Thiết bị năng lượng sạch hết đời cần được cất giữ an toàn rồi giao cho nơi thu gom có chức năng, không đốt, không chôn, không đập ra lấy đồng, không bán cho người tháo pin để chế lại. Pin là thứ nguy hiểm nhất, tấm pin và cánh tua bin là thứ cồng kềnh nhất, và cả ba đều nên được tính tới ngay từ lúc mua.
Năng lượng sạch được gọi là sạch vì lúc chạy không đốt nhiên liệu, không xả khói. Nhưng khi pin chai, tấm pin nứt, tua bin gãy cánh sau bão, nhà bạn sẽ có trong tay những món đồ chứa kim loại nặng, hoá chất, vật liệu khó phân huỷ. Xử lý sai, chính khu vườn, cái giếng, con mương nhà mình chịu trận trước tiên. Bài này đi qua từng loại và việc nên làm.
Vì sao phải nghĩ tới ngày hết đời ngay từ lúc mua
Ở nông thôn, đồ hỏng thường có ba đường: bán đồng nát, vứt vào góc vườn, hoặc đốt cùng rác. Với tấm pin, pin lưu trữ, bộ điều khiển, cả ba đường đều có hại. Bán đồng nát thì pin bị đập ra lấy chì, lấy đồng ngay trong xóm, axit và bụi kim loại ngấm xuống đất. Vứt góc vườn thì mưa nắng làm vỏ pin nứt, chất bên trong rỉ ra. Đốt thì sinh khói độc, pin lithium còn có thể bốc cháy dữ dội.
Khó khăn là ở nhiều vùng, điểm thu gom loại đồ này chưa có sẵn trong xã. Vì vậy cách tốt nhất là hỏi từ lúc mua: người bán, đơn vị lắp đặt có nhận lại thiết bị hết đời không, nhận ở đâu, có tính phí vận chuyển không. Một số nơi bán pin có chương trình đổi pin cũ lấy pin mới. Câu trả lời rõ ràng từ lúc mua đỡ cho bạn rất nhiều lúng túng mười năm sau.
Nghĩ tới ngày hết đời cũng là lý do để không mua dư. Một hệ đúng nhu cầu thiết yếu, ít pin, có nghĩa là ít đồ phải xử lý về sau.
Từng loại thiết bị: đáng lo ở đâu, làm gì, không làm gì
Bảng nói ở mức nguyên tắc cho hộ gia đình. Cách xử lý cụ thể và nơi nhận thu gom ở từng địa phương có thể khác nhau, nên hỏi UBND xã, phường hoặc đơn vị lắp đặt để biết hiện có kênh nào.
| Thiết bị | Đáng lo ở đâu | Nên làm | Không làm |
|---|---|---|---|
| Pin axit chì | Axit, chì | Để đứng, nơi khô thoáng, trên nền không thấm, chờ giao nơi thu gom | Đập vỏ, đổ axit, bán cho người nấu chì |
| Pin lithium | Cháy khi va đập, ngắn mạch, nóng | Nhờ thợ cách điện các cực, cất xa đồ dễ cháy, giao lại nơi bán hoặc nơi thu gom | Đâm thủng, đốt, cất trong nhà ở, tháo ra chế lại |
| Tấm pin | Kính vỡ, kim loại trong tấm, vẫn sinh điện khi có nắng | Úp mặt kính xuống hoặc che kín, để đứng, chờ thu gom | Đập lấy khung nhôm, đốt lớp nhựa, vứt xuống mương |
| Bộ điều khiển, bộ đổi điện | Bo mạch điện tử, tụ điện | Giao như rác điện tử | Đốt lấy đồng, tháo tụ |
| Cánh tua bin | Sợi thuỷ tinh, nhựa, khó phân huỷ | Cắt gọn bởi người có dụng cụ bảo hộ, giao thu gom chất thải rắn | Đốt, cưa không có khẩu trang và kính |
| Cột, khung, dây | Kim loại, dây có vỏ nhựa | Bán phế liệu kim loại sau khi thợ đã tháo an toàn | Đốt vỏ dây lấy đồng |
Điểm chung của các ô "không làm" là đều xuất phát từ thói quen lấy lại chút giá trị kim loại. Phần tiền thu được nhỏ so với rủi ro: axit làm bỏng da, khói đốt nhựa gây hại phổi, kim loại nặng ngấm vào nước giếng nhiều năm sau mới lộ ra.
Pin: món cần cẩn thận nhất
Pin hết đời vẫn còn điện. Pin chai không giữ được nhiều điện nữa, nhưng hai cực vẫn có thể phóng điện mạnh nếu chạm vào nhau. Việc tháo pin khỏi hệ và cách điện các cực là việc của thợ điện, chủ nhà không tự tháo.
Pin lithium hư có thể tự nóng lên. Pin phồng, méo, nóng bất thường hay có mùi lạ thì không cất trong nhà ở, không để gần rơm rạ, can xăng. Thấy khói hay lửa thì ra ngoài, gọi 114, không dội nước vào pin lớn khi chưa có hướng dẫn.
Pin axit chì nặng và chứa axit. Để đứng, không lật, không để trẻ em chơi gần. Thấy rỉ nước quanh chân pin thì không chạm tay trần, giữ trẻ em và vật nuôi tránh xa, gọi thợ hoặc nơi thu gom tới xử lý.
Không dùng pin cũ cho hệ khác. Pin tháo từ xe, từ hệ khác hay pin trôi nổi giá rẻ dễ cháy, dễ hỏng thiết bị. Lời mời "mua pin cũ ghép lại dùng tiếp" nên từ chối, kể cả khi người bán nói đã kiểm tra.
Tấm pin cũ, nứt vỡ sau bão
Tấm pin hỏng sau bão là chuyện hay gặp ở vùng ven biển, vùng đồi. Kính có thể vỡ thành nhiều mảnh nhỏ nhưng vẫn dính trên tấm, nhìn tưởng còn dùng được. Điều nhiều người không biết là tấm pin vỡ vẫn sinh điện khi có nắng, nên chạm vào dây hay khung ướt lúc trời nắng có thể bị giật. Việc tháo tấm vỡ khỏi hệ, ngắt dây phải để thợ.
Khi tấm đã được tháo, hãy úp mặt kính xuống hoặc che kín bằng bạt để nó không sinh điện, để đứng tựa vào tường ở chỗ khô, xa lối trẻ em chạy chơi. Không chồng nằm nhiều tấm lên nhau ngoài trời vì nước mưa đọng giữa các tấm và kính vỡ thêm.
Tấm pin còn chạy nhưng yếu thì có thể chuyển sang việc nhẹ hơn, như sạc đèn sân, bơm nhỏ, nếu thợ thấy an toàn. Tấm nứt kính, cháy sém mặt sau, phồng lớp nhựa thì không nên tận dụng. Một tấm hỏng nằm trong dàn có thể làm nóng và hại các tấm khác.
Cánh tua bin, cột và hầm biogas bỏ không
Cánh tua bin nhỏ thường làm bằng nhựa gia cường sợi thuỷ tinh hoặc vật liệu tương tự. Cưa cắt loại vật liệu này sinh bụi sợi rất ngứa và hại phổi, nên nếu phải cắt cho gọn thì để người có khẩu trang, kính và găng làm, ở ngoài trời, xa nhà. Không đốt cánh. Cột thép, dây néo, khung tấm pin là kim loại, bán phế liệu được sau khi thợ đã hạ và tháo an toàn.
Hầm biogas bỏ không dùng nữa là một trường hợp riêng. Bên trong vẫn có thể còn khí độc và khí cháy rất lâu. Không ai được xuống hầm, không thả lửa vào miệng hầm để "đốt cho hết khí", không để nắp hở cho trẻ em và vật nuôi rơi xuống. Việc lấp hoặc chuyển đổi hầm nên hỏi cán bộ khuyến nông hoặc người có chuyên môn ở địa phương.
Máy phát điện nhỏ hết đời còn xăng dầu trong bình, nhớt trong máy. Xả hết ra can kín, giao nơi thu nhớt thải, không đổ xuống đất hay mương.
Ước lượng lượng đồ phải xử lý theo cỡ hệ (ví dụ giả định)
Để thấy vì sao nên nghĩ tới ngày hết đời, thử một ví dụ giả định cho một hệ nhỏ ở nhà vườn: bốn tấm pin, hai bình pin axit chì, một bộ điều khiển, một bộ đổi điện. Giả định hệ được dùng trong hai mươi năm, tấm pin còn chạy suốt thời gian đó, còn pin axit chì phải thay sau mỗi năm năm.
Trong hai mươi năm, số bộ pin đã dùng là 20 chia 5 bằng 4 bộ, tức 4 nhân 2 bằng 8 bình pin cần xử lý, chưa kể bộ đang lắp khi hệ dừng hẳn. Giả định bộ điều khiển và bộ đổi điện mỗi thứ thay một lần, tức thêm 2 món rác điện tử ở giữa đời hệ và 2 món nữa khi hệ dừng. Cuối cùng là bốn tấm pin cùng khung, dây.
Những con số trên hoàn toàn là giả định để minh hoạ; tuổi thọ thật tuỳ loại pin, khí hậu và cách dùng. Nhưng chúng cho thấy một điều: pin là thứ phải xử lý nhiều lần nhất trong đời hệ, chứ không phải một lần lúc cuối. Mỗi lần thay pin là một lần phải biết đưa pin cũ đi đâu, nên kênh thu gom phải rõ ngay từ đầu.
Trình tự khi một bộ phận hết đời
Khi một món trong hệ hỏng hẳn hoặc yếu tới mức phải thay, đi theo trình tự này để vừa an toàn vừa không để đồ hỏng nằm lâu trong vườn.
- Ghi lại dấu hiệu hỏng và gọi đơn vị lắp đặt hoặc thợ điện có chứng chỉ tới kiểm tra, không tự tháo.
- Để thợ ngắt điện, tháo bộ phận hỏng và cách điện các đầu dây, cực pin.
- Hỏi thợ bộ phận đó còn dùng cho việc nhẹ hơn được không, hay phải bỏ hẳn.
- Cất tạm theo bảng ở trên: chỗ khô, thoáng, xa nhà ở, xa trẻ em và đồ dễ cháy.
- Liên hệ nơi bán, đơn vị lắp đặt hoặc kênh thu gom mà UBND xã, phường hướng dẫn, hẹn ngày giao.
- Ghi vào sổ của hệ: ngày thay, món gì, giao cho ai, để lần sau biết.
Trình tự này nghe có vẻ rườm rà cho một bình pin hay một tấm pin, nhưng nó tránh được hai chuyện hay gặp nhất: đồ hỏng nằm góc vườn nhiều năm vì không biết đưa đi đâu, và người trong nhà tự tháo pin rồi bị bỏng axit hoặc chập cực. Ghi sổ cũng giúp con cháu sau này biết hệ đã thay những gì, thay khi nào.
Câu hỏi về ngày hết đời nên hỏi lúc mua
Hỏi ngay từ đầu, ghi câu trả lời vào cùng tập giấy tờ của hệ. Mười năm sau, người trong nhà có thể không còn nhớ ai đã lắp, nhưng tờ giấy thì còn.
- Pin này khi hết đời có được nơi bán nhận lại không, nhận ở đâu, có đổi pin cũ lấy giảm giá pin mới không?
- Tấm pin, bộ đổi điện hỏng thì đơn vị có thu về không, hay chủ nhà tự tìm nơi xử lý?
- Trong vùng hiện có điểm thu gom pin, rác điện tử nào không, đơn vị có biết không?
- Cánh tua bin làm bằng vật liệu gì, khi thay cánh thì cánh cũ ai mang đi?
- Đơn vị có ghi việc tháo dỡ, thu hồi vào hợp đồng hay tờ hướng dẫn không?
Nếu địa phương chưa có kênh thu gom rõ ràng, hỏi UBND xã, phường về cách xử lý chất thải nguy hại của hộ gia đình hiện đang áp dụng. Quy định và kênh thu gom có thể thay đổi theo thời gian, nên hỏi ở thời điểm cần xử lý chứ không dựa vào thông tin cũ.
Câu hỏi thường gặp
Pin năng lượng mặt trời cũ có bán đồng nát được không?
Không nên. Người thu mua thường đập pin để lấy chì, đồng ngay tại chỗ, làm axit và kim loại nặng ngấm vào đất, nước. Nên giao lại nơi bán, đơn vị lắp đặt hoặc nơi thu gom chất thải nguy hại.
Tấm pin vỡ kính có nguy hiểm không?
Có. Ngoài kính vỡ cắt tay, tấm pin vẫn sinh điện khi có nắng nên chạm vào dây hay khung ướt có thể bị giật. Để thợ tháo, sau đó úp mặt kính xuống hoặc che kín và cất ở chỗ khô.
Có thể đốt cánh tua bin gió hỏng cho gọn không?
Không. Cánh thường làm từ nhựa và sợi thuỷ tinh, đốt sinh khói độc và bụi sợi hại phổi. Cắt gọn bởi người có bảo hộ rồi giao kênh thu gom chất thải rắn.
Pin lithium phồng lên thì làm gì?
Không sạc tiếp, không đâm thủng, không cất trong nhà ở. Đưa ra chỗ thoáng, xa đồ dễ cháy nếu làm được an toàn, gọi thợ. Thấy khói hay lửa thì tránh xa và gọi 114.
Hầm biogas không dùng nữa có lấp ngay được không?
Không nên tự lấp. Trong hầm vẫn có thể còn khí độc, khí cháy. Không ai xuống hầm, không thả lửa vào. Hỏi cán bộ khuyến nông hoặc người có chuyên môn ở địa phương về cách lấp hoặc chuyển đổi an toàn.
Tấm pin yếu có dùng lại cho việc khác được không?
Tấm còn nguyên kính, không cháy sém, chỉ yếu đi thì có thể dùng cho việc nhẹ như sạc đèn, bơm nhỏ nếu thợ kiểm thấy an toàn. Tấm nứt, phồng, cháy sém thì nên giao thu gom.