Hệ lai ghép từ đồ của nhiều nơi thường hỏng ở chỗ nối giữa các món chứ không phải ở từng món: tua bin lệch điện áp với pin, hai bộ điều khiển cài ngưỡng sạc khác nhau, tua bin không có tải xả đúng cỡ, pin cũ trộn pin mới, tấm pin khác loại ghép chung một chuỗi. Mỗi món có thể tốt, nhưng ghép sai thì cả hệ chạy chập chờn hoặc mau hỏng.
Chuyện ghép đồ rất hay gặp: năm trước mua vài tấm pin và bộ điều khiển, năm nay có người chào tua bin, năm sau thêm vài bình pin cũ của người quen. Bài này liệt kê những chỗ lệch hay gặp nhất, giải thích vì sao chúng gây hỏng, đưa một bảng tự kiểm trước khi mua thêm món nào, và nói phải làm gì nếu hệ đã lỡ ghép. Mục đích là để bạn hỏi đúng; việc đấu nối và cài đặt luôn để thợ điện có chứng chỉ.
Vì sao hệ ghép từng món hay trục trặc
Mỗi món trong hệ lai được thiết kế với giả định về các món khác. Tua bin giả định có bộ điều khiển biết xả điện khi pin đầy. Bộ điều khiển giả định một loại pin và một điện áp hệ. Inverter giả định pin đủ khoẻ để chịu dòng khởi động. Khi các món đến từ một bộ đồng bộ, những giả định này khớp nhau. Khi mỗi món mua một nơi, vào một thời điểm, giả định của món này có thể ngược với món kia.
Cái khó là hệ ghép sai ít khi hỏng ngay. Nó vẫn sáng đèn, vẫn chạy được quạt, chỉ là pin không bao giờ đầy hẳn, tua bin thỉnh thoảng rú lên, inverter thỉnh thoảng tự tắt, rồi vài tháng sau pin phồng hoặc bộ điều khiển cháy. Chủ nhà thường đổ lỗi cho món cuối cùng mua vào, trong khi gốc rễ nằm ở chỗ ghép.
Người bán từng món cũng ít khi chịu trách nhiệm cho cả hệ. Người bán tua bin nói tua bin tốt, người bán pin nói pin tốt, và cả hai có thể đúng. Vì vậy khi hệ đã có nhiều món từ nhiều nơi, nên có một đơn vị lắp đặt đứng ra xem toàn bộ, ghi sơ đồ, và chịu trách nhiệm cho phần ghép.
Lệch điện áp: chỗ lệch gặp nhiều nhất
Tua bin ghi 12V cho hệ pin 24V, hoặc ngược lại. Tua bin và bộ điều khiển gió được thiết kế cho một điện áp hệ nhất định. Ghép lệch thì hoặc không sạc nổi, hoặc sạc quá, hoặc tua bin không được hãm đúng lúc. Đây là điều đầu tiên phải kiểm khi định mua tua bin cho hệ có sẵn.
Bộ điều khiển "tự nhận điện áp" nhưng nhận sai. Nhiều bộ điều khiển tự đoán điện áp hệ lúc mới cắm pin. Nếu lúc đó pin quá cạn hoặc quá đầy, nó có thể đoán sai và sạc theo ngưỡng sai suốt từ đó. Thợ nên đặt cố định điện áp hệ thay vì để tự nhận.
Inverter không cùng điện áp với pin. Inverter 24V không chạy được trên pin 12V, và nối vào pin 48V có thể cháy ngay. Kiểm nhãn trước khi mua, đừng tin "loại này dùng chung được".
Chuỗi tấm pin vượt điện áp tối đa của bộ điều khiển. Khi mua thêm tấm pin và nối vào chuỗi cũ, điện áp chuỗi tăng lên. Những sáng trời lạnh, điện áp tấm pin còn cao hơn bình thường. Vượt ngưỡng tối đa là bộ điều khiển có thể hỏng. Việc tính chuỗi là của thợ.
Tua bin ra điện áp cao khi gió mạnh. Tua bin không tải hoặc tải nhẹ khi gió mạnh có thể ra điện áp vượt xa định mức. Bộ điều khiển không chịu được mức đó thì cháy. Hỏi người bán điện áp tối đa tua bin có thể ra và đối chiếu với bộ điều khiển.
Lệch ngưỡng sạc và lệch loại pin
Khi tấm pin và tua bin mỗi bên có một bộ điều khiển riêng, cả hai cùng sạc vào một bộ pin. Nếu một bộ được cài cho pin axit chì, bộ kia cài cho pin lithium, hoặc cùng loại nhưng ngưỡng đầy khác nhau, chúng sẽ "cãi nhau". Bộ có ngưỡng thấp hơn tưởng pin đã đầy và ngừng, bộ còn lại tiếp tục đẩy. Kết quả là một bộ làm hết việc, bộ kia đứng chơi, hoặc pin bị sạc vượt mức mà không bộ nào thấy.
Pin trộn loại là chuyện nguy hiểm hơn. Ghép thêm vài bình axit chì vào bộ pin lithium, hay ghép bình mới với bình đã dùng vài năm, khiến các bình nhận điện không đều. Bình yếu bị sạc quá, nóng lên; bình khoẻ không bao giờ đầy. Pin lithium tháo từ xe điện hoặc thiết bị khác đem về dùng cho hệ lai là việc không nên làm: không rõ tình trạng, không có mạch bảo vệ phù hợp, rủi ro cháy cao.
Nguyên tắc an toàn là một hệ một loại pin, cùng đời, cùng dung lượng, do thợ lắp và cài đặt. Muốn tăng dung lượng thì hỏi đơn vị lắp đặt cách đúng, có khi là thay cả bộ chứ không thêm vài bình. Chi tiết về pin lưu trữ và an toàn cháy nổ là đề riêng; ở đây chỉ cần nhớ: không trộn, không tự ghép, không dùng pin không rõ nguồn gốc.
Sau mỗi lần thay đổi bất cứ món nào, yêu cầu thợ ghi lại thông số đã cài trên từng bộ điều khiển, dán cạnh tủ điện. Lần sau có ai đó định ghép thêm, họ có chỗ để đối chiếu.
Tua bin thiếu tải xả, hoặc tải xả không đủ cỡ
Tua bin mua lẻ đôi khi đi kèm một bộ điều khiển nhỏ có tải xả tích hợp, đôi khi không. Người ghép thấy tua bin quay, pin có sạc, tưởng là xong. Đến ngày pin đầy và gió to, không có chỗ xả, tua bin quay vọt, điện áp tăng, bộ điều khiển hoặc tua bin hỏng. Có trường hợp cánh quay quá tốc độ tới mức hư cơ khí.
Tải xả cũng phải đủ cỡ. Một khối điện trở nhỏ hơn công suất tua bin có thể chịu được những ngày gió vừa, nhưng ngày gió mạnh sẽ quá nhiệt. Có người thay tải xả bằng bóng đèn hay cây đun nước tự chế cho "có ích", không tính công suất, không tính chỗ toả nhiệt, dễ gây cháy.
Dấu hiệu nghi thiếu tải xả: những ngày pin đầy và gió mạnh, tua bin rú to bất thường, quay nhanh hơn hẳn ngày thường; bộ điều khiển nóng; điện áp pin vọt cao trên màn hình. Gặp những dấu hiệu này, bật công tắc hãm nếu có và gọi thợ. Không tháo dây tua bin ra để "cho nó nghỉ", vì đó chính là bỏ tải, làm tua bin quay càng nhanh.
Khi mua tua bin cho hệ có sẵn, hỏi thẳng: tải xả đi kèm có công suất bao nhiêu, đặt ở đâu, toả nhiệt ra sao. Không trả lời được thì chưa nên mua.
Tấm pin khác loại, khác đời ghép chung
Tấm pin mới và cũ ghép chung một chuỗi. Dòng điện trong một chuỗi bị kéo theo tấm yếu nhất. Ghép tấm mới vào chuỗi tấm cũ đã xuống cấp thì tấm mới chỉ làm việc như tấm cũ.
Tấm pin khác công suất, khác thông số. Tấm có dòng điện, điện áp khác nhau ghép cùng chuỗi hoặc cùng nhánh sẽ lệch nhau, phần dư bị bỏ phí. Thợ sẽ tách nhánh hoặc dùng bộ điều khiển riêng.
Tấm pin đặt khác hướng ghép một chuỗi. Tấm hướng đông và tấm hướng tây trong cùng một chuỗi thì sáng tấm tây kéo cả chuỗi xuống, chiều thì ngược lại.
Đầu nối khác loại. Hai loại đầu nối trông giống nhau nhưng không khớp hoàn toàn sẽ tiếp xúc kém, nóng, có thể gây hồ quang điện một chiều. Đầu nối phải cùng loại, do thợ bấm.
Thêm tấm pin vượt khả năng bộ điều khiển. Mỗi bộ điều khiển có giới hạn dòng và công suất. Thêm tấm pin vượt mức đó, phần dư không được dùng, có khi bộ điều khiển quá nhiệt.
Bảng tự kiểm trước khi mua thêm một món
Mang bảng này theo khi đi hỏi mua bất cứ món nào cho hệ có sẵn. Cột giữa là thông tin cần ghi lại từ hệ đang dùng; cột cuối là câu hỏi cho người bán.
| Món định mua | Thông tin cần có của hệ hiện tại | Câu hỏi cho người bán |
|---|---|---|
| Tua bin gió | Điện áp hệ, loại bộ điều khiển đang có, chỗ đặt tải xả | Tua bin cho điện áp hệ nào, ra điện áp tối đa bao nhiêu, tải xả đi kèm cỡ nào |
| Tấm pin | Thông số tấm đang có, số tấm mỗi chuỗi, giới hạn của bộ điều khiển | Thông số có khớp tấm cũ không, có cần nhánh riêng không |
| Bộ điều khiển | Loại pin, điện áp hệ, nguồn nào cần điều khiển | Có cài cố định điện áp và loại pin được không, có cổng gió không |
| Pin | Loại pin, đời pin, dung lượng hiện có | Có nên thêm hay thay cả bộ, ai cài đặt lại bộ điều khiển |
| Inverter | Điện áp pin, thiết bị lớn nhất cần chạy | Điện áp vào, công suất khởi động, sóng sin chuẩn không |
| Máy phát | Inverter có cổng vào máy phát không | Nối vào đâu, ai đấu, có tự khởi động không |
Nếu không điền được cột giữa, hãy nhờ đơn vị lắp đặt xem hệ và ghi lại trước. Đi mua khi chưa biết hệ mình đang có gì là cách nhanh nhất để thêm một món lệch.
Hệ đã lỡ ghép: làm gì cho an toàn
Nếu hệ nhà bạn đã là một tập hợp đồ từ nhiều nơi và đang có dấu hiệu chập chờn, đừng vội mua thêm món nữa. Trình tự nên làm:
- Ghi sổ một hai tuần: điện áp pin sáng tối, tiếng tua bin, những lần inverter tự tắt, nhiệt độ cảm nhận ở hộp điện.
- Chụp ảnh nhãn thông số của từng món: tua bin, tấm pin, bộ điều khiển, pin, inverter. Chụp từ chỗ an toàn, không mở hộp.
- Mời một đơn vị lắp đặt có kinh nghiệm hệ lai xem toàn bộ, đề nghị họ vẽ lại sơ đồ đang có.
- Nhờ họ chỉ ra chỗ lệch, xếp theo mức nguy hiểm: cái gì có nguy cơ cháy, cái gì chỉ làm giảm điện.
- Xử lý những chỗ nguy cơ cháy trước, ví dụ pin trộn loại, đầu nối khác loại, thiếu tải xả.
- Sau khi sửa, ghi sổ thêm một tháng để so với trước.
Trong lúc chờ thợ, nếu có mùi khét, pin nóng hay phồng, tua bin rú bất thường, hãy hãm tua bin, cắt cầu dao theo hướng dẫn nếu với tới an toàn, và gọi 114 khi có khói lửa. Không tự tháo bỏ món nào ra khỏi hệ.
Câu hỏi thường gặp
Mua tua bin ở một nơi, tấm pin ở nơi khác có được không?
Được, miễn là có người tính toán sự tương thích cho cả hệ: điện áp, bộ điều khiển, tải xả, ngưỡng sạc. Vấn đề không nằm ở chuyện mua nhiều nơi mà ở chỗ không ai chịu trách nhiệm phần ghép.
Ghép pin cũ của người quen vào hệ có sao không?
Không nên. Pin khác loại, khác đời ghép chung sẽ sạc lệch, bình yếu nóng lên, giảm tuổi thọ cả bộ và tăng rủi ro cháy. Muốn tăng dung lượng thì hỏi đơn vị lắp đặt cách làm đúng.
Bộ điều khiển tự nhận điện áp có đáng tin không?
Thường ổn, nhưng có thể nhận sai nếu pin quá cạn hay quá đầy lúc khởi động. Nhờ thợ đặt cố định điện áp hệ và loại pin, ghi lại thông số, để không bị sạc sai ngưỡng suốt nhiều tháng.
Tua bin rú to khi pin đầy là bình thường không?
Không. Đó có thể là dấu hiệu thiếu tải xả hoặc tải xả không đủ, tua bin đang mất tải. Bật công tắc hãm nếu có và gọi thợ. Không tháo dây tua bin, vì làm vậy tua bin càng quay nhanh.
Có thể tự thay tải xả bằng bóng đèn hay cây đun nước không?
Không nên tự làm. Tải xả phải chịu đúng công suất tua bin và toả nhiệt an toàn. Thay sai có thể cháy hoặc làm tua bin vọt tốc. Muốn tận dụng điện dư thì nhờ đơn vị lắp đặt thiết kế.
Làm sao biết hệ của mình đang có những món gì?
Chụp nhãn thông số của từng món từ chỗ an toàn, rồi nhờ đơn vị lắp đặt xem tại chỗ, vẽ lại sơ đồ và ghi thông số cài đặt. Bản sơ đồ đó là thứ nên có trước khi mua thêm bất kỳ món nào.