Muốn chọn máy bơm năng lượng mặt trời tưới vườn cho đúng, hãy bắt đầu từ hai câu: nước phải đẩy cao bao nhiêu mét tính cả đường ống, và mỗi ngày vườn cần bao nhiêu khối nước. Công suất watt chỉ là hệ quả của hai con số đó, chọn theo watt trước là dễ mua bơm khoẻ mà nước không lên, hoặc bơm yếu tưới không đủ.
Ở nhiều vườn cây xa lưới điện, bơm năng lượng mặt trời là lựa chọn hợp lý vì nắng nhiều nhất lại đúng vào lúc cây khát nhất. Nhưng bơm chạy theo nắng nên lượng nước thay đổi theo giờ, theo mây, và không có pin thì tắt nắng là tắt nước. Bài này giúp bạn tính nhu cầu nước bằng ví dụ giả định, hiểu cột áp nói nôm na, chọn cách trữ nước thay cho trữ điện, và biết việc nào phải để thợ.
Cột áp là gì, nói bằng chuyện gánh nước
Cột áp là độ cao mà máy bơm đẩy được nước lên, tính bằng mét. Hình dung như gánh nước: gánh trên đường bằng thì nhẹ, gánh lên dốc thì nặng, dốc càng cao càng mệt. Máy bơm cũng vậy, nó phải thắng độ cao từ mặt nước tới chỗ nước chảy ra, cộng thêm sức cản của ống.
Tổng cột áp cần có gồm ba phần. Thứ nhất là độ sâu từ mặt nước trong giếng, ao hay mương lên tới mặt đất. Thứ hai là độ cao từ mặt đất lên miệng bể chứa hoặc đầu vòi tưới. Thứ ba là phần hao do ống dài, ống nhỏ, nhiều co nối, thường được thợ quy ra thành vài mét cột áp cộng thêm. Ống càng dài, càng nhỏ, càng nhiều khúc quanh thì phần hao càng lớn.
Mỗi máy bơm có một bảng hoặc đường cong cho biết ở cột áp này thì bơm được bao nhiêu khối mỗi giờ. Cột áp càng cao thì lượng nước càng ít, tới một mức nào đó nước ngừng lên. Đó là lý do hai máy cùng ghi một số watt có thể cho lượng nước rất khác nhau ở vườn của bạn. Câu hỏi đúng không phải "bơm này bao nhiêu watt" mà là "ở cột áp tám mét, bơm này lên bao nhiêu khối một giờ".
Tính nhu cầu nước của vườn bằng ví dụ giả định
Không cần chính xác tới từng lít, nhưng cần một con số để so với khả năng của bơm. Dưới đây là cách tính thử, mọi con số chỉ là ví dụ giả định để minh hoạ phép tính, bạn thay bằng số của vườn mình.
- Đếm số gốc cây hoặc diện tích luống. Giả định vườn có 200 gốc cây ăn trái và 300 mét vuông rau.
- Ước lượng nước mỗi lần tưới. Giả định mỗi gốc cây cần 20 lít, mỗi mét vuông rau cần 5 lít. Cây: 200 nhân 20 bằng 4.000 lít. Rau: 300 nhân 5 bằng 1.500 lít.
- Cộng lại được 5.500 lít, tức khoảng 5,5 khối cho một lượt tưới. Nếu mùa khô tưới mỗi ngày một lượt thì nhu cầu là 5,5 khối mỗi ngày.
- Ước số giờ bơm chạy khoẻ trong ngày. Giả định ngày nắng bơm chạy tốt khoảng 5 giờ, buổi sớm và chiều muộn chạy yếu không tính.
- Chia nhu cầu cho số giờ: 5,5 khối chia 5 giờ được 1,1 khối mỗi giờ. Đây là lưu lượng tối thiểu bơm cần đạt ở cột áp thật của vườn bạn.
- Cộng thêm phần dự phòng cho ngày nhiều mây và cho vườn lớn dần. Thợ thường chọn bơm cho lưu lượng cao hơn nhu cầu một khoảng, không chọn vừa khít.
Có hai con số trong tay, ví dụ cột áp tổng 10 mét và cần khoảng 1,1 khối một giờ, bạn hỏi người bán đúng bơm đạt được điểm đó. Người bán không đưa ra được bảng lưu lượng theo cột áp thì nên hỏi chỗ khác.
Trữ nước thay cho trữ điện
Bể cao là "cục pin" rẻ và bền nhất. Bơm chạy theo nắng đổ nước lên bể chứa đặt cao. Buổi chiều, buổi tối hay ngày âm u, nước tự chảy xuống tưới mà không cần điện. Bể không chai như pin, chỉ cần vệ sinh định kỳ.
Bơm chạy thẳng không pin là kiểu đơn giản nhất. Tấm pin nối với bộ điều khiển bơm rồi tới bơm, nắng lên thì chạy, mây che thì chậm, tắt nắng thì nghỉ. Ít bộ phận nên ít hỏng, hợp với tưới nhỏ giọt hay tưới vào bể.
Thêm pin lưu trữ chỉ khi thật cần tưới ban đêm. Pin làm hệ phức tạp hơn, phải có chỗ đặt khô ráo, thông thoáng, có cầu dao cắt, và tới lúc phải thay. Với đa số vườn, bể chứa giải quyết chuyện tưới chiều tối tốt hơn pin.
Độ cao của bể cũng là cột áp. Đặt bể cao 3 mét thì nước xuống tưới có áp lực nhẹ, đủ cho tưới nhỏ giọt, chưa đủ cho béc phun xa. Muốn phun mưa thì cần bơm tăng áp hoặc bơm trực tiếp lúc nắng.
Bể đặt cao phải có chân đế vững. Một bể vài khối nước nặng nhiều tấn. Chân đế, cột đỡ phải do người có chuyên môn tính và dựng, nhất là vùng hay có gió lớn.
Bơm bề mặt hay bơm chìm: chọn theo nguồn nước
Nguồn nước quyết định kiểu bơm trước cả công suất. Bảng dưới đây so hai kiểu hay gặp ở vườn nhà.
| Tiêu chí | Bơm bề mặt (đặt trên bờ) | Bơm chìm (thả xuống nước) |
|---|---|---|
| Nguồn nước hợp | Ao, mương, bể có mặt nước gần mặt đất | Giếng khoan, giếng đào sâu, mương có mực nước thấp |
| Khả năng hút | Hút được vài mét, mặt nước càng sâu càng khó | Không phải hút, đẩy nước từ dưới lên |
| Bảo trì | Dễ thấy, dễ vệ sinh, dễ kiểm tra | Phải kéo bơm lên mới kiểm được |
| Rủi ro | Mất mồi nước, chạy khan nóng máy | Bùn cát làm mòn, dây điện ngâm nước lâu ngày |
| Phù hợp tưới | Vườn cạnh ao, mương | Vườn không có nguồn nước mặt |
Bơm chìm thả giếng có dây điện đi xuống nước nên việc đấu nối, chống thấm đầu dây, chọn dây chịu nước phải để thợ điện có chuyên môn. Chủ vườn không tự nối dây, tự quấn băng keo đầu dây rồi thả xuống giếng.
Câu nên hỏi người bán, đơn vị lắp đặt
Mang theo con số cột áp và nhu cầu nước, rồi hỏi những câu sau. Câu trả lời cụ thể mới đáng tin, câu trả lời kiểu "bơm này mạnh lắm" thì chưa nói gì.
- Ở cột áp tổng của vườn nhà, bơm này lên được bao nhiêu khối mỗi giờ lúc nắng tốt? Có bảng lưu lượng theo cột áp không?
- Tấm pin đề xuất tổng bao nhiêu watt, đặt mấy tấm, hướng nào, nghiêng bao nhiêu?
- Bộ điều khiển bơm có chống chạy khan khi hết nước, có tự khởi động lại khi nắng lên không?
- Ngày nhiều mây bơm còn chạy được không, nếu chạy thì khoảng bao nhiêu phần so với ngày nắng?
- Dây từ tấm pin tới bơm dài bao nhiêu, cỡ dây bao nhiêu, đi nổi hay đi ngầm, có ống bảo vệ không?
- Bơm và bộ điều khiển bảo hành bao lâu, ai tới kiểm khi hỏng, có thay riêng từng phần được không?
- Mùa mưa không tưới thì cất bơm, che bộ điều khiển thế nào?
Hệ bơm năng lượng mặt trời tưới vườn có điện áp một chiều từ tấm pin, khi nhiều tấm nối với nhau điện áp có thể khá cao. Việc đấu tấm pin, bộ điều khiển và bơm phải do thợ điện có chuyên môn làm.
Sai lầm hay gặp ở vườn
Chọn bơm theo watt của bơm điện lưới cũ. Bơm điện lưới chạy bao lâu cũng được, bơm mặt trời chỉ chạy mấy giờ nắng. Thay một đổi một theo watt thường không đủ nước.
Tấm pin đặt dưới tán cây cho "mát". Chỉ cần một góc tấm pin bị bóng che là sản lượng cả dãy tụt mạnh. Tấm pin cần nắng trực tiếp từ giữa buổi sáng tới giữa buổi chiều.
Ống quá nhỏ, quá dài. Tiết kiệm ở ống nhưng mất ở cột áp. Ống nhỏ làm hao áp nhiều, bơm chạy cực mà nước ra lèo tèo.
Không có lưới lọc đầu hút. Rác, rêu, cát ở ao mương vào bơm làm kẹt cánh, mòn phốt. Lưới lọc rẻ hơn nhiều so với sửa bơm.
Kỳ vọng tưới phun mưa diện rộng chỉ bằng vài tấm pin. Phun mưa cần áp lực cao và lưu lượng lớn. Với hệ nhỏ, tưới nhỏ giọt hoặc tưới gốc tiết kiệm nước hơn và hợp với lượng điện có được.
Việc chủ vườn tự làm và việc phải để thợ
Chủ vườn không cần biết đấu điện để giữ hệ bơm chạy bền. Phần lớn sự cố bắt đầu từ những thứ nhìn thấy được bằng mắt, và người ở vườn hằng ngày là người thấy sớm nhất.
- Tự làm: lau mặt tấm pin bằng nước sạch và khăn mềm vào sáng sớm hoặc chiều mát, không xịt nước lạnh lên tấm pin đang nóng giữa trưa.
- Tự làm: vệ sinh lưới lọc đầu hút, vớt rác quanh chỗ đặt bơm, kiểm mực nước ao, giếng trước mùa khô.
- Tự làm: ghi sổ mỗi tuần một dòng, ví dụ ngày nắng bể đầy lúc mấy giờ. Bể đầy chậm dần là dấu hiệu sớm của bơm mòn, tấm pin bẩn hay ống rò.
- Tự làm: đi dọc đường ống xem chỗ rò, chỗ ống bị xe cày, trâu bò dẫm; đi dọc đường dây xem vỏ dây có nứt, có bị chuột cắn không, nhưng chỉ nhìn, không cầm nắm dây.
- Phải để thợ: đấu nối tấm pin, bộ điều khiển, bơm; nối thêm dây; thay bộ điều khiển; kéo bơm chìm lên sửa; xử lý mọi chỗ dây hở, cháy xém, có mùi khét.
- Phải để thợ: thêm tấm pin để tăng nước. Thêm tấm sai cách có thể làm điện áp vượt mức chịu của bộ điều khiển, hỏng cả bộ.
Khi gọi thợ, đưa cho thợ cuốn sổ ghi chép. Một dòng kiểu "ba tuần nay bể đầy lúc 2 giờ chiều thay vì 11 giờ trưa, trời vẫn nắng" giúp thợ khoanh vùng nhanh hơn nhiều so với câu "bơm yếu quá". Gặp mùi khét, tia lửa hay dây nóng chảy vỏ, hãy cắt cầu dao phía tấm pin theo cách đơn vị lắp đặt đã chỉ, tránh xa và gọi thợ.
Câu hỏi thường gặp
Máy bơm năng lượng mặt trời có chạy được khi trời âm u không?
Có thể chạy nhưng yếu hơn nhiều, tuỳ độ dày của mây và cỡ tấm pin. Có bộ điều khiển tốt thì bơm vẫn chạy chậm, nhưng không nên trông cậy vào ngày âm u để tưới, nên có bể chứa dự phòng.
Tưới vườn bằng năng lượng mặt trời có cần pin lưu trữ không?
Đa số vườn không cần. Bể chứa đặt cao trữ nước lúc nắng để tưới lúc chiều tối là cách đơn giản và bền hơn. Pin chỉ đáng nghĩ khi bắt buộc phải bơm vào ban đêm.
Làm sao biết cột áp của vườn nhà mình?
Đo độ sâu từ mặt nước lên mặt đất, cộng độ cao từ mặt đất lên miệng bể hoặc đầu tưới, rồi nhờ thợ cộng thêm phần hao do ống. Ghi các số đo này trước khi đi hỏi mua bơm.
Có thể dùng một bơm năng lượng mặt trời cho cả giếng và ao không?
Thường không nên, vì giếng sâu hợp bơm chìm còn ao hợp bơm bề mặt. Nếu buộc dùng chung thì phải hỏi đơn vị lắp đặt xem bơm có đạt được cả hai điều kiện cột áp không.
Bơm năng lượng mặt trời tưới vườn bao lâu thì phải bảo dưỡng?
Lưới lọc đầu hút nên xem hằng tuần mùa tưới, tấm pin lau khi thấy bám bụi. Bơm, phốt và bộ điều khiển nên nhờ thợ kiểm mỗi năm một lần, trước mùa khô.
Mùa mưa không dùng thì nên làm gì với hệ bơm?
Hỏi đơn vị lắp đặt cách ngắt và cất cho đúng. Thường là cắt nguồn từ tấm pin, che bộ điều khiển khỏi mưa hắt, kéo bơm bề mặt vào chỗ khô, để thợ xử lý phần đấu nối nếu cần tháo.