Bộ điện dự phòng hợp lý cho nhà ở quê thường gồm ba tầng: tầng nhỏ (đèn tích điện, sạc dự phòng, radio pin) lo vài giờ đầu cho mọi người; tầng giữa (bộ lưu điện, trạm sạc) giữ liên lạc, quạt, tủ lạnh qua một đêm; tầng lớn (máy phát chạy ngoài trời hoặc hệ gió – nắng) chỉ cần khi mất điện nhiều ngày. Mua từ tầng nhỏ lên, vì tầng nhỏ rẻ, dùng được ngay, và nhiều nhà thấy chỉ cần tới tầng giữa là đủ.
Bài này không nói làm gì trong lúc mất điện, mà nói chuyện chuẩn bị đồ: mỗi tầng gồm gì, ba nhà mẫu giả định chọn thế nào, tính nhanh xem nhà mình cần tới tầng nào, nên mua gì trước, và những món hay mua thừa. Chi tiết từng loại thiết bị đã có bài riêng; ở đây là bức tranh chung để không mua lộn xộn.
Ba tầng của bộ điện dự phòng
Bảng tóm mỗi tầng giữ được gì, trong bao lâu (ước chừng, tuỳ dung lượng), và điều cần lưu ý.
| Tầng | Gồm | Giữ được | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Nhỏ | Đèn tích điện, đèn pin, sạc dự phòng điện thoại, radio chạy pin hoặc tay quay, quạt tích điện nhỏ | Ánh sáng, liên lạc, tin tức trong vài giờ tới một ngày | Phải sạc đầy và kiểm định kỳ |
| Giữa | Bộ lưu điện cho modem, camera; trạm sạc dự phòng | Wifi, camera, quạt, tủ lạnh trong một đêm | Xem công suất xả, không cắm tải nhiệt lớn |
| Lớn | Máy phát chạy ngoài trời, hệ gió – nắng có pin, bộ chuyển nguồn do thợ lắp | Bơm nước, tủ đông, nhiều ngày | Khí CO, nhiên liệu, bảo dưỡng, đấu nối để thợ |
Ba tầng không thay nhau mà bổ sung nhau. Nhà có máy phát vẫn cần đèn tích điện cho lúc ra sân nổ máy trong đêm, vẫn cần trạm sạc hoặc bộ lưu điện để ban đêm tắt máy cho yên. Nhà chỉ có tầng nhỏ thì vẫn sống được vài giờ mất điện bình thường mà không cần mua gì đắt.
Tầng nhỏ: những món rẻ mà dùng nhiều nhất
Mỗi phòng ngủ một đèn tích điện loại tự sáng khi mất điện, gắn hoặc cắm ở chỗ cố định, là món đáng mua đầu tiên. Đêm mất điện đột ngột, không ai phải mò tìm điện thoại để soi đường, người già không vấp ngã ở cầu thang.
Sạc dự phòng điện thoại: mỗi người lớn một cái, dung lượng vừa đủ sạc đầy điện thoại một hai lần. Radio chạy pin hoặc có tay quay giúp nghe tin thời tiết khi mạng di động chập chờn sau bão, ở nhiều vùng ven biển vẫn là nguồn tin chắc chắn nhất lúc đó.
Quạt tích điện nhỏ cho phòng có trẻ em, người già vào mùa nóng. Đèn pin đeo đầu để rảnh hai tay khi phải làm việc ngoài sân.
Điểm yếu của tầng nhỏ là pin tự xả và hay bị quên. Đặt một lịch: mỗi tháng sạc lại tất cả, thử bật từng món. Để chung một chỗ cố định, khô, ai trong nhà cũng biết. Pin rời dự phòng cho đèn pin và radio cất riêng trong hộp, không để lẫn với chìa khoá, đồng xu vì dễ chạm cực.
Tầng giữa: chọn theo việc cần giữ, không theo dung lượng lớn nhất
Tầng giữa là nơi nhiều nhà tiêu tiền sai nhất: mua trạm sạc dung lượng thật lớn "cho chắc", rồi một năm dùng vài lần. Cách chọn tốt hơn là liệt kê những thứ phải giữ qua một đêm và cộng điện năng bằng phép nhân đơn giản.
Ví dụ giả định: quạt 40W chạy 8 giờ là 320Wh, modem 10W chạy 8 giờ là 80Wh, ba bóng LED 10W chạy 4 giờ là 120Wh, sạc điện thoại cả nhà khoảng 40Wh. Cộng 320 + 80 + 120 + 40 = 560Wh. Một trạm sạc có dung lượng dùng được khoảng 600Wh trở lên là qua được một đêm như vậy.
Thêm tủ lạnh trung bình giả định 60W suốt 12 giờ là 720Wh, tổng lên khoảng 1.280Wh, và trạm phải chịu được đỉnh khởi động của máy nén. Lúc đó trạm cần lớn hơn hẳn. Câu hỏi nên đặt: có cần giữ tủ lạnh qua đêm không, hay chỉ cần không mở cửa tủ là đồ giữ lạnh được tới sáng?
Nếu nhà chỉ cần giữ wifi cho con học và camera trông cổng, một bộ lưu điện nhỏ là đủ, không cần trạm sạc. Đọc lại việc cần giữ trước, dung lượng sau.
Ba nhà mẫu giả định
Ba trường hợp thường gặp ở quê và ven biển. Đây là ví dụ cách nghĩ, không phải danh sách mua cố định.
| Nhà | Kiểu mất điện | Cần tới tầng | Ghép gợi ý |
|---|---|---|---|
| Nhà thị trấn ven biển, ba người đi làm, đi học | Vài giờ, thỉnh thoảng; một hai ngày sau bão | Giữa | Đèn tích điện mỗi phòng, sạc dự phòng, bộ lưu điện cho modem, một trạm sạc cỡ vừa |
| Nhà vườn trên đồi, lưới yếu, hay chập chờn | Nhiều lần ngắn trong tuần, đôi khi cả ngày | Giữa, cân nhắc lớn | Như trên, thêm ổ chống sét lan truyền cho đồ điện tử; bồn nước đầy; máy phát nếu bơm là bắt buộc |
| Nhà có ông bà già, một người dùng máy y tế | Bất kỳ | Lớn | Đủ tầng nhỏ và giữa, cộng máy phát ngoài trời có bộ chuyển nguồn do thợ lắp, phương án y tế do bác sĩ chỉ định |
Nhà thứ hai đáng nói thêm: lưới yếu, điện chập chờn làm hỏng đồ điện tử nhiều hơn chuyện mất điện hẳn. Trước khi mua thêm nguồn dự phòng, nhờ thợ điện đo điện áp ở nhà vào các giờ khác nhau, xem có cần thiết bị bảo vệ không, và báo điện lực địa phương nếu điện áp thường xuyên bất thường.
Thứ tự nên mua và những món hay mua thừa
Mua theo thứ tự này, mỗi bước dùng thử một mùa rồi mới quyết bước tiếp:
- Đèn tích điện tự sáng cho các phòng ngủ và lối đi.
- Sạc dự phòng điện thoại cho người lớn, một radio chạy pin.
- Bộ lưu điện cho modem và camera, nếu nhà cần giữ mạng.
- Trạm sạc cỡ vừa nếu nhà hay mất điện qua đêm vào mùa nóng.
- Bồn nước đầy và bơm hợp lý trước khi nghĩ tới máy phát chỉ vì bơm.
- Máy phát chạy ngoài trời, kèm bộ chuyển nguồn do thợ lắp, nếu nhà thật sự mất điện nhiều ngày hoặc có tải bắt buộc.
Những món hay mua thừa: đèn năng lượng mặt trời "công suất lớn" để chiếu sáng trong nhà khi mất điện, vì ánh sáng không như quảng cáo và tấm pin phải để ngoài trời; trạm sạc rất lớn cho nhà chỉ cần giữ wifi; máy phát cỡ lớn cho nhà phố không có chỗ đặt ngoài trời; nhiều sạc dự phòng nhỏ dung lượng ghi to mà không ai nhớ sạc.
Mỗi món mua về đều cần một chỗ cất cố định và một lịch sạc, kiểm. Món không có chỗ, không có lịch thì tới lúc cần sẽ hết pin hoặc không ai tìm thấy.
Tầng lớn: khi nào đáng làm, khi nào không
Tầng lớn là tầng tốn nhất cả lúc mua lẫn lúc giữ: máy phát cần chỗ đặt ngoài trời, nhiên liệu, chạy thử hằng tháng, bộ chuyển nguồn do thợ lắp; hệ gió – nắng có pin cần đơn vị lắp đặt, bảo trì và thay pin sau nhiều năm. Nên làm khi có ít nhất một trong các lý do rõ ràng sau.
Lý do thứ nhất: nhà thật sự mất điện nhiều ngày liền, không phải một lần trong đời mà lặp lại theo mùa, như nhà ven biển hay bị cô lập sau bão, nhà trên đảo, nhà cuối đường dây ở vùng đồi. Lý do thứ hai: có tải không được dừng, như máy y tế, kho lạnh đựng thuốc thú y, máy sục khí ao nuôi. Lý do thứ ba: nước sinh hoạt phụ thuộc hoàn toàn vào bơm và không có bồn dự trữ đủ.
Nếu không có lý do nào trong ba lý do trên, tầng lớn thường là món mua vì lo, dùng vài giờ mỗi năm, phần lớn thời gian nằm trong kho chờ hỏng. Tiền và công sức đó đặt vào tầng nhỏ, tầng giữa chất lượng tốt hơn và một bồn nước đầy thường giúp nhà nhiều hơn.
Ngược lại, nhà đã có lý do rõ ràng thì đừng cố gồng bằng trạm sạc thật lớn. Trạm sạc không thay được máy phát cho bơm giếng sâu hay mất điện năm ngày. Chọn đúng tầng cho đúng việc.
Giữ bộ dự phòng luôn sẵn sàng
Một chỗ cố định. Tầng nhỏ để ở một kệ gần cửa phòng chính, ai cũng biết. Trạm sạc để chỗ thoáng, có ổ cắm sạc sẵn. Máy phát ở chỗ đặt ngoài trời có mái che, dây và nhiên liệu cất riêng.
Một lịch sạc, kiểm. Đầu tháng: sạc tầng nhỏ, kiểm trạm sạc, chạy thử máy phát có tải. Trước mùa bão: kiểm tổng, thay pin rời hết hạn, thay xăng mới.
Một tờ hướng dẫn. Dán một tờ giấy ghi thứ gì cắm vào đâu, thứ gì không được cắm vào trạm sạc, chỗ đặt máy phát, số điện thoại thợ điện quen. Người giúp việc, con cháu về chơi cũng đọc là biết.
Một người phụ trách. Trong nhà phân công một người giữ lịch. Không ai phụ trách thì đồ dự phòng sẽ hết pin đúng đêm cần.
Một lần nhìn lại mỗi năm. Cuối mùa bão, nghĩ lại: món nào dùng nhiều, món nào nằm im, mất điện năm nay kéo dài bao lâu. Điều chỉnh bộ dự phòng theo số thật của nhà mình, không theo lời quảng cáo.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ở quê nên chuẩn bị điện dự phòng gì đầu tiên?
Đèn tích điện tự sáng cho phòng ngủ và lối đi, sạc dự phòng điện thoại, một radio chạy pin. Các món này rẻ, dùng được ngay và giải quyết phần lớn khó khăn của những lần mất điện vài giờ.
Có cần mua máy phát điện nếu đã có trạm sạc?
Không nhất thiết. Nếu nhà chỉ mất điện vài giờ hoặc một đêm, trạm sạc cỡ vừa thường đủ. Máy phát cần khi mất điện nhiều ngày, phải chạy bơm, tủ đông, hoặc có người dùng máy y tế.
Trạm sạc bao nhiêu Wh là đủ cho một đêm?
Cộng điện năng các thiết bị muốn giữ. Ví dụ giả định quạt, modem, đèn, sạc điện thoại khoảng 560Wh thì trạm dùng được khoảng 600Wh trở lên là đủ. Thêm tủ lạnh thì cần lớn hơn nhiều.
Đèn năng lượng mặt trời có dùng làm đèn dự phòng trong nhà được không?
Được ở mức hạn chế, vì tấm pin phải phơi ngoài trời và ánh sáng thường yếu hơn quảng cáo. Đèn tích điện sạc bằng ổ điện, tự sáng khi mất điện, thường hợp hơn cho trong nhà.
Lưới điện yếu, chập chờn thì nên mua gì?
Nhờ thợ điện đo điện áp nhà vào nhiều giờ khác nhau, xem có cần thiết bị bảo vệ cho đồ điện tử không, và báo điện lực địa phương nếu bất thường kéo dài. Bộ lưu điện giúp giữ modem qua những lần chập chờn ngắn.
Bao lâu nên kiểm lại đồ điện dự phòng một lần?
Mỗi tháng sạc và bật thử đồ nhỏ, kiểm trạm sạc, chạy thử máy phát có tải. Trước mùa mưa bão kiểm tổng một lần, thay pin rời hết hạn và thay xăng mới.