Trại trên đồi thường có gió tốt hơn dưới thung lũng, nhưng là gió giật, đổi hướng nhanh, và mùa sương mù có thể làm tấm pin kém nhiều ngày liền; hệ lai ở đây đáng làm khi cột đặt được ở chỗ thoáng gió nhất, tấm pin ở sườn đón nắng, và đường dây giữa các khối được tính để không hao mất phần lớn điện trên đường đi.
Nhiều trại cây ăn trái, trại chăn nuôi, trại dưỡng ong nằm trên đồi, xa lưới hoặc lưới yếu. Chủ trại có khi không ở thường xuyên, giao cho người trông. Bài này đi qua đặc điểm gió đồi, cách chọn chỗ cho từng khối, một bảng tải giả định của trại, chuyện đường dây dài và vì sao nâng điện áp hệ giúp giảm hao, sét trên đồi trống, máy phát dự phòng, và cách bàn giao hệ cho người trông trại. Mọi số là ví dụ giả định; việc dựng cột, đấu nối, chống sét để đơn vị lắp đặt và thợ có chứng chỉ.
Gió đồi khác gió biển ở chỗ nào
Khi gió gặp sườn đồi, nó bị đẩy lên và nén lại, nên trên đỉnh và ở mép sườn đón gió, gió thường mạnh hơn dưới chân đồi. Đó là lý do trại trên đồi hay được mời lắp tua bin. Nhưng gió đồi ít khi đều như gió từ mặt biển vào. Nó giật từng cơn, đổi hướng theo địa hình, có lúc xoáy ngược ở sườn khuất gió.
Gió giật làm tua bin liên tục tăng giảm tốc, đuôi lái quay qua quay lại để bắt hướng. Tua bin trục ngang nhỏ chịu kiểu gió này kém hơn ở bãi biển trống: vòng bi và đuôi lái mau mòn, sản lượng thấp hơn con số mà tốc độ gió trung bình gợi ý. Có loại tua bin chịu gió đổi hướng tốt hơn, nhưng thường cho ít điện hơn ở cùng đường kính. Đơn vị lắp đặt có kinh nghiệm với đồi sẽ cân điều này dựa trên sổ đo, đặc biệt là ghi chú về gió giật.
Còn một đặc điểm nữa của nhiều vùng đồi núi: mùa sương mù, mây thấp, mưa phùn kéo dài, có khi cả tuần không thấy mặt trời rõ. Tấm pin những ngày đó cho rất ít điện. Nếu mùa sương ở trại bạn lại có gió đều, đó là điều kiện hệ lai phát huy. Nếu mùa sương lại lặng gió, cần dựa vào pin và máy phát nhiều hơn.
Sổ đo gió trên đồi nên có thêm cột ghi hướng gió và mức giật, chứ không chỉ tốc độ. Hai chỗ cách nhau vài chục mét trên cùng quả đồi có thể cho số khác hẳn.
Chọn chỗ cho cột, tấm pin và nhà đặt pin
Cột ở chỗ thoáng gió nhất, không nhất thiết sát nhà. Thường là đỉnh đồi hoặc mép sườn đón gió chính, xa cây cao. Cột đặt sát nhà trong khoảng khuất gió là cột cho ít điện và ồn.
Tấm pin ở sườn đón nắng, không bị bóng cây sáng chiều. Chỗ tốt cho tấm pin và chỗ tốt cho tua bin trên đồi thường không trùng nhau. Đừng ép chúng đứng chung một chỗ chỉ để dây ngắn.
Pin và hộp điều khiển ở gần nơi dùng điện nhiều nhất. Đường dây từ pin tới tải chạy dòng lớn, nên để pin gần nhà ở, nhà kho, chỗ đặt tủ mát. Đường dây từ nguồn về pin có thể dài hơn, vì có cách giảm hao trên đoạn này.
Tránh đường thoát nước, chỗ sạt lở. Mùa mưa, sườn đồi có thể trôi đất. Móng cột, cọc neo, khung tấm pin không đặt ở rãnh nước, mép taluy mới đào.
Đường đi để bảo trì. Cột trên đỉnh đồi mà không có lối lên thì không ai đi kiểm. Chừa lối đi đủ rộng, an toàn cả mùa mưa.
Khoảng cách với đường dây điện và hàng xóm. Cột và dây néo phải cách xa đường dây điện, kể cả khi cột đổ. Trên đồi, nhà hàng xóm có thể ở thấp hơn, tiếng tua bin vọng xuống thung lũng xa hơn bạn nghĩ. Hỏi chính quyền xã về cột cao trước khi dựng.
Tải điện của một trại: tính thử bằng số giả định
Ví dụ giả định cho một trại cây ăn trái có nhà trông trại. Công suất đọc trên nhãn thiết bị, số giờ ước theo thói quen dùng. Điện năng mỗi ngày bằng công suất nhân số giờ.
| Thiết bị | Công suất giả định | Giờ dùng mỗi ngày | Điện năng (Wh) |
|---|---|---|---|
| Đèn nhà và sân, 10 bóng | 10 W mỗi bóng | 5 giờ | 10 × 10 × 5 = 500 |
| Tủ mát bảo quản nông sản | Trung bình 60 W (máy nén chạy ngắt quãng) | 24 giờ | 60 × 24 = 1.440 |
| Máy bơm tưới | 750 W | 1 giờ | 750 |
| Quạt và sạc điện thoại | 40 W | 8 giờ | 320 |
| Camera trông trại | 10 W | 24 giờ | 240 |
| Cộng | 3.250 Wh, tức khoảng 3,25 kWh |
Bảng cho thấy tủ mát chạy cả ngày đêm chiếm gần một nửa nhu cầu, máy bơm chỉ chạy một giờ nhưng cần công suất tức thời lớn. Hai đặc điểm này quyết định hai việc khác nhau: tủ mát quyết định cần bao nhiêu điện mỗi đêm, tức là phần gió và pin; máy bơm quyết định inverter phải đủ lớn để chịu dòng khởi động. Dời giờ bơm vào giữa trưa nắng là cách đơn giản để giảm gánh cho pin.
Đây là phép tính nhu cầu để mang tới đơn vị lắp đặt, không phải bản thiết kế. Họ sẽ cộng thêm hao hụt và dự phòng.
Đường dây dài: vì sao hao, và vì sao nâng điện áp giúp giảm hao
Trên đồi, cột tua bin có thể cách nhà đặt pin cả trăm mét, tấm pin ở sườn khác cũng xa. Dây càng dài, càng mảnh, dòng điện càng lớn thì điện mất trên đường đi càng nhiều, biến thành nhiệt ở dây. Phần mất này không hiện trên hoá đơn nào, chỉ thấy ở chỗ pin sạc mãi không đầy.
Điều quan trọng cần hiểu: hao trên dây tăng theo bình phương dòng điện. Cùng một công suất, nếu điện áp hệ cao gấp đôi thì dòng chỉ còn một nửa, và hao trên cùng sợi dây chỉ còn khoảng một phần tư. Ví dụ giả định: cần truyền 1.200 W. Ở hệ 24V, dòng là 1.200 chia 24, bằng 50A. Ở hệ 48V, dòng là 1.200 chia 48, bằng 25A. Dòng giảm một nửa thì hao giảm còn khoảng một phần tư, với cùng cỡ dây.
Vì vậy trại có đường dây dài thường hợp với hệ 48V hơn 12V hay 24V. Ngoài ra còn cách dùng dây cỡ lớn hơn, đặt bộ điều khiển gần nguồn, hoặc với tua bin thì truyền điện xoay chiều từ đầu cột về với điện áp phù hợp. Chọn cách nào là việc tính toán của đơn vị lắp đặt; điều chủ trại nên làm là đo sẵn chiều dài các quãng dây và hỏi rõ phần trăm hao dự kiến trên mỗi quãng.
Dây ngoài trời trên đồi còn phải chịu nắng, chuột, kiến, trâu bò giẫm. Nên đi trong ống, chôn đúng độ sâu, có đánh dấu tuyến dây để người cuốc đất, đào hố trồng cây không cắt phải.
Sét trên đồi trống
Cột tua bin là điểm cao nhất quanh đó. Trên đồi trống, cột kim loại dễ thành nơi sét đánh vào. Hệ phải có chống sét và nối đất cho cột, cho khung tấm pin, cho hộp điện, do đơn vị có chuyên môn thiết kế và lắp, đo điện trở nối đất khi nghiệm thu.
Đường dây dài dễ hứng xung sét lan truyền. Sét đánh gần cũng có thể gây xung lan vào dây dài, làm cháy bộ điều khiển, inverter. Thiết bị chống xung ở đầu các đường dây là phần thợ cần tính, đặc biệt ở trại trên đồi.
Khi có giông, tránh xa cột và khung kim loại. Không đứng gần cột, không chạm dây néo, không ra kiểm tra tua bin khi trời đang có sấm chớp. Việc hãm tua bin hay cắt nguồn nên làm trước khi giông tới, nếu có hướng dẫn.
Sau giông, quan sát trước khi bật lại. Mùi khét ở hộp điện, màn hình tắt, cầu dao nhảy, vết cháy trên dây là dấu hiệu sét đã ảnh hưởng. Để nguyên, gọi thợ.
Ghi lại mỗi lần có sét đánh gần. Ghi ngày, thiết bị nào bị ảnh hưởng. Sổ này giúp thợ biết chỗ nào trong hệ chống sét đang yếu.
Máy phát dự phòng cho trại: đặt ở đâu, chạy khi nào
Trại trên đồi xa chợ, xa thợ, nên máy phát dự phòng thường đáng có. Vài nguyên tắc:
- Đặt ngoài trời, có mái che mưa, thoáng bốn phía, cách xa cửa nhà ở, chuồng trại kín và nhà kho. Không bao giờ đặt trong nhà, trong kho kín, gầm sàn; khí CO không mùi có thể làm chết người và vật nuôi.
- Nối vào hệ qua cổng mà đơn vị lắp đặt đã thiết kế, thường là cổng vào của inverter hoặc bộ sạc. Không bao giờ cắm máy phát ngược vào ổ điện.
- Chạy khi điện áp pin xuống tới mức thợ đã dặn, không chạy suốt cho chắc.
- Xăng dầu cất riêng trong can đúng loại, xa bếp, xa máy phát đang nóng, ngoài tầm trẻ em.
- Máy phát ít dùng nên được nổ thử định kỳ theo hướng dẫn, để khi cần không bị khó nổ.
- Ghi số giờ chạy máy phát mỗi tháng. Con số này cho biết phần gió và nắng có đang đủ không.
Nếu số giờ chạy máy phát mùa sương tăng đều qua các năm trong khi thời tiết tương tự, nghi pin đã yếu hoặc tấm pin bị cây lớn lên che. Đó là lúc gọi thợ kiểm chứ chưa phải lúc mua thêm thiết bị.
Bàn giao hệ cho người trông trại
Chủ trại không ở thường xuyên thì người trông trại là người duy nhất thấy hệ mỗi ngày. Bàn giao đàng hoàng giúp phát hiện sớm và tránh tai nạn:
- Nhờ đơn vị lắp đặt hướng dẫn tận nơi cho cả chủ và người trông: vị trí cầu dao pin, cầu dao tấm pin, công tắc hãm tua bin, cách đọc màn hình.
- Dán cạnh bộ điều khiển một tờ giấy ghi ba mức điện áp pin cần nhớ và việc phải làm ở mỗi mức.
- Giao sổ ghi hằng ngày theo mẫu đơn giản: điện áp sáng tối, thời tiết, giờ chạy máy phát, tiếng lạ.
- Nói rõ những việc người trông được làm và không được làm: được quan sát, ghi sổ, dời giờ bơm, hãm tua bin và cắt cầu dao khi khẩn cấp; không mở hộp, không đấu dây, không trèo cột, không hạ cột một mình.
- Để sẵn số liên lạc của thợ và quy ước khi nào phải gọi ngay: mùi khét, khói, cột nghiêng, pin nóng, sau sét đánh gần.
- Mỗi lần chủ trại lên, đọc sổ cùng người trông, xem có xu hướng nào bất thường.
Người trông trại hiểu hệ là tài sản lớn hơn mọi thiết bị. Một người biết nghe tiếng tua bin lạ và gọi thợ đúng lúc có thể giữ cho hệ chạy thêm nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Trại trên đồi có nhất thiết phải có gió không?
Không. Nếu mùa sương ở đó lặng gió, hoặc chỗ dựng cột bị chắn, hệ chỉ có tấm pin, pin và máy phát có thể hợp hơn. Gió chỉ đáng thêm khi sổ đo cho thấy nó bù được những ngày tấm pin kém.
Tấm pin và tua bin xa nhau có sao không?
Không sao nếu đường dây được tính đúng. Mỗi khối nên đặt ở chỗ tốt nhất cho nó; đơn vị lắp đặt sẽ chọn cỡ dây và điện áp để hao trên dây ở mức chấp nhận được.
Vì sao trại có dây dài nên dùng hệ 48V?
Vì cùng công suất, điện áp cao hơn thì dòng nhỏ hơn, và hao trên dây giảm theo bình phương dòng. Điện áp gấp đôi thì hao trên cùng sợi dây còn khoảng một phần tư. Chọn điện áp hệ là việc của đơn vị lắp đặt.
Tủ mát chạy cả đêm có làm hệ lai quá tải không?
Tủ mát tốn điện đều suốt ngày đêm, nên quyết định phần pin và phần gió về đêm. Không quá tải nếu hệ được tính đúng; nhưng nên chọn tủ tiết kiệm điện, đặt chỗ mát, hạn chế mở cửa về đêm.
Người trông trại có nên học đấu nối để tự sửa không?
Không. Người trông trại nên giỏi quan sát, ghi sổ, cắt nguồn khẩn cấp và gọi thợ. Đấu nối hệ có pin và tua bin cần thợ có chứng chỉ; tự sửa có thể gây giật, cháy và làm hỏng thiết bị.
Trại trên đồi cần chống sét kỹ hơn không?
Thường là cần, vì cột tua bin là điểm cao trên địa hình trống và dây dài dễ hứng xung. Chống sét, nối đất, chống xung phải do đơn vị có chuyên môn thiết kế, đo kiểm khi nghiệm thu và kiểm lại định kỳ.