Máy phát thuỷ điện suối chạy bền khi chủ nhà làm ba việc theo mùa: mùa khô bớt tải để máy không bị ép, mùa mưa giữ đầu lấy nước sạch rác, và trước lũ thì bảo vệ hoặc tháo máy theo hướng dẫn của người lắp. Phần lớn sự cố như đèn chập chờn, máy dừng giữa đêm, cánh mòn nhanh đều bắt nguồn từ nước, rác và cát chứ không phải từ máy phát.
Bài này dành cho nhà đã có máy, hoặc sắp nhận máy từ đơn vị lắp đặt. Mọi việc ở đây là quan sát, dọn rác, ghi số, tắt cầu dao. Những gì đụng tới dây điện, bộ điều tốc, máy phát bên trong đều để thợ điện có chứng chỉ hoặc người lắp làm.
Một năm của máy thuỷ điện suối
Máy thuỷ điện nhỏ khác hẳn tấm pin mặt trời ở chỗ nó phụ thuộc vào suối, mà suối đổi tính theo mùa. Đầu mùa mưa, nước về nhiều, mang theo lá, cành, cát, đôi khi cả bùn đỏ. Giữa mùa mưa, có những trận lũ nước dâng nhanh trong vài giờ, đá lăn, cây trôi. Cuối mùa mưa sang mùa khô là lúc máy chạy êm nhất: nước còn đủ, trong, ít rác. Giữa và cuối mùa khô, suối cạn dần, nước không đủ quay máy hết công suất.
Hiểu nhịp đó, chủ nhà sẽ biết mỗi mùa cần để mắt vào đâu. Mùa khô lo thiếu nước và lo cả nhà bật quá nhiều đồ một lúc. Mùa mưa lo rác và cát. Mùa lũ lo cho cả máy, ống và con người. Không có mùa nào là để máy tự chạy mà không ai nhìn.
Nên giao rõ một người trong nhà phụ trách máy, người đó biết vị trí cầu dao, biết đường ra đầu lấy nước, có số điện thoại của người lắp. Khi người đó đi vắng dài ngày, dặn lại cho người khác. Máy hỏng lúc không ai biết phải làm gì là lúc dễ xảy ra chuyện nhất, vì người ta sẽ tự mở máy ra xem.
Mùa khô: điện yếu không phải máy hỏng
Vì sao yếu. Lưu lượng giảm thì công suất giảm theo. Ví dụ giả định máy được tính cho 10 lít mỗi giây, mùa khô suối chỉ còn 5 lít mỗi giây thì công suất còn khoảng một nửa. Bóng đèn tối hơn, quạt quay chậm, nồi cơm nấu lâu.
Đừng ép máy. Nếu nhà vẫn bật đủ đồ như mùa mưa, máy bị kéo quá sức, điện áp tụt, thiết bị có động cơ như tủ lạnh, bơm nước dễ nóng và hỏng. Mùa khô, lập danh sách đồ thiết yếu: vài bóng đèn, sạc điện thoại, quạt nhỏ; đồ ăn điện nhiều để giờ khác hoặc tạm dừng.
Đừng chặn suối thêm. Thấy nước ít, có người đắp thêm đá chặn hết dòng để dồn nước vào ống. Làm vậy đoạn suối phía dưới cạn khô, nhà dưới không còn nước, và chính quyền xã có thể yêu cầu tháo dỡ. Chấp nhận điện ít hơn trong vài tháng là cách đúng.
Ghi số. Mỗi tuần nhìn đồng hồ điện áp nếu máy có, ghi lại mức nước so với hòn đá mốc. Năm sau bạn sẽ biết trước tháng nào cần bớt tải.
Mùa mưa: rác và cát là kẻ thù số một
Lưới chắn rác. Đầu lấy nước luôn có lưới hoặc song chắn. Sau mỗi trận mưa, lá và cành dồn kín lưới, nước vào ống ít đi, máy yếu như mùa khô. Dọn lưới bằng cào cán dài từ trên bờ, không lội xuống chỗ nước đang chảy mạnh.
Hố lắng cát. Nước mưa mang cát, cát chạy vào ống sẽ mài mòn cánh tua bin và vòi phun. Hố lắng cát ở đầu ống cần được xả cặn định kỳ, nhất là đầu mùa mưa. Hỏi người lắp cách xả đúng cho hệ nhà mình.
Ống dẫn. Đi dọc tuyến ống sau những trận mưa to, xem có chỗ nào bị đá đè, đất sạt, néo bị bung, mối nối rỉ nước. Chỗ rò nhỏ hôm nay thành chỗ vỡ lớn sau trận lũ tới.
Nước đục. Khi suối đục ngầu bùn đỏ, nhiều người lắp khuyên giảm hoặc ngừng chạy máy để cát không mài cánh. Hỏi trước người lắp hệ nhà mình nên làm thế nào trong những ngày này.
Trước mùa lũ: việc làm theo thứ tự
Làm khi trời còn tạnh, trước khi vào cao điểm mưa bão. Không làm khi suối đang lên.
- Hỏi lại đơn vị lắp đặt: máy nhà mình có cần tháo cất khi lũ không, nếu có thì ai tháo, tháo phần nào, cất ở đâu.
- Kiểm các néo, cọc giữ ống ở đoạn dốc và đoạn qua suối; báo người lắp nếu thấy lỏng.
- Dọn sạch rác quanh đầu lấy nước, nhà máy, đường dẫn nước xả.
- Kiểm đường dây từ máy về nhà: có đoạn nào võng sát mặt nước, cọc nào nghiêng, chỗ nào cây có thể đổ đè. Chỉ nhìn và chụp ảnh, việc sửa dây để thợ điện.
- Đánh dấu mực nước lũ năm trước trên một cây hay tảng đá gần máy, để biết khi nào nước sắp tới máy.
- Dặn mọi người trong nhà vị trí cầu dao tổng của nguồn thuỷ điện và cách tắt.
Khi lũ đang về, không ai ra suối để cứu máy, kéo ống hay dọn rác. Máy hỏng thì sửa được, người bị cuốn thì không. Tắt cầu dao nguồn thuỷ điện ở trong nhà nếu cần, rồi chờ nước rút.
Dấu hiệu bất thường và việc tiếp theo
Bảng giúp phân biệt việc chủ nhà tự làm với việc phải gọi người.
| Dấu hiệu | Thường do | Chủ nhà làm | Gọi thợ khi |
|---|---|---|---|
| Đèn tối dần trong vài ngày | Lưới tắc rác, suối cạn | Dọn lưới, bớt tải, nhìn mực nước | Dọn xong vẫn tối |
| Đèn chợt sáng loá khi tắt bớt đồ | Bộ điều tốc hoặc tải xả không làm việc | Tắt bớt đồ nhạy cảm, báo thợ | Ngay, vì điện áp cao làm cháy thiết bị |
| Máy kêu to, rung lạ | Cát, đá lọt vào, ổ trục mòn | Đóng van nước nếu được hướng dẫn, tắt cầu dao | Ngay |
| Ống phun nước tia từ mối nối | Rò, néo lỏng | Chụp ảnh, ghi vị trí | Sớm, trước mưa lớn |
| Mùi khét ở hộp điều khiển | Quá tải, chập | Tắt cầu dao, không chạm vào | Ngay |
| Bị tê tay khi chạm vỏ máy hay ống kim loại | Rò điện, tiếp địa hỏng | Không chạm nữa, tắt cầu dao, rào lại | Ngay, cấm mọi người tới gần |
Hàng thứ hai rất hay bị bỏ qua: nhiều nhà thấy đèn sáng hơn thì mừng, không biết đó là điện áp vọt lên vì phần điện thừa không có chỗ xả. Thiết bị trong nhà có thể cháy vì chuyện này.
Điện áp vọt và vì sao máy cần chỗ "xả" điện thừa
Máy thuỷ điện nhỏ quay theo lượng nước. Khi cả nhà đang bật nhiều đồ, máy bị "ghì" lại, quay vừa phải. Khi mọi người tắt bớt, máy không bị ghì nữa, quay nhanh hơn, điện áp lên cao. Nếu không có gì giữ lại, đèn sẽ sáng loá, quạt quay nhanh, đồ điện tử nóng lên và có thể cháy.
Hệ được làm đúng thường có bộ điều tốc hoặc bộ điều khiển kèm một tải xả, ví dụ một thanh đốt nóng nhúng trong thùng nước hay đặt ở chỗ thoáng. Khi nhà dùng ít, bộ điều khiển đổ phần điện thừa vào tải xả để máy luôn chịu một tải gần như không đổi. Có nhà còn dùng tải xả để đun nước tắm, sưởi chuồng.
Chủ nhà không tự chế tải xả, không tự đấu thêm bóng đèn sợi đốt "cho đỡ vọt" vì có thể làm sai thứ tự, gây chập. Việc cần làm là hỏi người lắp: hệ nhà mình có bộ điều khiển và tải xả chưa, nó nằm ở đâu, khi hỏng thì có dấu hiệu gì. Nếu chưa có, nhờ thợ điện có chứng chỉ đánh giá và lắp.
Việc chủ nhà làm và việc phải để thợ
Ranh giới cần rõ ràng ngay từ ngày nhận máy, ghi vào giấy dán cạnh cầu dao.
- Chủ nhà làm: dọn lưới chắn rác từ trên bờ, xả hố lắng cát theo cách người lắp chỉ, đi dọc tuyến ống nhìn chỗ rò, ghi mực nước và điện áp, bớt tải mùa khô, tắt cầu dao khi có dấu hiệu bất thường.
- Chủ nhà không làm: mở hộp điều khiển, đấu lại dây, thay tụ, quấn lại máy phát, thay ổ trục, sửa đường dây từ máy về nhà, nối thêm nhánh điện sang nhà khác.
- Phải có thợ điện có chứng chỉ: đấu nối máy vào nhà, cầu dao, chống giật, tiếp địa, kiểm tra rò điện ở vỏ máy và ống kim loại.
- Phải có người lắp hoặc thợ cơ khí: tháo máy trước lũ nếu cần, thay cánh, vòi phun, gioăng, chỉnh lại khe hở.
Nhiều xóm có một người khéo tay quen sửa máy cho cả xóm. Hỏi xem người đó có học nghề điện, có chứng chỉ không trước khi giao việc đụng tới dây điện.
Lịch kiểm tra theo tháng cho chủ nhà
Lịch dưới đây là khung chung, chỉnh theo mùa mưa thật ở nơi bạn ở và theo hướng dẫn riêng của người lắp.
| Thời điểm | Việc nhìn và làm | Ghi vào sổ |
|---|---|---|
| Mỗi tuần | Nhìn lưới chắn rác, nghe tiếng máy, nhìn đèn có sáng đều không | Mực nước so với đá mốc, điện áp nếu có đồng hồ |
| Sau mỗi trận mưa lớn | Dọn lưới, đi dọc ống, nhìn néo và mối nối | Chỗ rò, chỗ sạt, ảnh chụp |
| Đầu mùa mưa | Xả hố lắng cát theo hướng dẫn, kiểm mái che nhà máy | Lượng cát xả ra nhiều hay ít |
| Trước cao điểm lũ | Làm các bước trước lũ, hỏi lại chuyện tháo máy | Ngày tháo, người tháo nếu có |
| Đầu mùa khô | Lập danh sách đồ thiết yếu, dặn cả nhà bớt tải | Lưu lượng đo bằng xô hoặc phao |
| Mỗi năm một lần | Mời người lắp hoặc thợ kiểm ổ trục, cánh, vòi phun, dây, tiếp địa | Việc đã làm, phụ tùng đã thay |
Sổ ghi này giúp thợ đoán bệnh nhanh hơn, và giúp bạn thấy máy đang xuống cấp dần trước khi nó dừng hẳn giữa mùa mưa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao máy thuỷ điện suối mùa khô điện yếu?
Vì suối cạn, lưu lượng giảm nên công suất giảm theo. Đó không phải máy hỏng. Bớt tải, chỉ giữ đồ thiết yếu, và dọn lưới chắn rác để nước vào ống được tối đa.
Đèn tự nhiên sáng loá khi tắt bớt đồ có sao không?
Có. Đó là dấu hiệu điện áp vọt vì bộ điều tốc hoặc tải xả không làm việc. Thiết bị trong nhà có thể cháy. Tắt bớt đồ điện tử và gọi thợ điện kiểm tra ngay.
Mùa lũ có cần tháo máy thuỷ điện mini không?
Tuỳ vị trí đặt máy và loại máy. Hỏi đơn vị lắp đặt từ trước mùa mưa: máy có cần tháo không, ai tháo, cất ở đâu. Khi lũ đang về thì không ai ra suối để cứu máy.
Bao lâu thì dọn lưới chắn rác một lần?
Mùa mưa nên nhìn sau mỗi trận mưa lớn, mùa khô vài ngày một lần. Thấy đèn tối dần là dấu hiệu lưới đang tắc. Dọn bằng cào cán dài từ trên bờ.
Chạm vào vỏ máy bị tê tay thì làm gì?
Không chạm nữa, tắt cầu dao nguồn thuỷ điện, rào lại không cho ai tới gần, gọi thợ điện có chứng chỉ kiểm tra rò điện và tiếp địa. Không tự mở máy để tìm chỗ rò.
Có nên tự quấn lại máy phát khi bị cháy không?
Không. Quấn sai làm máy phát nóng, rò điện, nguy hiểm cho người dùng. Gửi cho thợ có chuyên môn sửa máy điện, và nhờ thợ điện kiểm lại hệ thống trước khi chạy lại.