PhongNang.comPhong Năng
Biogas, thuỷ điện suối và năng lượng sạch ở nông thôn

Thuỷ điện mini gia đình: đo cột nước và lưu lượng suối trước khi mua máy

Trước khi mua máy thuỷ điện mini, đo cột nước và lưu lượng suối mùa khô bằng xô, ống nước, phao nổi. Ví dụ giả định cách ước công suất và điện mỗi ngày.

a technician in a hard hat at a distance holding a clear water hose level along a rocky mountain stream bank, wide shot from below, bright overcast light

Thuỷ điện mini cho một hộ chỉ có hai thứ quyết định: cột nước, tức độ chênh cao từ chỗ lấy nước tới chỗ đặt máy, và lưu lượng, tức mỗi giây suối cho bao nhiêu lít, đo vào mùa khô. Nhân hai số đó với một hệ số hiệu suất là ra công suất ước tính. Máy ghi bao nhiêu kW trên vỏ không có ý nghĩa nếu suối nhà bạn không đủ hai thứ này.

Bài này hướng dẫn chủ nhà tự đo hai con số bằng dụng cụ đơn giản như xô, đồng hồ, ống nước trong, rồi ước công suất bằng ví dụ giả định. Mục đích là để khi người bán tới, bạn có số thật trong tay, hỏi đúng và không mua máy quá to hay quá nhỏ. Việc đấu điện từ máy phát vào nhà vẫn là việc của thợ điện có chứng chỉ.

Vì sao cột nước và lưu lượng quan trọng hơn con số trên vỏ máy

Nước rơi từ cao xuống mang năng lượng, càng cao càng nhiều, càng nhiều nước càng nhiều. Máy phát chỉ chuyển một phần năng lượng đó thành điện, phần còn lại mất đi ở ống, ở cánh quạt, ở máy phát. Vì thế cùng một cái máy, đặt ở suối có độ chênh lớn thì phát gần đủ công suất, đặt ở suối thoải và ít nước thì quay yếu, đèn chập chờn.

Ở nhiều vùng núi, người ta quen gọi chung là "máy thuỷ điện cắm suối", đặt thẳng xuống chỗ nước chảy xiết với độ chênh chỉ một hai mét. Loại này chạy được khi suối nhiều nước, nhưng công suất thật thường nhỏ hơn nhiều so với con số được giới thiệu. Ngược lại, có nhà dẫn nước bằng ống từ chỗ cao hơn hàng chục mét xuống, lưu lượng không lớn mà điện khá ổn.

Trước khi nghĩ tới máy loại gì, hãy đo. Hai buổi đo kỹ vào mùa khô có giá trị hơn mọi lời giới thiệu.

Đo cột nước bằng ống nước trong

Cột nước là độ chênh cao theo chiều đứng, không phải chiều dài con dốc. Cách đo đơn giản cần hai người, một ống nhựa trong dài vài mét đổ đầy nước, một cây sào có vạch.

  1. Chọn điểm lấy nước dự kiến ở phía trên, nơi có thể làm hố lắng cát nhỏ, và điểm đặt máy dự kiến ở phía dưới, cao hơn mức nước lũ thường gặp.
  2. Người thứ nhất giữ một đầu ống ở điểm lấy nước, mặt nước trong ống ngang với mặt nước suối tại đó.
  3. Người thứ hai đi xuống dốc, giữ đầu kia của ống áp vào cây sào dựng đứng. Khi nước trong ống đứng yên, đánh dấu mực nước trên sào, đọc khoảng cách từ dấu đó xuống chân sào.
  4. Người thứ nhất đi xuống đứng đúng chỗ chân sào, lặp lại cho tới khi tới điểm đặt máy. Cộng tất cả các đoạn lại là cột nước.
  5. Đo hai lần, đi lên và đi xuống, lấy trung bình. Ghi lại chiều dài đường ống dự kiến bằng thước dây.

Chỉ đo khi trời khô, không mưa, không đo lúc suối đang lên. Đá ven suối rất trơn, đi giày bám, không đi một mình, không lội qua chỗ nước xiết để lấy số.

Đo lưu lượng: xô cho suối nhỏ, phao cho suối lớn

Cách dùng xô. Với suối nhỏ hoặc khe nước, tìm chỗ hẹp có thể dồn nước qua một máng, ống tre hay tấm tôn. Hứng toàn bộ dòng vào một xô biết thể tích, ví dụ xô 20 lít, bấm giờ xem bao nhiêu giây thì đầy. Ví dụ giả định đầy trong 4 giây thì lưu lượng là 20 chia 4 bằng 5 lít mỗi giây. Đo ba lần lấy trung bình.

Cách dùng phao. Với suối lớn hơn, chọn một đoạn thẳng khoảng 10 mét, lòng suối tương đối đều. Đo bề rộng và độ sâu ở vài điểm để ước diện tích mặt cắt. Thả một vật nổi như quả bưởi nhỏ hay khúc gỗ ở đầu đoạn, bấm giờ tới cuối đoạn. Tốc độ mặt nước nhân diện tích mặt cắt, nhân thêm khoảng 0,8 vì nước sát đáy chảy chậm hơn mặt.

Ví dụ giả định với phao. Suối rộng 1 mét, sâu trung bình 0,2 mét, diện tích 0,2 mét vuông. Phao đi 10 mét hết 20 giây, tốc độ 0,5 mét mỗi giây. Lưu lượng: 0,2 nhân 0,5 bằng 0,1 khối mỗi giây, nhân 0,8 ra 0,08 khối mỗi giây, tức khoảng 80 lít mỗi giây.

Đo vào lúc nào. Đo vào cuối mùa khô, khi suối cạn nhất. Đó là con số tính toán, vì máy phải chạy được cả lúc suối ít nước. Nếu đo vào mùa mưa, bạn sẽ thấy suối rất nhiều nước và mua máy quá to, tới mùa khô thì máy không đủ nước để quay.

Ước công suất từ hai con số

Công thức nông hộ: công suất điện tính bằng oát xấp xỉ bằng 5 nhân lưu lượng lít mỗi giây nhân cột nước mét. Số 5 đã gộp hiệu suất khoảng một nửa của ống, tua bin, máy phát loại nhỏ. Các ví dụ dưới đây là giả định.

Trường hợp giả địnhLưu lượng dùng đượcCột nướcPhép tínhCông suất ước
Khe nước, dẫn ống từ cao5 lít mỗi giây20 mét5 × 5 × 20khoảng 500 oát
Suối vừa, độ dốc vừa10 lít mỗi giây10 mét5 × 10 × 10khoảng 500 oát
Suối lớn, thoải40 lít mỗi giây2 mét5 × 40 × 2khoảng 400 oát
Khe nhỏ, thoải3 lít mỗi giây3 mét5 × 3 × 3khoảng 45 oát

Điểm mạnh của thuỷ điện là chạy suốt ngày đêm. Máy ước 500 oát chạy đều 24 giờ cho khoảng 12 số điện mỗi ngày theo phép nhân 0,5 kW nhân 24 giờ, nhiều hơn một tấm pin mặt trời cùng công suất chỉ phát vài giờ nắng. Nhưng đó là khi suối đủ nước cả ngày; mùa khô có thể thấp hơn nhiều.

Hàng cuối cho thấy một sự thật: suối nhỏ và thoải thì chỉ đủ thắp vài bóng đèn, sạc điện thoại. Nói thẳng với nhau như vậy trước khi mua máy sẽ đỡ thất vọng.

Đừng lấy hết nước của suối

Lưu lượng đo được không phải là lưu lượng được phép dùng hết. Khi tính, chừa lại phần cho dòng chảy và cho người khác.

  • Suối nuôi cá, ếch, cây ven bờ; lấy cạn một đoạn là đoạn đó chết dần trong mùa khô.
  • Nhà phía dưới có thể đang dùng nước suối để uống, tưới, cho trâu bò uống; nước qua máy rồi trả về suối, nhưng đoạn giữa chỗ lấy và chỗ trả sẽ cạn.
  • Chỉ tính phần nước dư sau khi đã chừa một dòng chảy nhìn thấy được ở đoạn giữa, đặc biệt vào mùa khô.
  • Trước khi làm đập nhỏ hay hố lấy nước, hỏi trưởng thôn và UBND xã, nói chuyện với các nhà dùng nước phía dưới.

Có một bài riêng về quan hệ với hàng xóm, chính quyền và an toàn trẻ em quanh chỗ lấy nước. Ở bước đo, chỉ cần nhớ: con số tính toán là phần nước bạn có thể dùng mà không ai thiệt, không phải toàn bộ dòng suối.

Câu hỏi đưa cho người bán sau khi đã có số đo

Khi đã có cột nước, lưu lượng mùa khô và chiều dài ống, đưa ba con số đó cho người bán rồi hỏi.

  • Với ba con số này, máy nào hợp, công suất thật ước bao nhiêu vào mùa khô, tính bằng cách nào?
  • Ống dẫn cỡ bao nhiêu để không mất quá nhiều cột nước vì ma sát trên quãng ống đó?
  • Máy có bộ điều tốc hay tải xả để điện áp không vọt lên khi nhà tắt bớt đèn không?
  • Mùa lũ thì máy, ống, hố lấy nước được bảo vệ thế nào, có cần tháo máy cất đi không?
  • Ai đấu điện từ máy vào nhà, có chứng chỉ không, có lắp cầu dao, tiếp địa và chống giật không?
  • Phụ tùng hay hỏng là gì, mua thay ở đâu, ai sửa khi máy dừng?

Người bán chỉ nói "máy này 1kW, cắm suối là chạy" mà không hỏi lại ba con số của bạn thì nên dè dặt. Người làm nghề nghiêm túc luôn hỏi cột nước và lưu lượng trước tiên.

Ống dẫn dài: cột nước bị "ăn" mất bao nhiêu

Cột nước đo được là cột nước tổng. Khi nước chảy trong ống, nó cọ vào thành ống và mất một phần áp lực. Ống càng dài, càng nhỏ, nước chảy càng nhanh thì càng mất nhiều. Vì thế hai nhà cùng cột nước 20 mét nhưng một nhà dùng ống to ngắn, một nhà dùng ống nhỏ dài gấp ba, điện ra sẽ khác nhau rõ.

Ví dụ giả định: cột nước tổng 20 mét, ống chọn đúng cỡ chỉ mất khoảng một phần mười, còn lại 18 mét dùng được; nếu tiết kiệm bằng ống nhỏ hơn, có thể mất tới một phần ba, chỉ còn khoảng 13 mét, và theo công thức ước lượng thì công suất tụt theo đúng tỉ lệ đó. Con số mất bao nhiêu thật sự do đơn vị lắp đặt tính theo cỡ ống và lưu lượng, chủ nhà chỉ cần biết hỏi.

Ngoài cỡ ống, tuyến ống cũng quan trọng: đi thẳng, ít khúc cua gắt, chôn hoặc che chỗ qua đường đi, néo chắc ở đoạn dốc để lũ không cuốn. Đầu lấy nước cần lưới chắn rác và hố lắng cát nhỏ; cát và lá cây lọt vào ống là thứ làm cánh tua bin mòn nhanh và máy dừng giữa đêm.

Ghi nhật ký suối trước khi quyết định

Một lần đo chưa đủ. Nên ghi mỗi tháng một lần trong ít nhất một mùa khô, theo mẫu bảng đơn giản dưới đây.

Cột ghiGhi gìVì sao cần
Ngày đoNgày, giờSo sánh giữa các tháng
Thời tiết mấy ngày trướcMưa hay nắngBiết số đo có bị mưa làm sai không
Thời gian đầy xô hoặc phaoSố giây, ba lần đoTính lưu lượng
Lưu lượng tính đượcLít mỗi giâyCon số đưa cho người bán
Mực nước so với hòn đá mốcCao hơn, thấp hơn, bằngNhìn nhanh mùa nào cạn nhất
Ghi chúCó nhà nào lấy nước phía trên khôngBiết lưu lượng có bị giảm do người khác

Chọn một hòn đá to cố định trong lòng suối làm mốc, lần nào cũng nhìn mực nước so với nó. Sau một năm, cuốn nhật ký này cho bạn biết tháng nào suối cạn nhất và cạn tới đâu, đó chính là con số để chọn máy.

Câu hỏi thường gặp

Thuỷ điện mini gia đình cần suối như thế nào?

Cần đủ lưu lượng vào mùa khô và có độ chênh cao từ chỗ lấy nước tới chỗ đặt máy. Suối thoải, ít nước thì chỉ đủ thắp vài bóng đèn; khe nhỏ nhưng dốc có thể cho điện khá nếu dẫn bằng ống.

Cột nước là gì?

Là độ chênh cao theo chiều đứng giữa mặt nước ở chỗ lấy nước và chỗ đặt máy, không phải chiều dài con dốc. Đo bằng ống nước trong và cây sào có vạch theo từng chặng.

Đo lưu lượng suối thế nào cho đơn giản?

Suối nhỏ thì dồn nước qua máng vào một xô biết thể tích, bấm giờ xem bao lâu đầy. Suối lớn thì đo bề rộng, độ sâu và thả phao bấm giờ trên một đoạn thẳng.

Có công thức nhanh để ước công suất không?

Với máy nhỏ, công suất oát xấp xỉ bằng 5 nhân lưu lượng lít mỗi giây nhân cột nước mét. Đây là ước lượng thô để so sánh, đơn vị lắp đặt sẽ tính kỹ hơn theo máy cụ thể.

Vì sao phải đo vào mùa khô?

Vì mùa khô suối ít nước nhất, máy phải chạy được cả lúc đó. Đo mùa mưa dễ mua máy quá to, tới mùa khô máy không đủ nước để quay, đèn chập chờn hoặc tắt.

Máy thuỷ điện cắm suối có hiệu quả không?

Loại đặt thẳng xuống dòng chảy với độ chênh một hai mét chạy được khi suối nhiều nước, nhưng công suất thật thường thấp hơn nhiều so với con số giới thiệu. Đo trước rồi tính bằng công thức ước lượng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138