Điện áp 12V, 24V hay 48V ghi trên tua bin gió là điện áp của bộ ắc quy mà nó được làm để sạc. Hệ 12V hợp với nhu cầu rất nhỏ và dây ngắn, như vài bóng đèn, camera, sạc điện thoại trong một căn chòi sát chân cột. Khi tải lớn hơn hoặc phải đặt cột xa chỗ dùng điện, hệ 24V hay 48V thường hợp lý hơn, vì cùng công suất thì điện áp cao hơn cho dòng nhỏ hơn, dây mảnh hơn và mất ít điện trên đường đi hơn.
Chọn điện áp hệ là quyết định khó sửa về sau, vì tua bin, bộ điều khiển, ắc quy và bộ đổi điện đều phải cùng một mức. Bài này giải thích bằng ví dụ đời thường vì sao điện áp quyết định cỡ dây, tính thử dòng điện và tổn hao bằng số giả định, đưa ra bảng gợi ý ban đầu theo cỡ hệ và quãng dây, và liệt kê câu hỏi nên đặt cho đơn vị lắp đặt. Việc chọn cỡ dây, đấu nối luôn để thợ điện có chứng chỉ quyết định.
Điện áp hệ là gì, vì sao mọi thứ phải cùng một mức
Trong một hệ điện gió nhỏ, ắc quy là trung tâm. Tua bin qua bộ điều khiển sạc vào ắc quy, thiết bị lấy điện từ ắc quy trực tiếp hoặc qua bộ đổi điện. Điện áp danh định của bộ ắc quy, ví dụ 12, 24 hay 48 vôn, gọi là điện áp hệ.
Mọi thiết bị nối vào ắc quy phải làm việc ở cùng điện áp đó. Tua bin 24V nối vào bình 12V sẽ không sạc đúng, có khi làm hỏng bình. Bộ đổi điện 12V không chạy được trên bình 48V. Vì vậy khi mua tua bin, con số vôn không phải chi tiết phụ, mà là cái khung của cả hệ.
Điều này cũng có nghĩa là đổi điện áp hệ sau này rất tốn: gần như phải đổi bộ điều khiển, bộ đổi điện, sắp xếp lại ắc quy, có khi đổi cả tua bin. Nên ngay từ đầu, hãy nghĩ không chỉ về nhu cầu hôm nay mà cả khả năng mở rộng vài năm tới, như thêm vài tấm pin, thêm tủ mát hay bơm nhỏ, rồi bàn với đơn vị lắp đặt chọn mức điện áp để có chỗ lớn lên.
Dòng điện và ống nước: vì sao điện áp quyết định cỡ dây
Hãy hình dung đường dây điện như đường ống dẫn nước. Công suất là lượng nước cần chở mỗi giây. Có hai cách chở: dùng áp lực thấp với ống to, hoặc áp lực cao với ống nhỏ hơn. Trong điện, điện áp giống áp lực, dòng điện giống lưu lượng. Công suất bằng điện áp nhân dòng điện.
Cùng một công suất, điện áp thấp thì dòng phải lớn. Dòng lớn chạy qua dây sinh nhiệt và mất điện trên đường đi, giống nước chảy mạnh trong ống nhỏ bị ma sát nhiều. Muốn bớt mất, phải dùng dây to hơn, mà dây to thì nặng, khó đi và tốn hơn. Còn nếu nâng điện áp lên, dòng nhỏ lại, dây vừa phải vẫn đủ.
Điều quan trọng nhất cần nhớ: phần điện mất trên dây tăng theo bình phương dòng điện. Dòng gấp đôi thì mất gấp bốn lần trên cùng sợi dây. Đó là lý do hệ 12V kéo dây xa thường hụt điện nhiều đến khó tin, trong khi cùng tua bin ấy ở hệ 48V lại chạy ổn với sợi dây khiêm tốn hơn.
Tính thử dòng điện bằng ví dụ giả định
Giả định một tua bin lúc gió khá cho ra khoảng 600 oát, cột đặt cách chòi 40 mét. Dây đi từ chân cột về và từ chòi quay lại, nên chiều dài mạch là 80 mét. Tính dòng điện ở ba mức điện áp:
- Hệ 12V: 600 chia 12 bằng 50 ampe.
- Hệ 24V: 600 chia 24 bằng 25 ampe, bằng một nửa hệ 12V.
- Hệ 48V: 600 chia 48 bằng 12,5 ampe, bằng một phần tư hệ 12V.
- Trên cùng một sợi dây, phần điện mất tỷ lệ với bình phương dòng: hệ 12V mất gấp bốn lần hệ 24V và gấp mười sáu lần hệ 48V.
- Muốn hệ 12V mất ít điện như hệ 48V trên quãng 80 mét đó, dây phải có tiết diện lớn gấp khoảng mười sáu lần, điều gần như không làm được với hộ gia đình.
Phép tính không nhằm chọn cỡ dây cụ thể, vì còn phụ thuộc loại dây, nhiệt độ, cách đi dây, và đó là việc của thợ điện. Nó chỉ để thấy rằng điện áp hệ và quãng dây phải được quyết cùng nhau, không thể chọn tua bin 12V rồi mới tính chuyện đặt cột cách nhà vài chục mét.
Một hệ quả nữa: ở hệ 12V, nếu dây quá nhỏ so với quãng đường, điện áp tới bình bị tụt, bộ điều khiển hiểu sai mức đầy của bình, bình sạc không đủ và nhanh hỏng.
Bảng gợi ý ban đầu theo cỡ hệ và quãng dây
Đây là xu hướng chung để bắt đầu nói chuyện với đơn vị lắp đặt, không phải quy tắc cứng. Mỗi hệ cụ thể cần thợ tính theo tải, gió, dây và thiết bị thật.
| Tình huống | Điện áp hệ thường được nghĩ tới | Lý do |
|---|---|---|
| Chòi nhỏ, vài đèn, camera, sạc điện thoại, cột sát chòi | 12V | Đơn giản, nhiều thiết bị một chiều 12V sẵn có |
| Nhà vườn có thêm quạt, tủ mát nhỏ, cột cách vài chục mét | 24V | Dòng nhỏ hơn, dây vừa phải |
| Trại, ao nuôi có bơm, sục khí, cột đặt xa, dự định mở rộng | 48V | Dòng nhỏ, đỡ mất trên dây, dễ ghép thêm nguồn |
| Đã có hệ nắng sẵn | Theo điện áp hệ đang có | Tránh phải đổi ắc quy và bộ đổi điện |
Hàng cuối hay bị quên. Nếu nhà đã có vài tấm pin và bộ ắc quy, tua bin mới nên chọn theo điện áp hệ đang chạy, kể cả khi mức đó không phải lý tưởng cho riêng phần gió. Việc ghép gió vào hệ nắng có danh mục riêng, ở đây chỉ cần nhớ không mua tua bin khác điện áp với hệ đang có.
Chạy thẳng một chiều hay qua bộ đổi điện
Ở hệ 12V, nhiều nhà chọn dùng thiết bị chạy thẳng điện một chiều từ ắc quy: bóng đèn một chiều, quạt nhỏ, bộ sạc điện thoại, camera, bộ phát sóng. Cách này bỏ qua bộ đổi điện, nên không mất phần điện mà bộ đổi điện tự tiêu hao lúc chạy, cũng không có tiếng ồn hay nhiệt từ nó. Với một căn chòi chỉ cần ánh sáng và liên lạc, đó là cách gọn nhất.
Nhưng chạy thẳng một chiều có giới hạn. Dây từ ắc quy tới từng thiết bị phải ngắn và đủ cỡ, vì điện áp thấp thì dòng lớn, đúng như phép tính ở trên. Chòi càng rộng, thiết bị càng xa bình, dây càng phải to. Nhiều thiết bị gia dụng quen thuộc như tủ mát, máy bơm, nồi cơm chỉ có loại chạy điện xoay chiều, buộc phải có bộ đổi điện.
Ở hệ 24V và 48V, thiết bị một chiều cùng điện áp ít phổ biến hơn, nên đa số tải đi qua bộ đổi điện. Đổi lại, dây tới bộ đổi điện nhỏ hơn và hệ dễ gánh tải lớn hơn. Khi bàn với đơn vị lắp đặt, hãy liệt kê thiết bị theo hai nhóm: nhóm chạy thẳng một chiều được, nhóm bắt buộc xoay chiều. Danh sách đó sẽ góp phần quyết định điện áp hệ.
Điện áp cao hơn có nguy hiểm hơn không
Điện áp càng cao, nguy cơ giật càng rõ. Hệ 12V và 24V một chiều thường khó gây giật qua da khô, hệ 48V thì cần cẩn trọng hơn. Nhưng không mức nào là "an toàn để tự đấu".
Nguy cơ lớn nhất ở mọi mức là ắc quy chập. Ắc quy có thể cho dòng cực lớn khi hai cực bị nối tắt bằng cờ lê, nhẫn, dây đồng hồ. Kim loại nóng đỏ trong tích tắc, gây bỏng, cháy, văng tia lửa. Điều này đúng với cả bình 12V.
Điện một chiều không tự tắt hồ quang. Khi tháo một đầu dây đang có dòng chạy, điện một chiều dễ tạo tia lửa kéo dài hơn điện xoay chiều. Vì vậy hệ phải có cầu dao, cầu chì loại dành cho điện một chiều, đặt đúng chỗ, do thợ chọn.
Việc của chủ nhà. Biết cầu dao cắt ắc quy ở đâu, giữ khu vực ắc quy khô, thoáng, xa trẻ em, không để dụng cụ kim loại trên nắp bình. Còn đấu, tháo, đo đạc là việc của thợ điện có chứng chỉ.
Câu hỏi nên đặt cho đơn vị lắp đặt
Khi bàn chuyện điện áp hệ, những câu hỏi sau giúp bạn hiểu lý do của lựa chọn, thay vì chỉ nhận một con số:
- Với tải và quãng dây của nhà này, vì sao chọn 12V, 24V hay 48V?
- Dây từ chân cột về chỗ đặt ắc quy dài bao nhiêu mét, cỡ dây dự kiến thế nào, ước điện mất trên dây khoảng bao nhiêu phần trăm?
- Nếu vài năm nữa thêm tấm pin, tủ mát, bơm nhỏ thì điện áp này còn hợp không?
- Thiết bị một chiều nào chạy thẳng từ ắc quy được, thiết bị nào phải qua bộ đổi điện?
- Cầu dao, cầu chì một chiều đặt ở những chỗ nào, cầu dao khẩn cấp ở đâu?
Một đơn vị lắp đặt có kinh nghiệm thường hỏi ngược lại bạn rất nhiều về tải và chỗ đặt trước khi nói đến điện áp. Nếu ai đó chọn ngay một mức vôn mà chưa hỏi chòi cách cột bao xa, nên hỏi lại.
Ghi câu trả lời vào sổ cùng với sơ đồ đơn giản do chính bạn vẽ: cột ở đâu, dây đi đường nào, ắc quy đặt chỗ nào, cầu dao khẩn cấp ở đâu. Sau này khi cần gọi thợ khác đến sửa, tờ sơ đồ ấy giúp họ hiểu hệ trong vài phút thay vì phải lần từng sợi dây, và giúp mọi người trong nhà biết chỗ nào không được động vào.
Câu hỏi thường gặp
Tua bin gió 12V có sạc được bình 24V không?
Không đúng cách. Tua bin, bộ điều khiển và ắc quy phải cùng điện áp hệ. Ghép lệch thì bình không đầy hoặc bị sạc sai, thiết bị nhanh hỏng. Chọn tua bin theo điện áp hệ, hỏi đơn vị lắp đặt trước khi mua.
Hệ 48V có tốt hơn hệ 12V trong mọi trường hợp không?
Không. Với chòi nhỏ, tải ít, cột sát chỗ dùng, hệ 12V đơn giản và có nhiều thiết bị một chiều sẵn. Hệ 48V có lợi khi tải lớn, dây dài hoặc định mở rộng. Lựa chọn tuỳ từng nhà.
Vì sao dây điện từ tua bin về nhà bị nóng?
Dây nóng thường do dòng điện lớn so với cỡ dây, hay gặp ở hệ điện áp thấp kéo dây xa, hoặc do mối nối lỏng. Dây nóng là dấu hiệu mất điện và nguy cơ cháy, cần báo thợ điện kiểm ngay.
Có thể tự nối thêm dây cho dài để đặt cột xa hơn không?
Không nên. Nối thêm dây làm tăng điện mất và tạo mối nối dễ hỏng ngoài trời. Đặt cột xa hơn thì cả cỡ dây, có khi cả điện áp hệ, phải được thợ tính lại.
Thiết bị dùng điện 12V một chiều có tiết kiệm hơn không?
Chạy thẳng từ ắc quy thì đỡ phần điện mất qua bộ đổi điện, nên với đèn, camera, quạt một chiều nhỏ ở hệ 12V có thể lợi hơn. Nhưng dây tới thiết bị phải ngắn và đủ cỡ, do thợ đi.
Đổi hệ từ 12V lên 24V sau này có khó không?
Khá tốn, vì phải đổi hoặc sắp xếp lại ắc quy, đổi bộ điều khiển, bộ đổi điện, có khi cả tua bin. Nên tính khả năng mở rộng ngay từ đầu để tránh làm lại.