PhongNang.comPhong Năng
Biogas, thuỷ điện suối và năng lượng sạch ở nông thôn

Thuỷ điện suối cực nhỏ và hàng xóm: dòng chảy chung, trẻ em và xin phép xã

Làm thuỷ điện suối cho một hộ đụng tới nước của cả xóm. Hỏi chính quyền xã trước khi chặn dòng, chia nước mùa khô, giữ an toàn cho trẻ em và người tắm suối.

an older couple seen walking away along a narrow footpath beside a clear stream with a low stone water intake and lush terraced slopes, wide shot, fresh morning light

Suối không phải của riêng nhà nào. Trước khi đắp hố lấy nước, chặn một phần dòng hay đặt ống dài dọc suối để làm thuỷ điện cho nhà mình, hãy nói chuyện với các nhà dùng nước phía dưới, hỏi trưởng thôn và UBND xã về quy định hiện hành, chừa lại dòng chảy cho mùa khô, và tuyệt đối không đặt đầu lấy nước, ống hút ở chỗ trẻ em hay tắm.

Kinh nghiệm ở nhiều bản cho thấy thuỷ điện suối hỏng vì chuyện người nhiều hơn vì chuyện máy. Nhà làm trước lấy nước nhiều, nhà làm sau phía trên lại chặn tiếp, mùa khô cả mấy nhà đều thiếu, rồi to tiếng. Bài này nói những việc nên làm trước khi đặt viên đá đầu tiên, để chiếc máy nhỏ không trở thành chuyện lớn trong xóm. Phần thủ tục chỉ ở mức nguyên lý, vì quy định thay đổi theo thời điểm và địa phương.

Lấy nước làm điện có làm mất nước của ai không

Nhiều người nghĩ thuỷ điện không tốn nước vì nước chảy qua máy rồi lại về suối. Điều đó đúng ở điểm cuối, nhưng ở đoạn giữa chỗ lấy nước và chỗ trả nước, suối bị rút bớt. Đoạn đó có thể dài vài chục tới vài trăm mét nếu nhà dẫn ống từ xa để lấy cột nước cao. Mùa mưa thì không ai để ý. Mùa khô, đoạn đó có thể chỉ còn một dòng nhỏ hoặc cạn hẳn.

Trên đoạn bị rút nước, có thể có nhà đang múc nước sinh hoạt, ruộng bậc thang lấy nước tưới, chỗ trâu bò uống, chỗ phụ nữ giặt giũ, hay đơn giản là cá và ếch mà trẻ con trong bản vẫn bắt. Họ không thấy máy của bạn, chỉ thấy suối cạn đi từ ngày bạn đặt ống.

Còn một chuyện nữa: nếu đầu lấy nước là một bờ đá đắp chặn ngang suối, mùa lũ nó có thể làm nước dềnh lên, xói sang bờ đất nhà bên, hay bị lũ phá rồi cuốn đá xuống phía dưới. Vì vậy chặn dòng, dù nhỏ, là việc của cả xóm chứ không riêng một nhà.

Thứ tự nên làm trước khi đặt máy

Thứ tự này không phải thủ tục hành chính, mà là cách nhiều bản đã làm để tránh mâu thuẫn.

  1. Đo suối mùa khô và ghi lại: lưu lượng, đoạn định lấy nước, đoạn định trả nước. Đây là thông tin để nói chuyện với mọi người, không chỉ để mua máy.
  2. Đi một vòng hỏi các nhà ở dọc đoạn suối giữa chỗ lấy và chỗ trả, và các nhà ngay phía dưới: họ dùng nước suối vào việc gì, mùa nào cần nhiều.
  3. Gặp trưởng thôn, trình bày dự định: lấy nước ở đâu, làm hố hay đắp chặn thế nào, dẫn ống bao xa, chừa lại bao nhiêu nước.
  4. Hỏi UBND xã xem việc lấy nước suối, đắp chặn nhỏ, đặt máy phát ở địa phương hiện có quy định gì, có cần đăng ký hay xin ý kiến ở đâu không. Tra văn bản hiện hành qua cán bộ xã, không dựa vào lời kể của người đã làm từ nhiều năm trước.
  5. Hỏi điện lực địa phương nếu khu vực đã có lưới điện, để biết có quy định gì về nguồn điện tự tạo trong khu vực có lưới.
  6. Chỉ sau đó mới mời đơn vị lắp đặt khảo sát, và nói rõ với họ những điều đã thống nhất với xóm.

Làm vậy mất thêm vài tuần, nhưng đổi lại có người đứng về phía bạn khi có chuyện, và không phải tháo dỡ những thứ đã làm.

Chia nước mùa khô: tính thử bằng ví dụ giả định

Cách đơn giản để nói chuyện với hàng xóm là đưa ra con số: định lấy bao nhiêu, chừa lại bao nhiêu. Ví dụ giả định, số tròn.

MụcGiả địnhPhép tínhKết quả
Lưu lượng suối cuối mùa khô20 lít mỗi giây20 lít mỗi giây
Phần chừa lại cho đoạn suối giữamột nửa20 ÷ 210 lít mỗi giây
Phần dùng cho máy20 − 1010 lít mỗi giây
Cột nước8 mét8 mét
Công suất ước, theo hệ số 55 × 10 × 8khoảng 400 oát
Nếu lấy hết dòng20 lít mỗi giây5 × 20 × 8khoảng 800 oát

Phép tính cho thấy giữ lại một nửa dòng chảy mùa khô thì công suất còn một nửa. Đổi lại, đoạn suối giữa vẫn có nước, nhà dưới vẫn múc được, và máy của bạn không thành cái gai trong mắt hàng xóm. Tỉ lệ chừa lại bao nhiêu là chuyện thoả thuận trong xóm và theo hướng dẫn của xã, con số một nửa ở đây chỉ là ví dụ.

Một cách làm hay gặp là đầu lấy nước có khe hoặc ống tràn để luôn có một phần nước chảy qua xuống suối, chứ không chặn kín.

Trẻ em và người tắm suối: những chỗ nguy hiểm mới do máy tạo ra

Đầu lấy nước có sức hút. Miệng ống ở hố lấy nước hút nước vào rất mạnh, nhất là ống to. Trẻ con lặn ngụp gần đó có thể bị hút tay, chân, tóc vào lưới chắn. Không đặt đầu lấy nước ở vũng mà trẻ hay tắm; nếu suối chỉ có một vũng sâu duy nhất, chọn chỗ khác cho đầu lấy nước.

Hố đào sâu hơn lòng suối cũ. Hố lắng, hố lấy nước làm lòng suối sâu hơn bất ngờ. Người lớn quen chỗ này có thể bước hụt khi nước đục. Rào hoặc đánh dấu bằng cọc, và nói với cả bản.

Ống và dây chạy dọc lối đi. Trẻ hay đi theo ống, trèo lên ống chỗ qua suối, nghịch dây điện từ máy về nhà. Đường dây phải do thợ điện đi, đủ cao hoặc chôn đúng cách, không treo lủng lẳng trên cành cây.

Nhà máy nhỏ ven suối. Chỗ đặt máy có phần quay, có điện. Phải có mái che, cửa đóng được, không để trẻ vào chơi. Dặn con cái trong nhà và trong xóm rằng đó không phải chỗ chơi.

Mùa lũ, người ra suối xem máy. Nguy hiểm không chỉ với trẻ em. Người lớn lo cho máy hay chạy ra suối lúc nước đang lên để gỡ rác, kéo ống, và bị trượt chân hoặc bị cuốn. Thống nhất trong nhà và trong xóm: khi lũ về, không ai ra suối vì máy, việc gì cũng chờ nước rút. Máy hỏng thì sửa được, người thì không.

Thoả thuận nên nói rõ với xóm

Không cần giấy tờ phức tạp, nhưng nên nói rõ trước mặt trưởng thôn và vài người lớn tuổi, có thể ghi lại vài dòng có chữ ký các nhà liên quan.

  • Nhà mình lấy nước ở đâu, trả nước ở đâu, chừa lại phần nào cho dòng chảy, nhất là mùa khô.
  • Khi suối cạn tới mức nào thì nhà mình tạm dừng máy hoặc giảm lượng lấy để ưu tiên nước sinh hoạt.
  • Nếu đầu lấy nước, ống, bờ đá gây xói lở bờ nhà ai thì nhà mình chịu trách nhiệm sửa.
  • Mùa lũ ai lo tháo dỡ phần nào để không chắn dòng.
  • Nhà khác muốn làm thêm máy trên cùng suối thì bàn chung, không làm chồng lên nhau.
  • Nếu sau này có nhà muốn nhận điện từ máy của mình, việc kéo dây phải do thợ điện có chứng chỉ làm, và cần hỏi xã, điện lực trước.

Điều khoản cuối rất quan trọng. Kéo dây tự phát từ nhà này sang nhà khác bằng dây không đúng loại, treo trên cây, là nguồn tai nạn điện giật ở nhiều bản vùng cao.

Khi lưới điện về tới bản thì sao

Nhiều nhà làm thuỷ điện suối vì bản chưa có điện lưới. Khi lưới về, câu hỏi đặt ra là giữ máy hay bỏ. Không có câu trả lời chung: có nhà giữ máy để chạy đèn, quạt, giảm phần điện mua; có nhà thấy máy cũ, hay hỏng, mùa khô yếu nên thôi.

Điều quan trọng nhất ở thời điểm này là không bao giờ để máy thuỷ điện và điện lưới đấu chung với nhau một cách tự phát. Nếu hai nguồn nối vào cùng đường dây trong nhà mà không có thiết bị chuyển nguồn đúng loại, khi lưới mất điện, điện từ máy của bạn có thể chạy ngược ra đường dây chung và gây nguy hiểm cho thợ điện lực đang sửa đường dây. Ngược lại khi lưới có điện, hai nguồn lệch nhau có thể làm cháy máy phát và thiết bị.

Muốn giữ cả hai, nhờ thợ điện có chứng chỉ thiết kế cách tách nguồn, và hỏi điện lực địa phương về quy định với nguồn điện tự tạo trong nhà có điện lưới. Đừng nghĩ tới chuyện bán điện từ máy suối nhỏ, vì đó là thủ tục riêng, ít khi phù hợp với một hộ và nằm ngoài phạm vi của một máy gia đình.

Khi đã có mâu thuẫn về nước

Có những nơi máy đã đặt từ lâu, giờ mới có chuyện: nhà phía dưới mới làm ruộng, nhà khác cũng muốn đặt máy, hay một mùa khô quá hạn khiến suối cạn hơn mọi năm. Lúc đó, cách hay nhất là chủ động trước. Mời trưởng thôn và các nhà liên quan ra tận suối, đo lại lưu lượng trước mặt mọi người, nói rõ máy đang lấy bao nhiêu, chừa bao nhiêu.

Một số cách giải quyết mà các bản hay dùng: chia giờ, ví dụ ban ngày ưu tiên nước tưới, ban đêm máy chạy để thắp sáng; đặt lại đầu lấy nước để luôn có nước tràn xuống; hạ bớt bờ đá chặn; hoặc mấy nhà góp lại làm một máy chung đặt ở chỗ tốt nhất thay vì mỗi nhà một máy nhỏ chặn suối nhiều chỗ.

Nếu không tự thoả thuận được, đưa ra hoà giải ở thôn, rồi tới UBND xã. Đừng tự ý phá đầu lấy nước nhà người khác, đừng chặn thêm để trả đũa. Những chuyện như vậy kéo dài nhiều năm và làm mất nhiều hơn mọi số điện mà chiếc máy cho được.

Câu hỏi thường gặp

Làm thuỷ điện suối cho gia đình có cần xin phép không?

Tuỳ quy định hiện hành ở từng nơi và mức độ can thiệp vào dòng chảy. Hỏi trưởng thôn và UBND xã trước khi đắp chặn hay đặt máy, tra văn bản hiện hành qua cán bộ xã, không dựa vào việc nhà khác đã làm.

Nước chảy qua máy rồi về suối thì có ảnh hưởng ai đâu?

Có. Đoạn suối giữa chỗ lấy nước và chỗ trả nước bị rút bớt, mùa khô có thể cạn hẳn, ảnh hưởng nhà múc nước, ruộng, gia súc, cá ếch dọc đoạn đó. Nên chừa lại một phần dòng chảy.

Đầu lấy nước thuỷ điện có nguy hiểm cho trẻ em không?

Có. Miệng ống hút nước mạnh, có thể hút tay chân, tóc trẻ vào lưới chắn; hố lấy nước làm lòng suối sâu hơn. Không đặt ở vũng trẻ hay tắm, rào và đánh dấu, dặn cả bản.

Mùa khô suối cạn thì nên ưu tiên gì?

Ưu tiên nước sinh hoạt của các nhà dọc suối. Giảm lượng lấy hoặc tạm dừng máy theo mức đã thoả thuận với xóm. Chấp nhận điện ít đi vài tháng tốt hơn để mất lòng cả bản.

Có nên kéo điện từ máy suối nhà mình sang nhà hàng xóm không?

Chỉ khi thợ điện có chứng chỉ làm đường dây đúng loại, đủ cao, có cầu dao, chống giật, và đã hỏi xã, điện lực. Dây kéo tự phát treo trên cây là nguồn tai nạn điện giật thường gặp.

Lưới điện về bản rồi có giữ máy thuỷ điện được không?

Được nếu muốn, nhưng không được đấu chung với lưới một cách tự phát. Nhờ thợ điện có chứng chỉ tách nguồn đúng cách và hỏi điện lực địa phương về quy định hiện hành.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138