Phần lớn hiểu lầm về năng lượng tái tạo cho hộ gia đình đến từ ba chỗ: đánh đồng công suất với điện năng, nghĩ rằng thiên nhiên cho không thì hệ cũng không tốn gì, và nghĩ rằng có nguồn tự tạo là đương nhiên có điện khi mất điện. Hiểu đúng ba chỗ này là gỡ được gần hết những câu nói sai bên dưới.
Những câu dưới đây được nghe nhiều trong các buổi người bán tới xóm, trong nhóm bạn bè, trên mạng. Có câu sai hoàn toàn, có câu đúng một nửa. Mỗi câu kèm phần giải thích nôm na và cách tự kiểm, để lần sau gặp bạn có thể tự cân nhắc.
Ba hiểu lầm về điện năng
Câu một: "Máy ghi bao nhiêu kW là ra bấy nhiêu điện." Sai. Con số kW là công suất tối đa ở điều kiện chuẩn, còn điện thật bạn nhận được tính bằng kWh và phụ thuộc gió, nắng, nước thật tại chỗ. Một tua bin ghi 1kW ở nơi gió yếu có thể chỉ cho vài trăm Wh mỗi ngày. Cách tự kiểm: hỏi người bán điện năng mỗi ngày ở điều kiện nhà bạn, với giả định cụ thể.
Câu hai: "Gió mạnh thế này thì tua bin chạy thả ga." Đúng một nửa. Cảm giác gió mạnh lúc đứng ngoài sân thường đến từ những cơn giật ngắn. Tua bin cần gió đều nhiều giờ. Ngoài ra, gió quá mạnh thì tua bin phải tự hãm để bảo vệ, lúc đó cũng không ra thêm điện. Cách tự kiểm: ghi sổ gió vài tuần, đếm số giờ có gió đều.
Câu ba: "Ghép càng nhiều nguồn càng nhiều điện." Chỉ đúng khi mỗi nguồn có đầu vào đủ tốt tại chỗ. Ghép tua bin vào nơi khuất gió thì thêm cột, thêm bộ điều khiển, thêm việc bảo trì mà điện không tăng bao nhiêu. Cách tự kiểm: nguồn thứ hai có cho điện vào đúng lúc nguồn thứ nhất thiếu không.
Ba hiểu lầm về chi phí
Câu bốn: "Lắp xong là khỏi trả tiền điện." Sai với hầu hết các nhà. Nhà có lưới thường vẫn dùng lưới cho phần lớn nhu cầu. Nhà xa lưới thì không trả tiền điện nhưng phải trả cho bảo trì, thay pin, sửa chữa sau bão. Không có hệ nào chạy hoàn toàn không tốn gì.
Câu năm: "Gió, nắng là của trời cho nên hệ rẻ." Đầu vào thì không tốn tiền, nhưng thiết bị biến đầu vào thành điện thì có. Chi phí phụ thuộc cỡ tua bin, chiều cao cột, số tấm pin, dung lượng pin, quãng dây và công lắp đặt. Pin để dành điện ban đêm thường là phần tốn nhất.
Câu sáu: "Mua đồ rẻ về tự lắp cho đỡ tốn." Sai và nguy hiểm. Đấu nối pin, bộ điều khiển, bộ đổi điện, đặc biệt là đấu vào điện nhà, phải do thợ điện có chứng chỉ làm. Đấu sai có thể gây cháy, giật điện, hỏng thiết bị, và đẩy điện ngược lên lưới gây nguy hiểm cho thợ điện lực khi đang sửa đường dây.
Ba hiểu lầm về an toàn và lúc mất điện
Câu bảy: "Nhà có điện mặt trời thì mất điện vẫn có điện." Không phải lúc nào cũng vậy. Nhiều hệ nối lưới được thiết kế để tự ngắt khi lưới mất điện, chính là để không đẩy điện ngược lên đường dây. Chỉ hệ có pin và được thiết kế để tách khỏi lưới mới giữ điện được cho nhà lúc mất điện. Cách tự kiểm: hỏi đơn vị lắp đặt chính câu này, bằng chữ trên hợp đồng.
Câu tám: "Điện một chiều điện áp thấp thì không nguy hiểm." Sai. Điện áp thấp ít gây giật hơn, nhưng dòng lớn từ pin có thể làm nóng dây, gây cháy, tạo tia lửa hồ quang khó tắt. Pin luôn có điện kể cả khi đã cắt lưới. Mọi việc với dây pin để thợ làm.
Câu chín: "Năng lượng sạch thì hoàn toàn sạch." Sạch lúc chạy, nhưng pin, tấm pin, cánh tua bin khi hết đời là rác cần xử lý đúng cách. Hầm biogas sinh khí độc, khí cháy cần giữ an toàn. Sạch hay không còn tuỳ cách dùng và cách bỏ.
Hai hiểu lầm về thời tiết
Câu mười: "Trời càng nóng, tấm pin càng nhiều điện." Sai. Thứ làm tấm pin ra điện là ánh nắng chiếu tới, không phải cái nóng. Tấm pin nóng lên quá mức còn làm giảm hiệu suất. Một ngày nắng trong, gió mát có thể cho nhiều điện hơn một ngày oi bức có lớp mây mỏng. Vì vậy tấm pin nên được đặt ở chỗ thoáng, có khe hở phía sau cho không khí lưu thông, chứ không áp sát mái tôn nóng.
Câu mười một: "Trời âm u là tấm pin không ra điện." Cũng không đúng. Ngày âm u tấm pin vẫn cho một phần điện, ít hơn nhiều so với ngày nắng nhưng không phải bằng không. Điều cần lo là những đợt âm u, mưa dầm kéo dài nhiều ngày liền, khi phần điện ít ỏi đó không đủ nạp lại pin. Sổ ghi nắng qua mùa mưa sẽ cho bạn biết những đợt như vậy dài bao lâu, và đó là con số đáng đưa cho đơn vị lắp đặt.
Hiểu lầm về chuyện nối lưới và bán điện
Một câu cũng hay nghe là "lắp dư ra rồi bán điện lên lưới kiếm thêm". Chuyện đấu nối nguồn tự tạo vào lưới điện, và có được bán phần điện dư hay không, phụ thuộc vào quy định hiện hành, vào điều kiện kỹ thuật của đường dây khu vực và vào thoả thuận với điện lực địa phương. Quy định có thể thay đổi theo thời gian, và không phải nơi nào, hệ nào cũng đủ điều kiện.
Vì vậy không nên quyết định lắp hệ dựa trên kỳ vọng bán điện. Nếu bạn quan tâm, hãy tra văn bản hiện hành và hỏi trực tiếp điện lực địa phương trước khi bàn với người bán. Câu hỏi nên đặt: hộ gia đình ở khu vực này có được đấu nối không, cần thủ tục gì, thiết bị phải đáp ứng yêu cầu nào.
Điều chắc chắn nhất là phần an toàn: mọi hệ nối với lưới đều phải có thiết bị tự ngắt khi lưới mất điện, để không đẩy điện ngược lên đường dây khi thợ điện lực đang sửa. Việc đấu nối này chỉ thợ điện có chứng chỉ và đơn vị có chuyên môn được làm, sau khi đã có đồng ý của điện lực.
Vì sao những câu này lan nhanh
Phần lớn câu sai không phải do ai cố ý lừa, mà do chúng đơn giản và dễ nhớ hơn sự thật. "Máy 1kW" dễ nhớ hơn "điện năng phụ thuộc đường cong công suất và tốc độ gió tại chỗ". "Khỏi trả tiền điện" dễ nghe hơn "giảm một phần, kèm chi phí bảo trì". Người bán không cần nói sai, chỉ cần không nói hết, là người nghe tự điền phần còn lại bằng mong muốn của mình.
Câu chuyện thành công của nhà hàng xóm cũng là một nguồn hiểu lầm. Nhà ở chỗ thoáng, gió tốt, chăm hệ kỹ thì kết quả đẹp, và câu chuyện được kể đi khắp xóm. Nhà ở chỗ khuất làm theo, kết quả kém, nhưng ít ai kể chuyện thất bại của mình. Thông tin lan trong xóm vì vậy nghiêng hẳn về phía lạc quan.
Mạng xã hội làm việc này nhanh hơn nữa. Một đoạn phim quay cánh quạt quay tít trong gió bão, kèm dòng chữ "nhà này không còn trả tiền điện", được chia sẻ hàng nghìn lần mà không ai hỏi tua bin đó cho bao nhiêu điện mỗi ngày, quay được bao lâu trước khi phải hãm, và sau cơn bão còn đứng không. Hình ảnh đẹp đi trước, con số đi sau, hoặc không bao giờ tới.
Biết điều này giúp bạn bình tĩnh hơn khi nghe một câu khẳng định chắc nịch. Câu hỏi đầu tiên luôn là: điều đó đúng trong điều kiện nào, và nhà mình có điều kiện đó không.
Cách tự kiểm một lời quảng cáo hay lời đồn
Mỗi khi nghe một câu khẳng định về năng lượng tái tạo, hãy chạy qua năm bước dưới đây. Không cần kiến thức điện, chỉ cần kiên nhẫn hỏi lại.
- Tách con số ra: con số đó là công suất (W, kW) hay điện năng (Wh, kWh)?
- Hỏi điều kiện: con số đó đạt được ở gió bao nhiêu, nắng bao nhiêu, nước bao nhiêu?
- So với nhà mình: sổ ghi gió, nắng của nhà mình có đạt điều kiện đó không, đạt bao nhiêu giờ mỗi ngày?
- Hỏi phần bị bỏ qua: còn những chi phí, việc bảo trì, thay thế nào chưa được nhắc tới?
- Hỏi phần an toàn: ai đấu nối, lúc mất điện hệ làm gì, khi hỏng thì ai sửa?
Nếu sau năm bước mà câu khẳng định vẫn đứng vững với điều kiện nhà bạn, đó là thông tin đáng tin. Nếu nó chỉ đúng ở một nơi lý tưởng nào đó, cứ coi nó là chuyện của nơi đó, không phải của nhà mình.
Những điều đúng mà ít ai nói
Bên cạnh các hiểu lầm, có vài sự thật dễ bị bỏ qua vì không hấp dẫn. Thứ nhất, nhiều nhà ở quê đạt lợi ích lớn nhất không từ một hệ điện lớn mà từ những thứ nhỏ: hầm biogas cho bếp, đèn sân năng lượng mặt trời, bơm tưới chạy theo nắng. Những thứ này ít rủi ro, dễ chăm, lợi ích thấy ngay.
Thứ hai, chọn đúng chỗ đặt quan trọng hơn chọn thiết bị đắt. Một tấm pin bình thường ở chỗ không bóng râm cho nhiều điện hơn tấm tốt đặt dưới tán cây. Một tua bin vừa phải trên cột cao thoáng gió làm việc tốt hơn tua bin lớn gắn trên mái.
Thứ ba, sổ ghi chép của chính chủ nhà là công cụ quý nhất. Nó không tốn tiền, không hỏng, và giúp mọi cuộc nói chuyện với người bán, đơn vị lắp đặt, chính quyền địa phương đi vào thực chất. Người làm nghề nghiêm túc luôn quý những chủ nhà có sổ.
Câu hỏi thường gặp
Năng lượng tái tạo cho hộ gia đình có đáng làm không?
Tuỳ nhà. Đáng làm khi nhà có nguồn tự nhiên tốt tại chỗ, có nhu cầu rõ ràng và có người chăm sóc hệ. Không đáng khi chỉ làm theo phong trào, ở chỗ khuất gió, bóng râm, hoặc mua hệ quá lớn so với nhu cầu.
Có điện mặt trời thì mất điện lưới có còn điện không?
Chỉ khi hệ có pin và được thiết kế để tách khỏi lưới lúc mất điện. Nhiều hệ nối lưới tự ngắt khi mất điện để bảo vệ thợ điện lực. Hỏi rõ đơn vị lắp đặt và ghi vào hợp đồng.
Điện một chiều từ pin có gây giật không?
Ở điện áp thấp ít gây giật hơn điện nhà, nhưng dòng lớn từ pin có thể gây cháy, hồ quang. Ở điện áp cao hơn thì vẫn có thể gây giật. Mọi việc với dây pin để thợ có chuyên môn làm.
Nghe nói gắn tua bin trên mái là đủ gió, có đúng không?
Thường không đúng. Gió quanh mái nhà rối và yếu, tua bin rung truyền xuống kết cấu nhà. Tua bin cần cột riêng cao hơn vật cản, đặt cách xa nhà, do đơn vị có chuyên môn tính và dựng.
Có nên tự mua thiết bị về lắp cho rẻ không?
Không nên tự đấu nối. Mua thiết bị riêng thì vẫn phải thuê thợ điện có chứng chỉ đấu và kiểm, đặc biệt phần pin và phần nối vào điện nhà. Đấu sai có thể gây cháy, giật và nguy hiểm cho thợ điện lực.
Năng lượng sạch có thải gì ra môi trường không?
Lúc chạy thì gần như không, trừ khí từ hầm biogas phải giữ kín. Nhưng pin, tấm pin, cánh tua bin hết đời là chất thải cần xử lý đúng kênh. Hỏi nơi thu gom từ lúc mua.