Năng lượng sạch không phải điện miễn phí: gió và nắng không tính tiền, nhưng thiết bị biến chúng thành điện có tuổi thọ, cần bảo trì, và có những bộ phận phải thay định kỳ, đáng kể nhất là pin lưu trữ. Tính đủ những việc này từ đầu thì hệ chạy bền, bỏ qua thì vài năm sau thành đống sắt.
Lời chào hàng hay dừng ở ngày lắp xong: cánh quay, đèn sáng, "từ nay không tốn tiền điện". Người làm nghề thì biết phần dài nhất của một hệ là những năm sau đó. Bài này liệt kê những việc và những khoản sẽ tới, nói bằng yếu tố chứ không bằng con số tiền, để bạn quyết định với đôi mắt mở.
Vì sao "không tốn tiền điện" là câu nói chưa đủ
Một hộ dùng điện lưới trả tiền theo số điện, đều đặn hằng tháng. Một hộ dùng nguồn tự tạo trả trước một khoản lớn khi lắp, rồi trả từng đợt không đều trong suốt đời hệ: thay pin, thay bộ điều khiển hỏng, sửa tua bin sau bão, vá hầm biogas. Tổng cộng có thể nhiều hay ít tuỳ hệ và tuỳ cách chăm, nhưng không bao giờ bằng không.
Ngoài tiền, còn có công. Hệ tự tạo cần người theo dõi: nghe tiếng tua bin, nhìn đèn báo bộ điều khiển, lau tấm pin, nạp hầm biogas, hạ cột khi có bão. Nhà có người ở thường xuyên và thích tự tay chăm sóc thì việc này nhẹ. Nhà vắng người thì phải thuê hoặc chấp nhận thiết bị xuống cấp nhanh.
Hiểu điều này không phải để nản, mà để chọn đúng quy mô. Một hệ nhỏ, đúng nhu cầu thiết yếu, dễ chăm thường sống lâu và đáng tiền hơn một hệ lớn mà không ai đủ sức theo dõi.
Bộ phận nào cần lo, lo thế nào
Bảng nói về các bộ phận thường gặp trong hệ gió, nắng, biogas cỡ hộ gia đình. Tuổi thọ phụ thuộc rất nhiều vào chất lượng thiết bị, khí hậu và cách dùng, nên ở đây chỉ so tương đối, không ghi số năm cụ thể. Hãy hỏi đơn vị lắp đặt con số họ cam kết cho từng món.
| Bộ phận | Tuổi thọ tương đối | Việc định kỳ | Yếu tố đội chi phí khi thay, sửa |
|---|---|---|---|
| Tấm pin | Dài nhất trong hệ | Lau bụi, kiểm khung, kiểm dây | Số tấm, khung, chỗ khó tiếp cận |
| Pin lưu trữ | Ngắn hơn nhiều so với tấm pin | Theo dõi mức sạc, giữ nơi thoáng mát | Dung lượng, loại pin, công tháo lắp |
| Bộ điều khiển, bộ đổi điện | Trung bình, dễ hỏng vì nóng, ẩm, sét | Giữ khô, thoáng, sạch bụi | Công suất, chức năng, thời gian chờ hàng |
| Tua bin gió | Trung bình, tuỳ gió và bảo trì | Kiểm bu lông, cánh, vòng bi, tiếng lạ | Phải hạ cột, thay cánh hoặc vòng bi |
| Cột, dây néo | Dài nếu chống gỉ tốt | Kiểm gỉ, độ căng dây néo, móng | Chiều cao cột, môi trường muối biển |
| Hầm biogas | Dài nếu không nứt, không thủng | Nạp đều, xả cặn, kiểm ống khí | Loại hầm, mức hư hỏng |
| Dây dẫn, đầu nối | Tuỳ chất lượng và chuột, nắng | Nhìn vỏ dây, đầu nối có cháy sém không | Quãng dây, chỗ đi dây |
Điểm đáng nhớ: pin lưu trữ thường là món phải thay sớm nhất và tốn nhất trong các lần thay. Một hệ có pin lớn nghĩa là một khoản thay pin lớn sẽ tới. Đó là lý do nhiều người làm nghề khuyên giữ pin vừa đủ cho tầng nhu cầu thiết yếu, thay vì cố cho pin gánh cả nhà.
Những việc định kỳ chủ nhà tự làm được
Nghe và nhìn tua bin hằng tuần từ mặt đất. Tiếng rít, tiếng lạch cạch, cánh rung lắc khác thường là dấu hiệu cần gọi đơn vị lắp đặt. Không trèo cột để xem, không tự tháo cánh.
Lau bụi tấm pin ở chỗ đứng an toàn. Tấm đặt trên khung thấp thì lau bằng nước sạch và khăn mềm vào sáng sớm hoặc chiều mát. Tấm trên cao hay trên mái thì để thợ có dây an toàn.
Nhìn đèn báo và ghi số trên bộ điều khiển. Ghi mỗi ngày một lần vào cùng giờ. Số tụt dần qua nhiều tuần mà thời tiết không đổi là dấu hiệu pin hoặc nguồn có vấn đề.
Kiểm dây đi ngoài trời. Nhìn xem có đoạn vỏ nứt, bị chuột gặm, bị nắng làm giòn không. Thấy thì tắt cầu dao theo hướng dẫn của thợ và gọi thợ, không tự quấn băng dính.
Giữ chỗ đặt pin khô, thoáng, sạch. Không chất đồ đạc, rơm rạ, can xăng quanh chỗ đặt pin. Thấy pin phồng, nóng bất thường hay có mùi lạ thì ra ngoài và gọi 114.
Nạp hầm biogas đều đặn. Nạp theo lượng đơn vị hướng dẫn, không đổ hoá chất tẩy rửa, thuốc sát trùng chuồng vào hầm. Không xuống hầm, không thử lửa ở miệng hầm.
Những việc phải để thợ có chuyên môn
Có những việc nhìn qua thì đơn giản nhưng nguy hiểm, hoặc làm sai là hỏng thiết bị đắt tiền. Chi phí thuê thợ cho những việc này nên tính sẵn từ đầu.
- Hạ cột, dựng lại cột tua bin, thay cánh, thay vòng bi.
- Kiểm tra, siết lại đầu nối trong tủ điện, bộ điều khiển, bộ đổi điện.
- Thay pin lưu trữ, kể cả khi pin mới cùng loại với pin cũ.
- Kiểm tra hệ tiếp địa, chống sét sau mùa giông.
- Sửa chữa ống dẫn khí biogas, vá hầm, xử lý hầm bị đầy cặn.
- Bất cứ việc gì phải mở nắp thiết bị điện hoặc đụng vào dây đang có điện.
Một mẹo nhỏ: khi ký với đơn vị lắp đặt, hỏi rõ họ có làm dịch vụ bảo trì định kỳ không, hiện có bao nhiêu khách ở gần nhà bạn, và thời gian trung bình họ đến được khi có sự cố. Đơn vị ở quá xa thì một lần sự cố có thể kéo dài nhiều ngày.
Rủi ro thiên tai và mất mát cũng là một phần chi phí
Nhà ở ven biển, trên đồi, trên đảo, tức là những nơi gió và nắng tốt nhất, cũng thường là nơi bão, giông, sét nhiều nhất. Một cơn bão có thể làm gãy cánh tua bin, cong cột, bay tấm pin nếu khung không chắc. Sét đánh gần có thể làm hỏng bộ điều khiển và bộ đổi điện dù không đánh trúng trực tiếp. Những rủi ro này không xảy ra mỗi năm, nhưng khi xảy ra thì tốn kém.
Với hệ ở chòi rẫy, ao nuôi, nhà vườn vắng người, còn thêm chuyện trộm cắp tấm pin, pin, dây đồng. Bảo vệ bằng khung chắc, khoá, đặt ở chỗ có người qua lại, hoặc thu gọn khi không dùng đều là cách giảm rủi ro, nhưng đều có chi phí riêng.
Khi so các lựa chọn, đặt câu hỏi: nếu bão lớn đi qua, hệ này mất gì, sửa gì, mất bao lâu để chạy lại? Tua bin có cột hạ được, tấm pin trên khung thấp chắc chắn, thiết bị điện đặt trong chỗ kín khô ráo thường đi qua mùa bão nhẹ nhàng hơn nhiều so với hệ dựng vội.
Câu hỏi về những năm sau khi lắp, nên hỏi trước khi ký
Những câu dưới đây hướng vào phần đời dài của hệ. Ghi câu trả lời ra giấy, nhờ đơn vị lắp đặt ký xác nhận những điểm quan trọng.
- Bộ phận nào bảo hành bao lâu, bảo hành gồm những gì, loại trừ những gì như sét, bão, ngập nước?
- Pin lưu trữ dự kiến dùng được bao lâu với cách dùng của nhà mình, và dấu hiệu nào cho biết sắp phải thay?
- Lịch bảo trì đề nghị là gì, việc nào chủ nhà làm, việc nào đơn vị làm, mỗi lần làm gồm những bước nào?
- Khi có sự cố, gọi ai, bao lâu thì có người tới, phụ tùng có sẵn hay phải đặt hàng?
- Mùa bão thì hệ cần chuẩn bị gì, ai hạ cột, ai kiểm tra lại sau bão?
- Thiết bị có dùng loại thông dụng không, nếu đơn vị ngừng hoạt động thì thợ khác có sửa, thay được không?
- Khi hết đời, tấm pin, pin, cánh tua bin sẽ được thu hồi hay xử lý thế nào?
Một đơn vị lắp đặt nghiêm túc sẽ trả lời rõ phần lớn những câu này, và thẳng thắn nói chỗ nào chưa chắc. Câu trả lời mơ hồ ở phần bảo hành, phụ tùng và xử lý khi hết đời là lý do chính đáng để so thêm nơi khác trước khi ký.
Dấu hiệu hệ đang xuống cấp, nên gọi thợ sớm
Pin cạn nhanh hơn trước trong khi nhà dùng điện như cũ. Đây thường là dấu hiệu pin đã chai hoặc có ngăn pin yếu. Ghi lại số ngày, giờ pin báo cạn để thợ có dữ liệu kiểm tra.
Số điện ghi được mỗi ngày tụt dần dù thời tiết tương tự. Có thể tấm pin bám bẩn, bị bóng cây mới, đầu nối lỏng, hoặc tua bin hãm sai. So sổ ghi các tuần trước là thấy rõ.
Bộ điều khiển, bộ đổi điện nóng bất thường hoặc kêu to. Thiết bị điện tử nóng quá mức là dấu hiệu quá tải hoặc thông gió kém. Tắt theo hướng dẫn của thợ nếu thấy mùi khét, rồi gọi thợ.
Tua bin quay mà không sạc, hoặc quay chậm dù gió mạnh. Có thể vòng bi mòn, cơ cấu hãm kẹt, dây từ tua bin xuống bị hỏng. Đừng trèo cột kiểm tra; quan sát từ dưới đất và báo đơn vị lắp đặt.
Ngọn lửa bếp biogas yếu, khí ra ít dù nạp đều. Có thể hầm đầy cặn, ống dẫn rò hoặc đọng nước. Kiểm mùi khí quanh ống, không dùng lửa để dò chỗ rò, gọi người có chuyên môn.
Tính cả vòng đời, không chỉ ngày lắp
Một cách nghĩ hữu ích là hình dung hệ sau mười năm: bộ phận nào vẫn còn, bộ phận nào đã thay một hai lần, ai đã làm những việc đó. Tấm pin có thể vẫn chạy, nhưng pin lưu trữ có thể đã thay, bộ điều khiển có thể đã đổi, tua bin có thể đã thay vòng bi. Mỗi lần thay là một khoản, một lần mời thợ, một lần hệ ngừng chạy.
Khi được chào hai phương án, hãy so cả những thứ đó chứ không chỉ so con số ngày lắp. Phương án có ít bộ phận chuyển động, ít pin, dùng thiết bị thông dụng dễ thay thường ít phiền hơn về lâu dài. Phương án có thiết bị lạ, chỉ một nơi bán, thì mỗi lần hỏng là một lần chờ đợi.
Bài này không nói hệ nào lời hay lỗ, cũng không tính hoàn vốn, vì điều đó phụ thuộc quá nhiều vào từng nhà. Nó chỉ nhắc rằng một quyết định năng lượng sạch là một cam kết nhiều năm, và nên bước vào với danh sách việc phải lo trong tay.
Câu hỏi thường gặp
Lắp điện gió, điện mặt trời rồi có còn tốn tiền không?
Có. Gió và nắng không mất tiền, nhưng hệ cần bảo trì, thay pin lưu trữ, sửa chữa sau bão hay sét, và có khi thuê thợ kiểm định kỳ. Những khoản này tới không đều, nhưng không hệ nào tránh được.
Bộ phận nào trong hệ phải thay sớm nhất?
Thường là pin lưu trữ, rồi tới bộ điều khiển, bộ đổi điện. Tấm pin thường bền nhất. Hỏi đơn vị lắp đặt cam kết bảo hành và tuổi thọ dự kiến cho từng món, ghi vào hợp đồng.
Tua bin gió cần bảo dưỡng gì?
Cần kiểm bu lông, cánh, vòng bi, cơ cấu hãm, cột và dây néo theo lịch của đơn vị lắp đặt, và kiểm thêm sau mỗi đợt gió lớn. Chủ nhà chỉ quan sát từ mặt đất, việc hạ cột và sửa chữa để thợ làm.
Có cách nào giảm chi phí về lâu dài không?
Giữ hệ vừa đủ nhu cầu thiết yếu, chọn thiết bị thông dụng dễ thay, đặt thiết bị điện ở chỗ khô thoáng, chăm sóc định kỳ, và hạ cột hay gia cố trước mùa bão. Pin nhỏ vừa đủ là cách giảm khoản thay thế lớn nhất.
Nhà vắng người có nên lắp hệ tự tạo không?
Có thể, nhưng nên chọn thứ ít phải chăm như tấm pin trên khung chắc, tránh tua bin cần theo dõi thường xuyên. Nên có người trong xóm hoặc đơn vị lắp đặt ghé kiểm định kỳ và sau mỗi đợt bão.
Biogas có tốn chi phí vận hành không?
Ít tốn tiền nhưng tốn công: nạp đều, xả cặn, kiểm ống dẫn khí. Khi hầm nứt hay ống hỏng thì cần thợ sửa. Tuyệt đối không xuống hầm kín để tự xử lý.