Công suất danh định (W, kW) là mức điện tối đa thiết bị cho ra ở một điều kiện chuẩn; điện năng (Wh, kWh) là lượng điện thật bạn nhận được sau một khoảng thời gian. Một máy 1kW chỉ cho 24kWh mỗi ngày nếu chạy hết công suất suốt 24 giờ, điều mà nguồn gió, nắng gần như không bao giờ đạt.
Phần đông hiểu lầm khi mua thiết bị năng lượng sạch bắt đầu từ chỗ đánh đồng hai con số này. Người bán nói "máy 1kW", người mua nghĩ "mỗi ngày được bao nhiêu đó điện cho cả nhà". Bài này giúp bạn đổi con số trên nhãn ra số điện thật cho từng nguồn, bằng phép nhân đơn giản và giả định ghi rõ.
Hai con số, hai câu hỏi khác nhau
Công suất trả lời câu hỏi "mạnh tới đâu": vào một thời điểm, thiết bị đẩy ra hoặc hút vào bao nhiêu điện. Đơn vị là W (oát) hoặc kW (một nghìn oát). Một bóng đèn 10W, một máy bơm 750W, một tua bin 1kW đều là chuyện công suất. Nó giống như tốc độ của chiếc xe: xe chạy được tối đa bao nhiêu cây số một giờ.
Điện năng trả lời câu hỏi "được bao nhiêu": cộng dồn công suất theo thời gian. Đơn vị là Wh hoặc kWh, chính là "số điện" trên công tơ. Bóng đèn 10W bật 10 giờ dùng 100Wh. Nó giống như quãng đường xe đã đi: phụ thuộc cả tốc độ lẫn thời gian chạy, và xe không thể lúc nào cũng chạy tốc độ tối đa.
Một cách nhớ đơn giản: W là "đang chảy mạnh cỡ nào", Wh là "đã hứng được bao nhiêu". Vòi nước mở to là công suất lớn, nhưng mở to trong một phút thì xô vẫn chưa đầy; vòi nhỏ mà chảy suốt đêm lại đầy cả lu. Nguồn năng lượng sạch cũng vậy, thứ chảy đều thường thắng thứ chảy mạnh từng lúc.
Khi chọn nguồn năng lượng sạch, thứ bạn cần biết là điện năng mỗi ngày, mỗi tháng, vì đó là thứ thắp đèn, chạy quạt, sạc pin. Còn công suất danh định chỉ cho biết giới hạn trên. Người bán thường nhấn vào công suất vì nó là con số to và đẹp nhất. Người mua cần hỏi lại: ở nhà mình, mỗi ngày được bao nhiêu kWh, với giả định gì.
Vì sao nguồn tự tạo hiếm khi chạy hết công suất
Tấm pin chỉ đạt công suất ghi trên nhãn khi nắng rất gắt, góc chiếu thẳng, tấm còn mát. Buổi sáng, buổi chiều, trời có mây, tấm nóng lên giữa trưa đều làm công suất thật thấp hơn. Ban đêm thì bằng không.
Tua bin gió chỉ đạt công suất danh định ở một tốc độ gió khá mạnh. Gió yếu hơn mức đó một chút là công suất tụt nhanh, vì công suất gió tỉ lệ với lập phương tốc độ gió. Gió lặng thì cánh đứng yên.
Máy thuỷ điện suối phụ thuộc lưu lượng nước. Mùa mưa nước nhiều có thể chạy gần hết công suất cả ngày đêm, mùa khô nước cạn thì chỉ còn một phần, có khi phải dừng máy.
Mọi hệ đều hao hụt trên đường đi. Điện đi qua dây dẫn, bộ điều khiển sạc, pin, bộ đổi điện đều mất một phần. Tuỳ hệ, phần mất này có thể là một phần năm hoặc hơn so với điện ra ở đầu nguồn.
Tính thử ba nguồn cùng một cách (ví dụ giả định, số tròn)
Cách tính chung: điện năng mỗi ngày bằng công suất danh định nhân 24 giờ nhân một tỉ lệ giả định, gọi là hệ số sử dụng công suất (phần trăm thời gian quy đổi như thể máy chạy hết công suất). Các tỉ lệ dưới đây chỉ là giả định để minh hoạ, không phải số đo của nơi nào.
| Nguồn (ví dụ) | Công suất ghi trên nhãn | Tỉ lệ giả định | Phép tính | Điện năng mỗi ngày |
|---|---|---|---|---|
| Tấm pin rời | 400W | 15% | 400 × 24 × 0,15 | 1.440Wh, khoảng 1,4kWh |
| Tua bin gió nhỏ, gió vừa | 1.000W | 10% | 1.000 × 24 × 0,10 | 2.400Wh, khoảng 2,4kWh |
| Tua bin gió nhỏ, nơi khuất gió | 1.000W | 3% | 1.000 × 24 × 0,03 | 720Wh, khoảng 0,7kWh |
| Máy thuỷ điện suối, mùa nước | 500W | 80% | 500 × 24 × 0,80 | 9.600Wh, khoảng 9,6kWh |
| Máy thuỷ điện suối, mùa khô | 500W | 30% | 500 × 24 × 0,30 | 3.600Wh, khoảng 3,6kWh |
Điều đáng chú ý không phải số cụ thể mà là độ chênh: cùng một tua bin 1kW, đặt chỗ gió vừa và chỗ khuất gió cho số điện chênh nhau hơn ba lần. Một máy thuỷ điện suối công suất nhỏ hơn một nửa tua bin lại có thể cho nhiều điện hơn vì nước chảy đều suốt ngày đêm. Con số trên nhãn, đứng một mình, không nói được nguồn nào cho nhiều điện hơn ở nhà bạn.
Các số trên còn chưa trừ hao hụt qua dây, bộ điều khiển và pin. Muốn ra số điện tới được bóng đèn, bạn nhân thêm một tỉ lệ giả định nữa, ví dụ 0,8.
Đọc nhãn và tờ thông số: dòng nào nói gì
Khi được đưa tờ thông số của tua bin, máy thuỷ điện hay tấm pin, hãy tìm những dòng dưới đây. Nếu tờ giấy chỉ có một con số công suất to và vài hình ảnh, đó là tờ quảng cáo chứ chưa phải thông số kỹ thuật.
- Công suất danh định đi kèm điều kiện đo: với tua bin là tốc độ gió bao nhiêu mét mỗi giây; với tấm pin là cường độ nắng và nhiệt độ chuẩn; với máy thuỷ điện là cột nước và lưu lượng.
- Công suất tối đa hoặc công suất đỉnh: thường cao hơn danh định, chỉ đạt trong thời gian ngắn, không dùng để tính điện năng.
- Tốc độ gió khởi động: gió dưới mức này cánh không quay hoặc quay mà không ra điện.
- Đường cong công suất của tua bin: bảng hoặc đồ thị cho biết ở từng tốc độ gió ra bao nhiêu W, đây là dòng quan trọng nhất.
- Điện áp hệ (12V, 24V, 48V) và dòng sạc tối đa: liên quan tới pin và bộ điều khiển, để thợ điện đối chiếu.
- Sản lượng điện năng ước tính theo năm hoặc theo tháng, nếu có, kèm giả định tốc độ gió trung bình hay giờ nắng.
Nếu có dòng sản lượng ước tính, đừng vội tin. Hãy hỏi giả định đằng sau là gió trung bình bao nhiêu, nắng bao nhiêu giờ, rồi so với sổ ghi chép của nhà mình. Gió giả định trong tờ thông số thường cao hơn gió thực ở nhiều nơi.
Tự đổi con số trên nhãn ra số điện cho nhà mình
Bạn không cần biết điện mới làm được phép tính này, chỉ cần sổ ghi chép và một cái máy tính bỏ túi. Kết quả là con số để hỏi lại người bán, không phải con số để chốt mua.
- Ghi công suất danh định và điều kiện đo kèm theo, ví dụ 1.000W ở gió 12 mét mỗi giây.
- Lấy gió hoặc nắng thường ngày ở nhà mình từ sổ ghi, ví dụ gió hay gặp khoảng 6 mét mỗi giây.
- Với gió, tra đường cong công suất xem ở 6 mét mỗi giây ra bao nhiêu W; nếu không có đường cong thì đó là lý do để hỏi người bán.
- Nhân công suất đó với số giờ gió kéo dài mỗi ngày theo sổ ghi, ra số Wh mỗi ngày.
- Nhân thêm tỉ lệ hao hụt giả định, ví dụ 0,8, ra số điện tới được thiết bị.
- So số này với nhu cầu điện thiết yếu của nhà mình. Thiếu nhiều thì hoặc đổi nguồn, hoặc giảm nhu cầu, chứ không phải mua thiết bị có con số to hơn trên nhãn mà vẫn đặt ở chỗ cũ.
Những câu quảng cáo dễ làm nhầm hai con số
"Máy 2kW, đủ dùng cho cả nhà." Câu này lấy công suất nói thay điện năng. Đủ dùng hay không phụ thuộc số kWh mỗi ngày ra được ở nhà bạn và số kWh nhà bạn cần, chứ không phụ thuộc con số 2kW.
"Gió nhẹ cũng quay." Quay không có nghĩa là ra điện đáng kể. Ở gió nhẹ, tua bin có thể quay đều mà công suất chỉ vài chục W, nhân cả ngày cũng chưa được bao nhiêu.
"Công suất đỉnh lên tới..." Công suất đỉnh chỉ đạt trong khoảnh khắc ngắn, thường là cơn gió giật mạnh. Dùng con số này để tính điện năng là sai từ gốc.
"Một ngày tạo ra hàng chục số điện." Hỏi ngay giả định: gió bao nhiêu, kéo dài bao nhiêu giờ, chưa trừ hao hụt hay đã trừ. Không có giả định thì câu đó không kiểm tra được.
"Máy này mạnh gấp đôi máy kia." Có thể đúng về công suất danh định, nhưng nếu hai máy được đo ở hai tốc độ gió khác nhau thì phép so đã lệch ngay từ đầu. Chỉ so được khi cùng điều kiện đo, tốt nhất là đặt hai đường cong công suất cạnh nhau.
Khi nào công suất lại quan trọng hơn điện năng
Nói vậy không có nghĩa con số W vô dụng. Có những lúc chính công suất mới là thứ quyết định hệ chạy được hay không. Ví dụ quen thuộc là máy bơm, tủ mát, máy nén khí: lúc khởi động, chúng hút một dòng lớn gấp mấy lần lúc chạy đều, chỉ trong vài giây. Nếu bộ đổi điện hoặc nguồn không đủ công suất cho khoảnh khắc đó, máy không lên, hoặc bộ đổi điện tự ngắt, dù pin vẫn còn đầy điện năng.
Ví dụ giả định: một máy bơm ghi 750W, lúc khởi động có thể cần gấp ba, tức khoảng 2.250W trong vài giây. Một bộ đổi điện chỉ chịu được 1.000W sẽ không kéo nổi máy này, cho dù mỗi ngày máy chỉ chạy nửa giờ, tức khoảng 375Wh, một lượng điện năng rất nhỏ. Ở đây vấn đề nằm ở công suất chứ không ở điện năng.
Vì vậy khi bàn với đơn vị lắp đặt, bạn cần đưa cả hai loại thông tin: tổng điện năng thiết bị dùng mỗi ngày, để tính nguồn và pin; và công suất lớn nhất, gồm cả lúc khởi động của những máy có động cơ, để họ chọn bộ đổi điện, dây dẫn, thiết bị bảo vệ cho phù hợp. Việc chọn và đấu những bộ phận này là việc của thợ điện có chứng chỉ, chủ nhà chỉ cần cung cấp đúng danh sách máy.
Câu hỏi thường gặp
Công suất danh định là gì?
Là mức công suất thiết bị được thiết kế để cho ra ổn định ở một điều kiện chuẩn, ví dụ một tốc độ gió hay một cường độ nắng nhất định. Ngoài điều kiện đó, công suất thật thường thấp hơn.
Tua bin 1kW mỗi ngày ra bao nhiêu số điện?
Không có con số chung. Theo ví dụ giả định, ở nơi gió vừa có thể quanh hai, ba kWh mỗi ngày, ở nơi khuất gió có thể dưới một kWh. Phải tính theo đường cong công suất và gió đo tại nhà bạn.
Hệ số sử dụng công suất có giống hệ số công suất cos phi không?
Không. Hệ số sử dụng công suất nói về phần trăm thời gian quy đổi máy chạy hết công suất, dùng để ước điện năng. Cos phi là khái niệm khác của mạch điện xoay chiều, không liên quan tới phép tính trong bài.
Vì sao máy thuỷ điện suối nhỏ lại cho nhiều điện hơn tua bin lớn hơn?
Vì nước chảy đều cả ngày đêm khi đủ nước, nên máy chạy gần hết công suất trong thời gian dài. Gió và nắng thì lúc có lúc không, nên tỉ lệ thời gian chạy hết công suất thấp hơn nhiều.
Có cách nào kiểm tra số điện thật sau khi lắp không?
Có. Đơn vị lắp đặt có thể gắn đồng hồ đo điện năng ở đầu ra của bộ điều khiển. Bạn chỉ việc ghi số vào cùng một giờ mỗi ngày trong vài tuần để có số thật, không cần mở tủ hay đụng vào dây.
Khi người bán chỉ nói công suất, nên hỏi lại thế nào?
Hỏi: ở gió hoặc nắng như nhà mình, mỗi ngày ra bao nhiêu kWh, giả định gì, đã trừ hao hụt chưa, và xin xem đường cong công suất. Người làm nghề nghiêm túc sẽ trả lời được bằng số.