Nhà ven biển và đảo nhỏ là nơi hệ lai gió – mặt trời có lý nhất, vì gió từ mặt nước thường mạnh và đều hơn trong đất liền. Nhưng cũng chính ở đây, hơi muối, cát bay, triều cường và bão khiến đầu nối gỉ, vòng bi mòn, hộp điện ẩm nhanh hơn nhiều; hệ phải được chọn và đặt cho môi trường biển ngay từ đầu, và có kế hoạch cho mùa bão.
Bài này dành cho chủ nhà ở bãi cát, xóm chài, đầm nuôi sát biển, hay trên đảo xa đất liền. Phần dưới nói về những thiết bị chịu khổ nhất trước hơi muối, chỗ đặt pin và hộp điện, kế hoạch trước mùa bão, chuyện phụ tùng khi sống trên đảo, và một lịch kiểm theo mùa. Mọi việc dựng cột, đấu nối vẫn để đơn vị lắp đặt và thợ điện có chứng chỉ.
Gió biển là lợi thế, hơi muối là cái giá
Gió đi trên mặt nước gần như không bị gì cản, nên tới bờ vẫn còn mạnh và đều. Nhiều nhà ven biển có gió chiều và gió đêm khá đều, bù cho những ngày mùa đông âm u. Đây là điều kiện mà các nhà vườn trong đất liền khó có, và là lý do hệ lai thường được nhắc tới nhiều ở vùng biển.
Nhưng cùng cơn gió đó mang theo hơi nước mặn. Hơi muối bám lên mọi bề mặt, hút ẩm, và đêm nào cũng làm ướt lại một lớp mỏng. Kim loại thường gỉ nhanh, đầu nối điện bị ăn mòn làm tăng điện trở, nóng lên, có khi chập chờn. Cánh tua bin bị cát và muối mài nhám mép. Vòng bi ngấm nước mặn sẽ kêu và mòn sớm. Hộp điện đặt chỗ hở gió thì bên trong cũng có muối đọng.
Vì vậy câu hỏi khi chọn thiết bị ở biển không chỉ là "bao nhiêu watt" mà là "chịu môi trường biển tới đâu". Khung, bu lông, dây néo bằng vật liệu chống gỉ; hộp điện kín có cấp chống bụi nước phù hợp; đầu nối loại ngoài trời; dây có vỏ chịu nắng và muối. Những thứ này làm tăng chi phí ban đầu, nhưng thiếu chúng thì hệ đẹp được một hai mùa rồi bắt đầu trục trặc lắt nhắt.
Một điểm hay bị coi nhẹ: đặt cột càng sát mép nước càng nhiều gió nhưng cũng càng nhiều muối, cát và sóng. Lùi vào vài chục mét sau hàng phi lao có thể giảm muối đáng kể mà vẫn giữ được phần lớn gió, nếu cột đủ cao. Bài toán này để đơn vị lắp đặt cân trên thực địa.
Thiết bị nào chịu khổ nhất trước hơi muối
Đầu nối và cầu đấu. Đây là chỗ hỏng đầu tiên. Đầu nối gỉ làm tiếp xúc kém, sinh nhiệt, có thể cháy âm ỉ. Ở biển, nên yêu cầu đầu nối loại ngoài trời, có bọc kín, và kiểm định kỳ bằng mắt: thấy bột trắng, xanh, nâu quanh đầu nối là phải báo thợ.
Bu lông, kẹp, dây néo cột. Gỉ ở bu lông chân cột hay kẹp dây néo nguy hiểm hơn gỉ ở đâu khác, vì nó quyết định cột có đứng vững qua bão không. Kiểm bằng mắt từ dưới đất, chụp ảnh mỗi tháng để so.
Vòng bi và trục tua bin. Tiếng rít, tiếng lạo xạo, cánh quay không đều khi gió đều là dấu hiệu sớm. Việc thay vòng bi là của thợ, khi cột đã được hạ đúng cách.
Mép cánh tua bin. Cát bay mài mép cánh, làm cánh mất cân bằng, tua bin rung. Nhìn bằng ống nhòm hoặc chụp ảnh phóng to từ dưới đất.
Khung và mặt tấm pin. Muối khô thành lớp mờ trên mặt kính, giảm điện. Khung nhôm có thể bị ăn mòn ở chỗ tiếp xúc với thép. Tấm pin đặt thấp thì xịt nước ngọt rửa nhẹ được; đặt cao thì để thợ.
Hộp điều khiển và inverter. Quạt làm mát hút luôn hơi muối vào trong. Đặt trong phòng kín gió biển nhưng thông thoáng, không đặt hướng thẳng ra biển, không đặt sát cửa sổ mở.
Đặt pin và hộp điện ở đâu trong nhà ven biển
Pin và các hộp điện là phần nên được bảo vệ kỹ nhất, vì hỏng ở đây là cả hệ đứng. Những nguyên tắc chọn chỗ:
- Cao hơn mức nước triều cường và mức ngập từng gặp, có dư thêm một khoảng. Hỏi người già trong xóm năm ngập cao nhất nước lên tới đâu.
- Trong phòng hoặc kho có mái chắc, che được mưa tạt ngang khi bão.
- Không hướng thẳng ra biển, không sát cửa sổ hay khe hở hút gió muối vào.
- Thông thoáng để pin và inverter không quá nóng, nhưng không phải chỗ gió lùa trực tiếp.
- Xa bếp, xa chỗ chứa xăng dầu, lưới đánh cá, phao xốp và đồ dễ cháy.
- Ngoài tầm tay trẻ em, có cầu dao cắt pin ở chỗ người lớn với tới nhanh.
- Có lối đi rộng để thợ làm việc và để thoát ra nhanh khi có sự cố.
Pin phồng, nóng hay có mùi lạ thì cắt cầu dao nếu với tới an toàn, đưa mọi người ra ngoài và gọi 114. Chi tiết về chọn loại pin lưu trữ và an toàn cháy nổ của pin là đề riêng; ở vùng biển chỉ cần nhớ thêm rằng ẩm và muối làm mọi vấn đề của pin tới sớm hơn.
Kế hoạch trước mùa bão
Bão là lúc hệ lai ven biển gặp rủi ro lớn nhất, và cũng là lúc dễ có người bị thương vì cố cứu thiết bị. Kế hoạch nên được làm cùng đơn vị lắp đặt từ lúc lắp, ghi ra giấy, dán cạnh bộ điều khiển. Trình tự gợi ý:
- Đầu mùa bão, nhờ đơn vị lắp đặt kiểm bu lông chân cột, dây néo, kẹp, và vòng bi.
- Học thuộc cách bật công tắc hãm tua bin và vị trí cầu dao của tấm pin, của pin.
- Nếu cột là loại hạ được, thống nhất ai sẽ hạ và hạ lúc nào. Chỉ người được đơn vị lắp đặt hướng dẫn mới hạ, làm trước khi gió mạnh lên, đủ người, tránh xa đường dây điện.
- Khi có tin bão gần, hãm tua bin trước, sau đó cắt các nguồn theo đúng thứ tự thợ dặn.
- Thu dọn quanh cột và quanh khung tấm pin: tôn, ván, phao, lưới có thể bị gió cuốn đập vào.
- Trong bão, không ra ngoài kiểm tra, không trèo cột, không đứng gần dây néo.
- Sau bão, chỉ quan sát từ xa: cột có nghiêng, dây néo có chùng, cánh có gãy, dây điện có đứt không. Thấy bất thường thì để nguyên, gọi thợ, không tự dựng lại.
Nhà ở đảo hay xóm ven biển xa thợ nên có thêm một bản kế hoạch dự phòng: nếu thợ không tới kịp trước bão thì người nhà làm tới bước nào, dừng ở bước nào. Bước được làm phải là những bước thợ đã chỉ tận tay.
Cát bay, triều cường và nước ngập
Cát là kẻ thù thầm lặng. Nó lọt vào khe vòng bi, bám vào khe tản nhiệt của inverter, phủ lên mặt tấm pin, tích lại ở chân cột. Mùa gió mạnh, một lớp cát trên tấm pin đặt thấp có thể làm giảm điện thấy rõ. Đặt khung tấm pin cao hơn mặt cát một chút, nghiêng đủ để mưa trôi bớt, và có lối đi để rửa bằng nước ngọt khi cần.
Triều cường và nước dâng khi bão làm ngập chân cột, ngập hộp đấu dưới thấp, ngập cả kho đặt pin nếu chọn chỗ không cẩn thận. Nước mặn ngấm vào hộp đấu là hỏng nặng hơn nhiều so với nước mưa. Mọi hộp đấu, cầu dao, ổ nối nên đặt cao hơn mức nước từng gặp. Dây chôn dưới đất phải đi trong ống, có đoạn lên khỏi mặt đất trước khi vào hộp.
Sau mỗi đợt ngập, không bật lại hệ ngay. Nhìn từ xa xem nước đã rút khỏi chỗ đặt pin, hộp điện chưa. Nếu nước đã chạm tới pin hay hộp điện, giữ nguyên trạng thái tắt và chờ thợ kiểm. Bật lại một hệ vừa ngập nước mặn là cách nhanh nhất để biến một sự cố sửa được thành hỏng hẳn, và có thể nguy hiểm cho người.
Cuối cùng, đất cát ven biển giữ móng kém hơn đất thịt. Móng cột và cọc neo dây néo phải được đơn vị lắp đặt tính cho loại đất này, nhất là khi cát có thể bị xói sau mỗi mùa bão.
Sống trên đảo nhỏ: phụ tùng xa, thợ xa
Chọn thiết bị đơn giản, phổ biến. Trên đảo, một linh kiện hỏng có thể chờ nhiều ngày mới có tàu. Thiết bị phổ thông, dễ thay thường quý hơn thiết bị lạ có tính năng hay. Hỏi đơn vị lắp đặt những phụ tùng hay hỏng nhất và nên giữ sẵn những gì.
Chia hệ thành nhánh. Nếu có thể, hệ nên chia nhánh để một khối hỏng không làm tắt cả nhà. Ví dụ đèn và tủ lạnh một nhánh, máy bơm, máy công cụ một nhánh khác. Đây là thiết kế của thợ, chủ nhà chỉ cần đề nghị.
Học kỹ phần quan sát. Người trên đảo nên giỏi phần đọc màn hình, ghi sổ, nhận biết tiếng lạ, chụp ảnh đầu nối, để khi gọi điện hỏi thợ ở đất liền mô tả được chính xác. Không vì xa thợ mà tự mở hộp, tự đấu dây.
Máy phát dự phòng càng quan trọng. Trên đảo, chuỗi ngày bão có thể kéo dài. Máy phát nhỏ đặt ngoài trời, cách xa cửa, có mái che mưa nhưng thoáng, là lưới an toàn cuối. Nhiên liệu cất riêng, xa nguồn lửa, ngoài tầm trẻ em.
Giữ tài liệu khô ráo. Sơ đồ hệ, hướng dẫn thiết bị, thông số cài đặt, số liên lạc thợ nên được giữ trong túi chống nước, cất ở chỗ khô. Khi thiết bị hỏng giữa mùa bão, đó là thứ duy nhất giúp người ở xa chẩn đoán qua điện thoại.
Lịch kiểm theo mùa cho nhà ven biển
Lịch gợi ý, chỉnh theo mùa bão và mùa gió nơi bạn ở. Cột "ai làm" là ranh giới rõ ràng giữa chủ nhà và thợ.
| Thời điểm | Việc kiểm | Ai làm |
|---|---|---|
| Hằng tuần | Nghe tiếng tua bin, nhìn cánh, nhìn mặt tấm pin đặt thấp, đọc màn hình, ghi sổ | Chủ nhà |
| Hằng tháng | Chụp ảnh đầu nối nhìn thấy được, chân cột, kẹp dây néo, so với tháng trước | Chủ nhà, từ dưới đất |
| Sau mỗi đợt gió lớn | Quan sát cột, dây néo, cánh từ xa; kiểm hộp điện có nước không | Chủ nhà quan sát, thợ xử lý |
| Đầu mùa bão | Kiểm bu lông, dây néo, vòng bi, chống sét, nối đất, đầu nối trong hộp | Đơn vị lắp đặt |
| Sau mùa bão | Kiểm toàn bộ cột, cánh, móng, xói cát quanh chân cột, đầu nối | Đơn vị lắp đặt |
| Mỗi năm | Kiểm sức khoẻ pin, vệ sinh bên trong hộp điện, thay đầu nối gỉ | Đơn vị lắp đặt, thợ có chứng chỉ |
Ảnh chụp hằng tháng tưởng phiền nhưng là bằng chứng tốt nhất cho thấy gỉ lan nhanh hay chậm. Khi gỉ ở chân cột lan rõ giữa hai tháng, đừng chờ tới đợt kiểm định kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ven biển có nên lắp hệ lai gió – mặt trời không?
Thường là nơi hợp nhất cho hệ lai, nhưng vẫn phải đo gió tại chỗ. Đổi lại, thiết bị phải chịu được muối, cát và bão, chi phí bảo trì cao hơn đất liền. Nếu không có ai ở thường xuyên để theo dõi, cân nhắc kỹ.
Rửa tấm pin bằng nước biển được không?
Không nên. Nước biển để lại muối, khô thành lớp mờ và ăn mòn khung. Dùng nước ngọt, rửa nhẹ khi tấm pin đặt thấp và đứng dưới đất với tới được; tấm pin đặt cao thì để thợ.
Có cần hạ cột tua bin trước mỗi cơn bão không?
Tuỳ loại cột và hướng dẫn của đơn vị lắp đặt. Có loại thiết kế để hạ trước bão, có loại cố định và chỉ cần hãm. Thống nhất từ lúc lắp, ghi ra giấy, và chỉ người được hướng dẫn mới làm, làm trước khi gió mạnh lên.
Sau bão thấy cột hơi nghiêng thì làm gì?
Không lại gần, không tự kéo dây néo hay dựng lại. Hãm tua bin nếu công tắc ở chỗ an toàn, cắt nguồn theo hướng dẫn, khoanh vùng không cho trẻ em và vật nuôi lại gần, rồi gọi đơn vị lắp đặt.
Pin để trong nhà sàn ven biển có ổn không?
Ổn nếu chỗ đặt cao hơn mức nước từng ngập, khô, thông thoáng, tránh gió muối thổi thẳng và xa đồ dễ cháy. Nhà sàn gỗ thì cần thợ tính thêm phần chống cháy và chỗ thoát nhanh.
Ở đảo nên giữ sẵn phụ tùng gì?
Hỏi đơn vị lắp đặt dựa trên thiết bị cụ thể. Thường là cầu chì, đầu nối, dây dự phòng, và có khi một bộ điều khiển dự phòng. Chủ nhà chỉ giữ, việc thay vẫn để thợ làm hoặc hướng dẫn tận nơi.