PhongNang.comPhong Năng
Biogas, thuỷ điện suối và năng lượng sạch ở nông thôn

Bếp đun củi cải tiến: ít khói, đỡ tốn củi hơn bếp kiềng ba chân ra sao

Bếp củi cải tiến giữ lửa trong buồng đốt, có ống khói, nên ít khói trong nhà và đỡ tốn củi hơn bếp kiềng. Cách nhận ra bếp tốt, đặt ống khói và tránh cháy mái.

a clay wood-burning stove with a metal chimney pipe rising through a corrugated roof in a bright open kitchen of a stilt house, wide shot, soft late afternoon light

Bếp củi cải tiến là bếp có buồng đốt bao kín ba mặt, lỗ cấp gió phía dưới, chỗ đặt nồi vừa khít và ống khói dẫn khói ra ngoài mái. Nhờ giữ nhiệt quanh đáy nồi và đốt cháy củi kỹ hơn, bếp loại này thường đỡ tốn củi so với bếp kiềng ba chân để hở và giảm rõ lượng khói đọng trong gian bếp.

Ở nhiều vùng nông thôn và miền núi, bếp củi vẫn là bếp chính, kể cả ở nhà đã có hầm biogas hay bếp điện, vì củi sẵn và nấu được nồi lớn. Bài này giải thích bếp cải tiến khác bếp kiềng chỗ nào, cách tự nhận ra bếp tốt hay chỉ đẹp, đặt ống khói sao cho không cháy mái, và những thói quen đơn giản giúp cả nhà bớt hít khói. Các con số tiết kiệm củi trong bài là ví dụ giả định.

Bếp kiềng ba chân mất nhiệt ở đâu

Bếp kiềng là ba hòn đá hay cái kiềng sắt, lửa đốt giữa, nồi đặt trên. Gió thổi từ bốn phía nên lửa bị đẩy tạt ra ngoài, phần lớn hơi nóng bay lên quanh thành nồi rồi thoát vào gian bếp thay vì vào đáy nồi. Củi đặt lộn xộn, lúc nhiều lúc ít không khí, nên có lúc cháy bùng tốn củi, có lúc âm ỉ ra khói nhiều.

Khói chính là củi cháy chưa hết. Mỗi làn khói đen, khói xám bốc lên là một phần năng lượng của củi đi ra ngoài mà chưa kịp thành nhiệt. Trong gian bếp kín, khói này đọng lại trên mái, ám đen vách, và đi vào phổi người nấu, nhất là phụ nữ và trẻ nhỏ hay ngồi gần bếp.

Bếp cải tiến không có phép màu nào. Nó chỉ làm ba việc: chắn gió để lửa không tạt ra ngoài, dẫn không khí vào đúng chỗ dưới củi để củi cháy kỹ hơn, và dẫn khói ra khỏi nhà bằng ống khói.

Các kiểu bếp cải tiến hay gặp ở nông thôn

Bếp đắp đất hoặc xây gạch có ống khói. Thân bếp là khối đất sét trộn rơm hoặc gạch, bên trong có buồng đốt, phía trước có cửa cho củi, phía trên có một hoặc hai hố đặt nồi, phía sau có ống khói đi lên qua mái. Bền, giữ nhiệt tốt, hợp nhà nấu nhiều, nấu cám heo.

Bếp hai hố. Lửa đốt ở hố trước, hơi nóng đi tiếp sang hố sau trước khi ra ống khói. Hố trước nấu cơm, xào; hố sau hâm nước, nấu canh, giữ ấm. Tận dụng được phần nhiệt mà bếp một hố bỏ đi.

Bếp lò kim loại hoặc lõi gốm rời. Một ống lò nhỏ có lớp cách nhiệt, cửa củi riêng, đặt được ở nhiều chỗ. Gọn, nhanh sôi với nồi nhỏ, nhưng phải dùng củi chẻ nhỏ và dễ bị đẩy vào trong nhà kín. Loại không có ống khói vẫn ít khói hơn bếp kiềng nhưng vẫn cần chỗ nấu thoáng.

Bếp đốt trấu, mùn cưa. Thiết kế riêng cho chất đốt vụn, nạp một lần cháy được lâu. Hợp với vùng nhiều trấu; không nên đổ trấu vào bếp làm cho củi vì sẽ ngạt lửa, ra khói nhiều.

Tính thử lượng củi tiết kiệm bằng ví dụ giả định

Mức tiết kiệm thật phụ thuộc kiểu bếp, loại củi, cách nấu. Bảng dưới chỉ để thấy cách tính, các con số là giả định.

MụcGiả địnhPhép tínhKết quả
Củi dùng mỗi ngày với bếp kiềng6 bó nhỏ6 bó
Bếp cải tiến bớt đượcmột phần ba6 ÷ 32 bó mỗi ngày
Củi dùng với bếp cải tiến6 − 24 bó mỗi ngày
Tiết kiệm trong một tháng30 ngày2 × 3060 bó
Nếu mỗi chuyến vác củi được 10 bó60 ÷ 106 chuyến lên rừng, lên đồi ít hơn mỗi tháng

Với nhiều nhà, cái lợi lớn nhất không phải tiền mà là thời gian và sức lực đi kiếm củi, thường là của phụ nữ và trẻ em. Cái lợi thứ hai là gian bếp bớt khói, mắt bớt cay, mái bớt bồ hóng.

Nếu người bán bếp nói tiết kiệm phần lớn củi hay "không có khói", hỏi lại đã đo thế nào. Bếp đốt củi ướt thì kiểu gì cũng có khói.

Nhận ra bếp tốt hay chỉ đẹp

Khi đi xem bếp ở nhà người quen hay chỗ bán, quan sát những điểm sau lúc bếp đang cháy.

  • Nồi đặt vào miệng bếp vừa khít, khe hở quanh nồi nhỏ, lửa không lè ra ngoài thành nồi.
  • Khói đi gần hết vào ống khói, gian bếp không mờ khói, ngồi gần không cay mắt.
  • Lửa cháy đều, có tiếng gió hút nhẹ vào cửa củi, không phải thổi liên tục.
  • Có chỗ gác củi để không khí đi được dưới củi, không phải chất củi sát nền.
  • Thân bếp đủ dày, sờ mặt ngoài ấm chứ không nóng bỏng tay sau khi nấu lâu.
  • Ống khói chắc, có mũ chụp chống mưa, đầu ống cao hơn nóc mái.
  • Có chỗ lấy tro dễ dàng, tro ra không bay khắp bếp.

Nếu xã có chương trình hướng dẫn làm bếp cải tiến qua khuyến nông, hội phụ nữ hay dự án nào đó, hỏi xem có buổi hướng dẫn hoặc thợ đã được tập huấn không. Bếp làm theo mẫu đã thử thường tốt hơn bếp làm theo cảm giác.

Đặt ống khói cho an toàn với mái lá, mái tranh

Cháy nhà từ bếp củi phần lớn xảy ra ở chỗ ống khói đi qua mái. Kiểm theo các bước sau, việc sửa ống thì nhờ thợ quen làm bếp.

  1. Đầu ống khói phải cao hơn nóc mái gần nhất, để tàn lửa bay ra không rơi xuống mái và gió không thổi ngược khói vào nhà.
  2. Chỗ ống đi qua mái lá, mái tranh, mái gỗ phải có tấm chắn không cháy bao quanh, ống không chạm trực tiếp vào lá, gỗ.
  3. Đầu ống có mũ chụp hoặc lưới chắn tàn lửa, nhất là nhà gần đống rơm, kho củi.
  4. Vài tháng một lần, khi bếp nguội, gõ ống và nhờ người làm thông bồ hóng bên trong; ống đầy bồ hóng vừa kém hút vừa có thể bắt lửa.
  5. Không phơi quần áo, ngô, rơm ngay sát ống khói hay trên miệng bếp.
  6. Tối đi ngủ, dập lửa, gạt than vào giữa bếp, không để củi đang cháy thò ra cửa bếp.

Nhà nào có trẻ nhỏ thì làm thêm một gờ chắn hoặc rào thấp trước cửa bếp. Trẻ hay ngã vào bếp khi chạy chơi, và bếp cải tiến giữ nhiệt lâu, mặt ngoài vẫn nóng sau khi tắt lửa.

Thói quen làm bếp nào cũng đỡ khói hơn

Củi phải khô. Củi tươi, củi ướt mất rất nhiều nhiệt chỉ để làm bay hơi nước, cháy âm ỉ, ra khói trắng đục. Chẻ củi nhỏ vừa, xếp phơi dưới mái che thoáng gió vài tuần trước khi đốt.

Đốt ít mà đều. Nhồi đầy cửa bếp làm thiếu không khí, khói ra nhiều. Cho củi vào từng ít, giữ lửa sáng.

Đậy vung khi nấu. Nồi có vung sôi nhanh hơn rõ, bớt củi mà không cần bếp mới.

Ngâm gạo, đậu trước. Đồ khô được ngâm trước thì nấu nhanh chín hơn, bớt thời gian đốt.

Mở cửa, làm khe gió. Dù có ống khói, gian bếp vẫn cần lối gió vào. Bếp kín mít thì ống khói không hút, khói quay lại nhà.

Giữ trẻ nhỏ xa bếp khi đang nấu. Trẻ hít khói nhiều dễ ho, viêm đường thở. Bế con ngồi sát bếp suốt buổi nấu là thói quen nên bỏ.

Bếp củi đặt cạnh hầm biogas và bếp điện

Nhà có hầm biogas thường giữ bếp củi làm dự phòng cho mùa lạnh khi khí yếu, hoặc để nấu cám heo nồi lớn mà khí không đủ. Đó là cách dùng hợp lý: khí biogas cho bữa ăn hằng ngày, bếp củi cải tiến cho việc nặng.

Lưu ý duy nhất là khoảng cách. Bếp củi có lửa trần và tàn lửa, không đặt sát đường ống khí biogas, van khí, hay chỗ có thể đọng khí rò. Nếu hai bếp chung một gian, bếp biogas đặt đầu gió, bếp củi cuối gió, ống khí đi xa miệng bếp củi.

Với nhà có hệ điện độc lập từ gió, nắng hay suối, đừng nghĩ tới chuyện thay bếp củi bằng bếp điện công suất lớn: một bếp điện nấu cơm chiều có thể ngốn hết điện của cả ngày. Bếp củi cải tiến vẫn là bạn đồng hành của các hệ điện nhỏ ở nông thôn.

Khí không màu không mùi trong gian bếp kín

Khói nhìn thấy được chỉ là một phần. Khi củi cháy thiếu không khí, nhất là lúc ủ than hồng, bếp còn nhả ra khí CO, loại khí không màu, không mùi, không cay mắt. Ở gian bếp thoáng, khí này tan đi. Ở gian bếp kín, nhất là mùa rét khi cả nhà đóng cửa, mang chậu than vào buồng ngủ để sưởi, khí CO tích lại và có thể gây ngộ độc trong lúc ngủ.

Dấu hiệu ngộ độc nhẹ là đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, mệt lả, và thường nhiều người trong cùng một phòng bị cùng lúc. Khi thấy vậy, mở hết cửa, đưa mọi người ra ngoài chỗ thoáng, gọi 115 nếu có người lơ mơ hay ngất.

Cách phòng đơn giản: không mang than, bếp lò vào phòng ngủ kín để sưởi; gian bếp luôn có lối gió; ống khói thông, không bị tắc; tắt hẳn bếp trước khi đi ngủ thay vì ủ than trong nhà đóng kín. Bếp cải tiến có ống khói làm giảm nguy cơ này nhưng không loại bỏ hoàn toàn nếu ống bị tắc hay gian bếp bịt kín.

Câu hỏi khi nhờ thợ làm bếp mới

Bếp cải tiến thường do thợ địa phương đắp hoặc xây. Hỏi trước vài câu để bếp hợp với cách nấu nhà mình.

  • Bếp này làm theo mẫu nào, đã có nhà nào trong vùng dùng lâu chưa, có thể tới xem không?
  • Miệng bếp làm vừa cỡ nồi nào; nhà hay nấu nồi to nấu cám thì làm hố riêng hay dùng chung?
  • Ống khói làm bằng gì, đi qua mái thế nào, có tấm chắn quanh chỗ qua mái và mũ chụp không?
  • Củi phải chẻ cỡ nào, có dùng được củi dài như bếp kiềng không?
  • Lấy tro, thông bồ hóng ống khói thế nào, bao lâu một lần?
  • Nếu thân bếp nứt sau một mùa thì sửa ra sao?

Thợ làm bếp giỏi thường hỏi lại bạn: nhà mấy người, nấu mấy bữa, có nấu cám không, dùng củi gì. Bếp làm theo đúng cách nấu của nhà mới dùng bền.

Câu hỏi thường gặp

Bếp củi cải tiến khác bếp kiềng ba chân thế nào?

Bếp cải tiến có buồng đốt bao kín, lỗ cấp gió dưới củi, miệng vừa khít nồi và ống khói ra ngoài. Lửa không bị gió tạt, củi cháy kỹ hơn, khói được dẫn ra ngoài thay vì đọng trong bếp.

Bếp củi cải tiến tiết kiệm được bao nhiêu củi?

Tuỳ kiểu bếp, loại củi, cách nấu. Ví dụ giả định trong bài là bớt một phần ba lượng củi. Cách chắc nhất là đếm số bó củi một tuần trước và sau khi đổi bếp.

Vì sao bếp có ống khói mà khói vẫn bay vào nhà?

Thường do gian bếp kín không có lối gió vào, ống khói thấp hơn nóc mái, ống đầy bồ hóng, hoặc củi ướt. Mở khe gió, nâng đầu ống, thông bồ hóng và phơi củi khô trước.

Ống khói đi qua mái lá có nguy hiểm không?

Có nếu ống chạm thẳng vào lá, gỗ. Chỗ ống qua mái cần tấm chắn không cháy bao quanh, đầu ống cao hơn nóc mái và có lưới chắn tàn lửa.

Có nên đốt trấu trong bếp củi không?

Không nên đổ trấu vào bếp làm cho củi vì trấu dễ ngạt lửa và ra nhiều khói. Dùng bếp thiết kế riêng cho trấu, mùn cưa nếu chất đốt chính là trấu.

Khói bếp củi có hại cho trẻ nhỏ không?

Có. Khói chứa bụi mịn và khí độc, trẻ hít nhiều dễ ho, viêm đường thở. Giữ trẻ xa bếp khi đang nấu, dùng củi khô, bếp có ống khói và gian bếp thoáng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138