PhongNang.comPhong Năng
Biogas, thuỷ điện suối và năng lượng sạch ở nông thôn

Máy phát thuỷ điện suối qua mùa khô, mùa lũ: giữ máy chạy bền cả năm

Máy phát thuỷ điện suối hay yếu điện mùa khô, hỏng vì rác và lũ mùa mưa. Việc chủ nhà làm theo mùa, dấu hiệu bất thường và việc phải để thợ điện.

a small water turbine housing on a concrete base beside a mountain stream with a mesh trash screen upstream, low angle, golden late afternoon light

Máy phát thuỷ điện suối chạy bền khi chủ nhà làm ba việc theo mùa: mùa khô bớt tải để máy không bị ép, mùa mưa giữ đầu lấy nước sạch rác, và trước lũ thì bảo vệ hoặc tháo máy theo hướng dẫn của người lắp. Phần lớn sự cố như đèn chập chờn, máy dừng giữa đêm, cánh mòn nhanh đều bắt nguồn từ nước, rác và cát chứ không phải từ máy phát.

Bài này dành cho nhà đã có máy, hoặc sắp nhận máy từ đơn vị lắp đặt. Mọi việc ở đây là quan sát, dọn rác, ghi số, tắt cầu dao. Những gì đụng tới dây điện, bộ điều tốc, máy phát bên trong đều để thợ điện có chứng chỉ hoặc người lắp làm.

Một năm của máy thuỷ điện suối

Máy thuỷ điện nhỏ khác hẳn tấm pin mặt trời ở chỗ nó phụ thuộc vào suối, mà suối đổi tính theo mùa. Đầu mùa mưa, nước về nhiều, mang theo lá, cành, cát, đôi khi cả bùn đỏ. Giữa mùa mưa, có những trận lũ nước dâng nhanh trong vài giờ, đá lăn, cây trôi. Cuối mùa mưa sang mùa khô là lúc máy chạy êm nhất: nước còn đủ, trong, ít rác. Giữa và cuối mùa khô, suối cạn dần, nước không đủ quay máy hết công suất.

Hiểu nhịp đó, chủ nhà sẽ biết mỗi mùa cần để mắt vào đâu. Mùa khô lo thiếu nước và lo cả nhà bật quá nhiều đồ một lúc. Mùa mưa lo rác và cát. Mùa lũ lo cho cả máy, ống và con người. Không có mùa nào là để máy tự chạy mà không ai nhìn.

Nên giao rõ một người trong nhà phụ trách máy, người đó biết vị trí cầu dao, biết đường ra đầu lấy nước, có số điện thoại của người lắp. Khi người đó đi vắng dài ngày, dặn lại cho người khác. Máy hỏng lúc không ai biết phải làm gì là lúc dễ xảy ra chuyện nhất, vì người ta sẽ tự mở máy ra xem.

Mùa khô: điện yếu không phải máy hỏng

Vì sao yếu. Lưu lượng giảm thì công suất giảm theo. Ví dụ giả định máy được tính cho 10 lít mỗi giây, mùa khô suối chỉ còn 5 lít mỗi giây thì công suất còn khoảng một nửa. Bóng đèn tối hơn, quạt quay chậm, nồi cơm nấu lâu.

Đừng ép máy. Nếu nhà vẫn bật đủ đồ như mùa mưa, máy bị kéo quá sức, điện áp tụt, thiết bị có động cơ như tủ lạnh, bơm nước dễ nóng và hỏng. Mùa khô, lập danh sách đồ thiết yếu: vài bóng đèn, sạc điện thoại, quạt nhỏ; đồ ăn điện nhiều để giờ khác hoặc tạm dừng.

Đừng chặn suối thêm. Thấy nước ít, có người đắp thêm đá chặn hết dòng để dồn nước vào ống. Làm vậy đoạn suối phía dưới cạn khô, nhà dưới không còn nước, và chính quyền xã có thể yêu cầu tháo dỡ. Chấp nhận điện ít hơn trong vài tháng là cách đúng.

Ghi số. Mỗi tuần nhìn đồng hồ điện áp nếu máy có, ghi lại mức nước so với hòn đá mốc. Năm sau bạn sẽ biết trước tháng nào cần bớt tải.

Mùa mưa: rác và cát là kẻ thù số một

Lưới chắn rác. Đầu lấy nước luôn có lưới hoặc song chắn. Sau mỗi trận mưa, lá và cành dồn kín lưới, nước vào ống ít đi, máy yếu như mùa khô. Dọn lưới bằng cào cán dài từ trên bờ, không lội xuống chỗ nước đang chảy mạnh.

Hố lắng cát. Nước mưa mang cát, cát chạy vào ống sẽ mài mòn cánh tua bin và vòi phun. Hố lắng cát ở đầu ống cần được xả cặn định kỳ, nhất là đầu mùa mưa. Hỏi người lắp cách xả đúng cho hệ nhà mình.

Ống dẫn. Đi dọc tuyến ống sau những trận mưa to, xem có chỗ nào bị đá đè, đất sạt, néo bị bung, mối nối rỉ nước. Chỗ rò nhỏ hôm nay thành chỗ vỡ lớn sau trận lũ tới.

Nước đục. Khi suối đục ngầu bùn đỏ, nhiều người lắp khuyên giảm hoặc ngừng chạy máy để cát không mài cánh. Hỏi trước người lắp hệ nhà mình nên làm thế nào trong những ngày này.

Trước mùa lũ: việc làm theo thứ tự

Làm khi trời còn tạnh, trước khi vào cao điểm mưa bão. Không làm khi suối đang lên.

  1. Hỏi lại đơn vị lắp đặt: máy nhà mình có cần tháo cất khi lũ không, nếu có thì ai tháo, tháo phần nào, cất ở đâu.
  2. Kiểm các néo, cọc giữ ống ở đoạn dốc và đoạn qua suối; báo người lắp nếu thấy lỏng.
  3. Dọn sạch rác quanh đầu lấy nước, nhà máy, đường dẫn nước xả.
  4. Kiểm đường dây từ máy về nhà: có đoạn nào võng sát mặt nước, cọc nào nghiêng, chỗ nào cây có thể đổ đè. Chỉ nhìn và chụp ảnh, việc sửa dây để thợ điện.
  5. Đánh dấu mực nước lũ năm trước trên một cây hay tảng đá gần máy, để biết khi nào nước sắp tới máy.
  6. Dặn mọi người trong nhà vị trí cầu dao tổng của nguồn thuỷ điện và cách tắt.

Khi lũ đang về, không ai ra suối để cứu máy, kéo ống hay dọn rác. Máy hỏng thì sửa được, người bị cuốn thì không. Tắt cầu dao nguồn thuỷ điện ở trong nhà nếu cần, rồi chờ nước rút.

Dấu hiệu bất thường và việc tiếp theo

Bảng giúp phân biệt việc chủ nhà tự làm với việc phải gọi người.

Dấu hiệuThường doChủ nhà làmGọi thợ khi
Đèn tối dần trong vài ngàyLưới tắc rác, suối cạnDọn lưới, bớt tải, nhìn mực nướcDọn xong vẫn tối
Đèn chợt sáng loá khi tắt bớt đồBộ điều tốc hoặc tải xả không làm việcTắt bớt đồ nhạy cảm, báo thợNgay, vì điện áp cao làm cháy thiết bị
Máy kêu to, rung lạCát, đá lọt vào, ổ trục mònĐóng van nước nếu được hướng dẫn, tắt cầu daoNgay
Ống phun nước tia từ mối nốiRò, néo lỏngChụp ảnh, ghi vị tríSớm, trước mưa lớn
Mùi khét ở hộp điều khiểnQuá tải, chậpTắt cầu dao, không chạm vàoNgay
Bị tê tay khi chạm vỏ máy hay ống kim loạiRò điện, tiếp địa hỏngKhông chạm nữa, tắt cầu dao, rào lạiNgay, cấm mọi người tới gần

Hàng thứ hai rất hay bị bỏ qua: nhiều nhà thấy đèn sáng hơn thì mừng, không biết đó là điện áp vọt lên vì phần điện thừa không có chỗ xả. Thiết bị trong nhà có thể cháy vì chuyện này.

Điện áp vọt và vì sao máy cần chỗ "xả" điện thừa

Máy thuỷ điện nhỏ quay theo lượng nước. Khi cả nhà đang bật nhiều đồ, máy bị "ghì" lại, quay vừa phải. Khi mọi người tắt bớt, máy không bị ghì nữa, quay nhanh hơn, điện áp lên cao. Nếu không có gì giữ lại, đèn sẽ sáng loá, quạt quay nhanh, đồ điện tử nóng lên và có thể cháy.

Hệ được làm đúng thường có bộ điều tốc hoặc bộ điều khiển kèm một tải xả, ví dụ một thanh đốt nóng nhúng trong thùng nước hay đặt ở chỗ thoáng. Khi nhà dùng ít, bộ điều khiển đổ phần điện thừa vào tải xả để máy luôn chịu một tải gần như không đổi. Có nhà còn dùng tải xả để đun nước tắm, sưởi chuồng.

Chủ nhà không tự chế tải xả, không tự đấu thêm bóng đèn sợi đốt "cho đỡ vọt" vì có thể làm sai thứ tự, gây chập. Việc cần làm là hỏi người lắp: hệ nhà mình có bộ điều khiển và tải xả chưa, nó nằm ở đâu, khi hỏng thì có dấu hiệu gì. Nếu chưa có, nhờ thợ điện có chứng chỉ đánh giá và lắp.

Việc chủ nhà làm và việc phải để thợ

Ranh giới cần rõ ràng ngay từ ngày nhận máy, ghi vào giấy dán cạnh cầu dao.

  • Chủ nhà làm: dọn lưới chắn rác từ trên bờ, xả hố lắng cát theo cách người lắp chỉ, đi dọc tuyến ống nhìn chỗ rò, ghi mực nước và điện áp, bớt tải mùa khô, tắt cầu dao khi có dấu hiệu bất thường.
  • Chủ nhà không làm: mở hộp điều khiển, đấu lại dây, thay tụ, quấn lại máy phát, thay ổ trục, sửa đường dây từ máy về nhà, nối thêm nhánh điện sang nhà khác.
  • Phải có thợ điện có chứng chỉ: đấu nối máy vào nhà, cầu dao, chống giật, tiếp địa, kiểm tra rò điện ở vỏ máy và ống kim loại.
  • Phải có người lắp hoặc thợ cơ khí: tháo máy trước lũ nếu cần, thay cánh, vòi phun, gioăng, chỉnh lại khe hở.

Nhiều xóm có một người khéo tay quen sửa máy cho cả xóm. Hỏi xem người đó có học nghề điện, có chứng chỉ không trước khi giao việc đụng tới dây điện.

Lịch kiểm tra theo tháng cho chủ nhà

Lịch dưới đây là khung chung, chỉnh theo mùa mưa thật ở nơi bạn ở và theo hướng dẫn riêng của người lắp.

Thời điểmViệc nhìn và làmGhi vào sổ
Mỗi tuầnNhìn lưới chắn rác, nghe tiếng máy, nhìn đèn có sáng đều khôngMực nước so với đá mốc, điện áp nếu có đồng hồ
Sau mỗi trận mưa lớnDọn lưới, đi dọc ống, nhìn néo và mối nốiChỗ rò, chỗ sạt, ảnh chụp
Đầu mùa mưaXả hố lắng cát theo hướng dẫn, kiểm mái che nhà máyLượng cát xả ra nhiều hay ít
Trước cao điểm lũLàm các bước trước lũ, hỏi lại chuyện tháo máyNgày tháo, người tháo nếu có
Đầu mùa khôLập danh sách đồ thiết yếu, dặn cả nhà bớt tảiLưu lượng đo bằng xô hoặc phao
Mỗi năm một lầnMời người lắp hoặc thợ kiểm ổ trục, cánh, vòi phun, dây, tiếp địaViệc đã làm, phụ tùng đã thay

Sổ ghi này giúp thợ đoán bệnh nhanh hơn, và giúp bạn thấy máy đang xuống cấp dần trước khi nó dừng hẳn giữa mùa mưa.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao máy thuỷ điện suối mùa khô điện yếu?

Vì suối cạn, lưu lượng giảm nên công suất giảm theo. Đó không phải máy hỏng. Bớt tải, chỉ giữ đồ thiết yếu, và dọn lưới chắn rác để nước vào ống được tối đa.

Đèn tự nhiên sáng loá khi tắt bớt đồ có sao không?

Có. Đó là dấu hiệu điện áp vọt vì bộ điều tốc hoặc tải xả không làm việc. Thiết bị trong nhà có thể cháy. Tắt bớt đồ điện tử và gọi thợ điện kiểm tra ngay.

Mùa lũ có cần tháo máy thuỷ điện mini không?

Tuỳ vị trí đặt máy và loại máy. Hỏi đơn vị lắp đặt từ trước mùa mưa: máy có cần tháo không, ai tháo, cất ở đâu. Khi lũ đang về thì không ai ra suối để cứu máy.

Bao lâu thì dọn lưới chắn rác một lần?

Mùa mưa nên nhìn sau mỗi trận mưa lớn, mùa khô vài ngày một lần. Thấy đèn tối dần là dấu hiệu lưới đang tắc. Dọn bằng cào cán dài từ trên bờ.

Chạm vào vỏ máy bị tê tay thì làm gì?

Không chạm nữa, tắt cầu dao nguồn thuỷ điện, rào lại không cho ai tới gần, gọi thợ điện có chứng chỉ kiểm tra rò điện và tiếp địa. Không tự mở máy để tìm chỗ rò.

Có nên tự quấn lại máy phát khi bị cháy không?

Không. Quấn sai làm máy phát nóng, rò điện, nguy hiểm cho người dùng. Gửi cho thợ có chuyên môn sửa máy điện, và nhờ thợ điện kiểm lại hệ thống trước khi chạy lại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138