Với cùng một diện tích cánh đón gió, tua bin trục ngang ba cánh thường làm ra nhiều điện hơn tua bin trục đứng, nên ở nơi trống gió như bãi biển, đồi trọc, bờ ao rộng, trục ngang trên cột đủ cao vẫn là lựa chọn hợp lý hơn. Trục đứng có chỗ đứng riêng: không cần quay theo hướng gió, chịu gió đổi chiều liên tục tốt hơn, quay chậm và thường êm hơn, hợp với chỗ cần gọn, cần ít tiếng ồn và chấp nhận sản lượng thấp hơn.
Lời quảng cáo hay gặp là "trục đứng hợp gió rối, đặt đâu cũng được". Câu đó chỉ đúng một nửa. Bài này giải thích hai kiểu tua bin bằng hình ảnh đời thường, đặt chúng cạnh nhau trên một bảng so sánh, rồi đi qua từng kiểu nhà thường gặp ở vùng ven biển, miền núi và nông thôn để xem kiểu nào đáng nghĩ tới, kèm vài câu hỏi khi được chào mua tua bin trục đứng.
Nhìn bằng mắt: hai họ tua bin trông thế nào
Trục ngang. Là hình quen thuộc: hai, ba hoặc năm cánh xoè ra như cánh quạt trần dựng đứng, gắn trên một đầu máy nằm ngang trên đỉnh cột, phía sau thường có cái đuôi lái như đuôi diều. Trục quay nằm song song mặt đất và phải chĩa thẳng vào hướng gió thì mới chạy tốt. Cái đuôi làm việc xoay đầu máy theo gió.
Trục đứng kiểu gáo. Trông như hai nửa thùng phuy cắt dọc, ghép so le quanh một trục dựng đứng. Gió đẩy vào lòng gáo như đẩy vào cánh buồm. Kiểu này quay chậm, lực xoắn lớn, khởi động dễ ở gió nhẹ nhưng làm ra ít điện so với kích thước.
Trục đứng kiểu cánh thẳng hoặc xoắn. Là những thanh cánh mỏng dựng song song với trục, xếp thành hình lồng, hoặc uốn xoắn như vỏ ốc. Cánh mỏng tạo lực nâng như cánh máy bay nên quay nhanh hơn kiểu gáo và hiệu suất khá hơn, nhưng nhiều mẫu khó tự khởi động ở gió nhẹ, cần gió mạnh hơn hoặc bộ phận hỗ trợ mới bắt đầu quay.
Một điểm chung dễ quên. Dù họ nào, lượng điện làm ra vẫn tuỳ diện tích khung gió mà cánh quét qua và tốc độ gió. Không có kiểu tua bin nào làm ra điện từ gió không có.
Trục ngang: mạnh ở gió sạch, đòi cột cao
Ưu điểm lớn nhất của trục ngang là hiệu suất. Cánh của nó luôn cắt gió theo cùng một góc trong suốt vòng quay, nên trên cùng một diện tích quét, nó thường lấy được nhiều năng lượng hơn trục đứng. Đó là lý do mọi tua bin gió lớn trên thế giới đều là trục ngang.
Nhưng trục ngang cần gió sạch, tức là gió thổi đều một hướng, không bị nhà cửa, cây cối làm vỡ thành từng xoáy. Ở gió rối, đuôi lái liên tục xoay đầu máy qua lại, cánh vừa bắt được gió hướng này thì gió đã đổi hướng khác, máy quay giật cục, sản lượng tụt và các ổ trục mòn nhanh. Muốn có gió sạch, cánh phải nằm cao hơn hẳn vật cản xung quanh, nghĩa là cần cột cao, kéo theo móng, dây néo và chi phí dựng cột.
Trục ngang cũng quay nhanh ở đầu cánh, nên tạo tiếng vù rõ hơn khi gió mạnh và cần hãm chắc khi bão. Nếu nhà bạn ở bãi trống, ven biển, gò đồi không có vật cản lớn trong vòng vài chục mét, trục ngang trên cột đủ cao thường cho nhiều điện nhất trên mỗi đồng bỏ ra. Việc tính chiều cao cột và chỗ đặt là của đơn vị lắp đặt sau khi đo gió.
Trục đứng: gọn, êm, nhưng không phải phép màu
Trục đứng nhận gió từ mọi hướng mà không cần xoay đầu, nên khi gió đổi chiều liên tục, nó không mất thời gian "tìm gió" như trục ngang. Máy phát và phần nặng thường nằm thấp gần chân, dễ kiểm tra hơn. Nhiều mẫu quay chậm, tiếng ồn thấp, trông gọn và đẹp, hợp với sân vườn, nhà nghỉ, quán ven biển muốn có hình ảnh xanh.
Chỗ hay bị hiểu sai là câu "trục đứng hợp gió rối". Đúng là nó chịu được gió đổi hướng tốt hơn, nhưng gió rối quanh mái nhà, giữa các nhóm cây vừa yếu vừa loạn, năng lượng trong đó vốn đã ít. Tua bin nào đặt vào chỗ đó cũng làm ra ít điện. Trục đứng chỉ ít khổ hơn trục ngang chứ không biến gió nghèo thành gió giàu.
Một điểm nữa: muốn có cùng diện tích quét như một tua bin trục ngang, tua bin trục đứng thường to và nặng hơn, nhiều vật liệu hơn, lực tác động lên trục và cột lúc gió mạnh cũng lớn. Khi được chào một tua bin trục đứng trông nhỏ gọn mà ghi công suất cao, hãy nhân chiều cao với bề ngang lồng cánh để biết diện tích quét thật, rồi so với một tua bin trục ngang cùng con số công suất.
Bảng so sánh nhanh cho hộ gia đình
Các nhận xét dưới đây là xu hướng chung giữa hai họ tua bin, từng mẫu cụ thể có thể khác. Dùng bảng để biết nên hỏi gì, không dùng để chấm điểm một máy cụ thể.
| Tiêu chí | Trục ngang ba cánh | Trục đứng |
|---|---|---|
| Điện làm ra trên cùng diện tích quét | Cao hơn | Thấp hơn |
| Cần quay theo hướng gió | Có, nhờ đuôi lái | Không |
| Chịu gió đổi chiều liên tục | Kém, quay giật | Khá hơn |
| Tiếng ồn khi gió mạnh | Rõ hơn, tiếng vù đầu cánh | Thường êm hơn |
| Độ cao cột cần để có gió sạch | Cao, vượt hẳn vật cản | Vẫn cần cao, dù hay bị đặt thấp |
| Vị trí máy phát | Trên đỉnh cột | Thường gần chân hơn |
| Khối lượng, vật liệu cho cùng sản lượng | Ít hơn | Nhiều hơn |
| Tự khởi động ở gió nhẹ | Thường được | Kiểu gáo được, kiểu cánh mỏng có mẫu khó |
Nhìn bảng sẽ thấy không có kiểu nào thắng ở mọi cột. Câu hỏi đúng không phải "kiểu nào tốt hơn" mà là "ở chỗ của mình, điều gì quan trọng nhất": sản lượng, độ êm, độ gọn hay sự dễ bảo trì.
Bảo trì và độ bền: hai kiểu hỏng ở những chỗ khác nhau
Trục ngang mòn ở chỗ xoay hướng. Ngoài ổ trục chính của cánh, đầu máy còn có một khớp xoay để đổi hướng theo gió và một đường truyền điện đi qua khớp đó xuống cột. Ở nơi gió đổi chiều nhiều, khớp này làm việc liên tục và là chỗ hay sinh tiếng kêu, kẹt hoặc xoắn dây. Thợ bảo trì thường kiểm nó đầu tiên.
Trục ngang phải hạ cột mới chạm được máy. Máy phát nằm trên đỉnh cột, nên mọi việc thay ổ trục, siết lại cánh, kiểm máy phát đều cần hạ cột hoặc có thiết bị nâng. Cột nghiêng hạ được giúp việc này an toàn hơn nhiều so với leo lên cột đứng, và tuyệt đối không trèo cột khi gió, mưa hay có giông.
Trục đứng chịu lực uốn lớn ở trục dài. Cánh dựng dọc theo trục nên trục chính thường dài, ổ trục ở hai đầu chịu lực lắc qua lại mỗi vòng quay. Kiểu cánh mỏng còn có các thanh giằng nối cánh với trục, đây là chỗ hay nứt mỏi sau nhiều năm. Dấu hiệu sớm là tiếng gõ theo nhịp hoặc rung tăng dần.
Kiểu nào cũng sợ muối và cát. Ở ven biển, hơi muối ăn mòn bu lông, vỏ máy phát và đầu nối, cát bào mòn mép cánh. Hỏi người bán vật liệu chịu muối ra sao và lịch kiểm định kỳ do đơn vị lắp đặt đề xuất, thay vì chỉ hỏi máy bền bao nhiêu năm.
Nhà nào hợp kiểu nào
Dưới đây là gợi ý theo những kiểu nơi ở hay gặp. Đây là điểm khởi đầu để bàn với đơn vị lắp đặt, không phải kết luận thay cho việc đo gió tại chỗ.
- Nhà trên bãi cát ven biển, phía trước trống: gió thường đều và mạnh theo mùa, trục ngang trên cột cao hợp hơn nếu chỗ đặt đủ xa nhà và hàng xóm.
- Trại trên đồi trọc, gò cao: trục ngang nếu đỉnh đồi trống, chú ý hướng gió chính theo mùa và đường đi để bảo trì, hạ cột khi bão.
- Bờ ao nuôi rộng giữa đồng: mặt nước phẳng cho gió khá sạch, trục ngang hợp; nếu ao sát hàng cây cao thì phải đặt xa hàng cây hoặc cân nhắc lại cả ý định.
- Sân nhà vườn có nhiều cây, sát nhà khác: gió rối, kiểu nào cũng làm ra ít điện; trục đứng nhỏ có thể hợp nếu mục tiêu là trang trí, giáo dục con cái, sạc vài thiết bị nhỏ.
- Quán, nhà nghỉ ven biển muốn hình ảnh xanh và yên tĩnh: trục đứng quay chậm thường được ưa hơn vì êm và đẹp, chấp nhận sản lượng khiêm tốn.
- Đảo nhỏ, nơi bão nhiều: kiểu nào cũng phải có cách hãm và hạ được; ưu tiên thiết kế đơn giản, ít chi tiết di động, phụ tùng thay được tại chỗ.
Ở mọi kiểu nhà, chỗ đặt, chiều cao cột và móng phải do đơn vị lắp đặt tính sau khi xem gió tại chỗ. Chủ nhà không tự dựng cột cao, không đặt cột gần đường dây điện.
Khi được chào tua bin trục đứng, nên hỏi gì
Tua bin trục đứng hay được quảng cáo bằng hình ảnh đẹp và những câu dễ nghe. Mấy câu hỏi sau giúp bạn tách phần thật khỏi phần quảng cáo:
- Chiều cao và bề ngang lồng cánh là bao nhiêu, tức diện tích quét bao nhiêu mét vuông?
- Công suất ghi trên hộp đạt ở tốc độ gió bao nhiêu?
- Ở gió năm mét mỗi giây máy cho ra bao nhiêu oát, có số đo hay chỉ là tính toán?
- Máy tự khởi động được ở gió nhẹ không, hay cần hỗ trợ?
- Khi gió quá mạnh, máy hãm bằng cách nào: hãm điện, hãm cơ, hay không có cơ chế riêng?
- Máy nặng bao nhiêu, cột và móng cần chịu lực thế nào, ai tính?
- Ổ trục, máy phát nằm ở đâu, thay thế có cần hạ cả máy xuống không?
Một người bán biết nghề sẽ không ngại nói rằng tua bin trục đứng làm ra ít điện hơn trục ngang cùng cỡ, và giải thích vì sao vẫn đáng chọn ở chỗ của bạn. Ngược lại, nếu câu trả lời luôn là "trục đứng hiệu suất cao hơn, gió nào cũng chạy, đặt trên mái là được", đó là lời quảng cáo, chưa phải thông tin.
Câu hỏi thường gặp
Tua bin gió trục đứng có làm ra nhiều điện hơn trục ngang không?
Thường là không, nếu so cùng diện tích quét và cùng tốc độ gió. Trục ngang ba cánh có hiệu suất cao hơn. Trục đứng được chọn vì gọn, êm, chịu gió đổi chiều, không phải vì làm ra nhiều điện hơn.
Đặt tua bin trục đứng trên mái nhà có ổn không?
Gió trên mái nhà thường yếu và rối, nên tua bin nào đặt ở đó cũng cho ít điện. Ngoài ra rung động truyền xuống mái và kết cấu có thể gây ồn, nứt. Nên hỏi đơn vị lắp đặt có chuyên môn về kết cấu trước khi tính đến việc này.
Kiểu tua bin gáo có hợp gió yếu không?
Kiểu gáo khởi động dễ ở gió nhẹ và quay chậm, lực xoắn lớn, nhưng hiệu suất thấp. Nó hợp với việc bơm nước, sục khí cơ học hoặc trưng bày hơn là làm ra nhiều điện. Gió yếu thì sản lượng vẫn ít.
Tua bin trục ngang hai cánh hay ba cánh tốt hơn?
Ba cánh thường chạy êm và cân bằng hơn khi đầu máy xoay theo gió, ít rung hơn hai cánh. Hai cánh quay nhanh hơn nhưng dễ rung và ồn. Với hộ gia đình, ba cánh là kiểu phổ biến và dễ tìm phụ tùng hơn.
Nhà nhiều cây xung quanh có nên làm điện gió không?
Nếu không đặt được cánh cao hơn hẳn ngọn cây, gió tới cánh sẽ yếu và rối, kiểu tua bin nào cũng làm ra ít điện. Trường hợp này nên cân nhắc nguồn khác như nắng, hoặc chỉ làm tua bin nhỏ cho vui và để học.
Tua bin trục đứng có cần cột cao không?
Có. Tua bin trục đứng cũng cần gió sạch và mạnh như mọi tua bin khác, chỉ là chịu gió đổi chiều tốt hơn. Đặt thấp sát mặt đất hoặc sát mái thì sản lượng giảm nhiều. Chiều cao cột do đơn vị lắp đặt tính.