn lớn.
- Cộng thêm khoảng chín, mười mét theo quy tắc kinh nghiệm. Đó là độ cao tối thiểu cho mép dưới cánh.
- Cộng thêm bán kính cánh để ra độ cao trục tua bin, tức là chiều cao cột. Ví dụ giả định: hàng dừa cao 12 m, cộng 9 m là 21 m, cộng bán kính cánh 1,5 m là 22,5 m.
- Nếu con số quá lớn so với khả năng của khu đất, xem lại chỗ đặt: dời ra xa hơn khỏi vật cao nhất có thể làm vật đó ra khỏi vòng tròn.
- Ghi con số sơ bộ và lý do ra giấy để trao đổi với đơn vị lắp đặt.
Con số sơ bộ hay làm chủ nhà giật mình. Đừng vì thế mà chọn cột thấp hơn cho "vừa túi tiền" rồi hy vọng. Thà cân nhắc lại cả dự án, hoặc chọn nguồn khác, còn hơn dựng một cây cột không đưa được tua bin ra khỏi gió rối.
Cột cao kéo theo những gì
Móng lớn hơn. Lực gió đẩy lên tua bin và thân cột tạo mô men lật ở chân cột, càng cao càng lớn. Móng phải được đơn vị có chuyên môn tính theo nền đất thật, nhất là đất cát ven biển, đất bờ ao, đất đồi dốc.
Dây néo dài và rộng hơn. Cột dây néo cần các điểm néo đặt cách chân cột một khoảng tỉ lệ với chiều cao, chiếm một vùng đất đáng kể. Vùng đó không trồng cây cao, không để xe cộ, trẻ em, gia súc va vào.
Khoảng cách đổ lớn hơn. Cột 20 m cần vùng an toàn quanh chân rộng hơn cột 10 m. Khu đất nhỏ có thể không chứa nổi một cây cột cao một cách an toàn.
Dây điện dài hơn. Dây chạy từ ngọn cột xuống đất rồi về nhà. Dây dài làm hao điện, cần cỡ dây phù hợp do thợ điện tính.
Thủ tục với chính quyền. Cột cao có thể thuộc diện cần hỏi ý kiến hoặc xin phép ở địa phương, nhất là gần khu dân cư, đường giao thông. Hỏi UBND xã, phường và tra văn bản hiện hành trước.
Chống sét quan trọng hơn. Cột cao trên đất trống là điểm cao nhất vùng. Tiếp địa và chống sét phải được làm ngay từ đầu, không để "lắp sau".
Bảo trì khó hơn. Không ai được trèo cột cao để bảo trì. Cột cao gần như bắt buộc phải là loại hạ được hoặc có phương án tiếp cận an toàn do đơn vị lắp đặt thực hiện.
Những câu nên hỏi đơn vị lắp đặt về chiều cao cột
Khi đơn vị lắp đặt đưa phương án, hỏi thẳng: "Cột cao bao nhiêu, mép dưới cánh cao hơn vật cản cao nhất trong khu vực bao nhiêu mét?" Nếu họ đưa cột thấp hơn vật cản, hỏi tiếp "vì sao", và nghe xem lý do là kỹ thuật hay chỉ là để báo giá thấp.
Hỏi "Gió ở độ cao này anh chị ước lượng bao nhiêu, từ số đo nào, giả định gì?" Một đơn vị nghiêm túc sẽ dựa vào nhật ký gió của bạn và giải thích được. Hỏi thêm "Nếu nâng thêm sáu mét cột thì ước lượng thay đổi thế nào?", để thấy họ có thực sự cân nhắc phương án cao hơn không.
Hỏi về móng: "Móng được tính theo nền đất nào, có khảo sát đất không?" Hỏi về hạ cột: "Khi bảo trì, khi có bão thì hạ cột thế nào, ai làm, cần bao nhiêu người, mất bao lâu?" Hỏi về chống sét và tiếp địa: "Làm cùng lúc dựng cột chứ?"
Cuối cùng hỏi về thủ tục: "Cột cao như vậy ở xã, phường này có cần xin phép gì không, anh chị đã làm ở đây chưa?" Đơn vị lắp đặt nghiêm túc sẽ dặn bạn hỏi chính quyền thay vì nói "không sao đâu".
Ven biển, đồi trống và nhà vườn: chiều cao cột khác nhau thế nào
Ở bãi cát ven biển trống, không có hàng cây, nhà cửa trong vài trăm mét phía đón gió, gió sát đất đã khá đều. Cột không cần cao quá mức, nhưng lại phải tính kỹ chuyện chịu bão, hơi muối ăn mòn thân cột, bu lông, dây néo. Ở đây, cái giá của mỗi mét cột thêm không chỉ là thép mà còn là sức chịu gió bão.
Trên đỉnh đồi tròn trống, bản thân quả đồi đã nâng tua bin lên cao so với vùng xung quanh, gió vượt đỉnh còn được tăng tốc. Cột vừa phải thường đủ, miễn là đặt đúng đỉnh hoặc sườn đón gió chứ không lùi về sườn khuất. Điểm cần lưu ý là sét và đường vận chuyển cột lên đồi.
Trong khu nhà vườn, trang trại nhiều cây ăn trái, hàng rào cây xanh, nhà kho, chuồng trại, đây mới là nơi chiều cao cột quyết định thành bại. Vật cản nhiều, gió sát đất bị hãm mạnh, nên khoảng cách giữa cột thấp và cột cao trong sản lượng có thể rất lớn, như phép tính giả định phía trên cho thấy.
Ở ao nuôi giữa đồng, bờ ao thường thoáng, gió đều nếu xung quanh không có hàng cây cao. Nhưng nền đất bờ ao mềm, nên chiều cao cột bị giới hạn bởi khả năng làm móng và cọc néo. Mỗi dạng địa hình có một giới hạn khác nhau; câu hỏi chiều cao cột không có đáp án chung.
Sai lầm hay gặp về chiều cao cột
Những chuyện dưới đây lặp lại ở rất nhiều nơi, và hầu như đều xuất phát từ ý muốn tiết kiệm phần cột để dồn tiền vào tua bin:
- Nhận cột kèm theo bộ tua bin mini mà không hỏi nó có vượt được hàng cây quanh nhà không.
- Tính chiều cao theo cây hôm nay, quên rằng hàng keo, hàng dừa còn cao thêm nhiều mét trong vài năm.
- Đo gió sát đất rồi dùng luôn số đó để tính sản lượng, hoặc ngược lại tin vào một hệ số nhân lên cao mà người bán đưa ra không giải thích.
- Nối thêm ống để kéo dài cột sẵn có mà không tính lại móng, dây néo, mối nối.
- Dựng cột cao trên khu đất nhỏ, vùng đổ của cột lấn sang nhà, sang đường đi, sang đất hàng xóm.
- Dựng cột cao nhưng không làm loại hạ được, rồi về sau không ai dám lên bảo trì, tua bin kêu lạch cạch nhiều năm.
Nếu phải chọn giữa cột cao với tua bin vừa và cột thấp với tua bin to, người làm nghề lâu năm gần như luôn chọn phương án đầu.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mua tua bin to hơn thay vì dựng cột cao hơn không?
Thường là không. Tua bin to trên cột thấp vẫn nằm trong gió yếu và rối nên chạy kém, rung nhiều. Cùng một khoản chi, đầu tư vào cột cao để đưa tua bin vừa cỡ ra gió sạch thường cho nhiều năng lượng hơn và tua bin bền hơn.
Cột 6 mét bán kèm tua bin mini có dùng được không?
Dùng được ở rất ít nơi, như bãi cát trống ven biển không có vật cản xung quanh. Ở khu vườn có nhà, có cây, cột 6 mét đặt tua bin ngay trong vùng gió rối. Hãy áp quy tắc vượt vật cản cho khu đất của bạn trước khi chấp nhận cột kèm theo.
Cột càng cao càng tốt phải không?
Đến một mức nào đó, cao thêm cho thêm ít năng lượng trong khi móng, dây néo, khoảng cách đổ, chống sét, thủ tục đều nặng thêm. Điểm hợp lý thường là vừa đủ đưa mép dưới cánh vượt hẳn vùng rối. Đơn vị lắp đặt nên giải thích được điểm cân bằng này.
Chủ nhà có thể tự dựng cột tre hoặc ống nước để thử trước không?
Không nên với tua bin thật. Tua bin chịu lực gió lớn, cột tạm có thể gãy, đổ, văng cánh. Muốn thử, chỉ cắm sào tre buộc ruy băng hoặc đo gió cầm tay ở mặt đất. Mọi cột mang tua bin phải do đơn vị có chuyên môn tính và dựng.
Cây quanh nhà còn lớn thì tính chiều cao cột thế nào?
Tính theo chiều cao cây vài năm tới, không phải hôm nay. Nếu không chắc, hỏi người trồng cây lâu năm trong vùng loại cây đó cao tối đa bao nhiêu. Hoặc thống nhất trong nhà không để cây phía đón gió vượt một chiều cao nhất định.
Cột cao có cần xin phép không?
Tuỳ địa phương và vị trí, nhất là gần khu dân cư, đường giao thông, đường dây điện. Không có câu trả lời chung. Hãy tra văn bản hiện hành và hỏi UBND xã, phường cùng điện lực địa phương trước khi đặt mua thiết bị.