Ba loại hầm biogas hay gặp ở hộ gia đình là hầm xây kín bằng gạch, túi ủ bằng nhựa dẻo và hầm đúc sẵn bằng composite. Không loại nào tốt nhất cho mọi nhà: hầm xây bền và giữ áp khí ổn nhưng khó sửa khi nứt, túi ủ làm nhanh và dễ thay nhưng sợ nắng gắt, vật nhọn, chuột; hầm composite gọn, kín, lắp nhanh nhưng phụ thuộc chất lượng vỏ và người lắp.
Câu hỏi đúng không phải "loại nào xịn" mà là: nhà bạn nuôi bao nhiêu con, phân về hầm đều hay thất thường, đất quanh chuồng cao hay trũng, có chỗ trống phơi được túi hay không, và ai trong nhà sẽ trông nom hầm hằng ngày. Bài này đi lần lượt từng loại theo đúng những điều đó, kèm bảng so sánh và danh sách câu nên hỏi đơn vị làm hầm trước khi đào hố.
Hầm biogas làm việc thế nào, nói nôm na
Hầm biogas là một cái bể kín không có không khí. Phân chuồng và nước rửa chuồng chảy vào, vi sinh vật sống trong môi trường thiếu ô xy từ từ phân huỷ chất hữu cơ và nhả ra khí, phần lớn là khí mê tan cháy được, phần còn lại là khí cacbonic và một ít khí có mùi trứng thối. Khí nhẹ, nổi lên phần trên của hầm, theo ống dẫn tới bếp hoặc đèn. Bã đã phân huỷ chìm xuống và chảy ra bể điều áp hay hố xả.
Mọi loại hầm đều có chung bốn bộ phận: ống hoặc bể nạp nhận phân, khoang phân huỷ là nơi vi sinh làm việc, chỗ chứa khí (vòm hầm, phần phồng của túi, hoặc khoang trên của vỏ composite) và lối xả cho bã. Điểm khác nhau giữa các loại nằm ở vật liệu làm khoang, cách giữ áp khí và chuyện gì xảy ra khi có hỏng hóc.
Hiểu được chừng đó, bạn sẽ thấy vì sao một hầm tốt cần ba thứ: kín khí, đủ ấm và được nạp đều. Hầm rò khí thì bếp yếu dù phân đầy; hầm quá lạnh thì vi sinh chậm, khí ít; hầm hôm nạp nhiều hôm bỏ đói thì khí lúc có lúc không. Loại hầm chỉ quyết định cái thứ nhất dễ hay khó giữ, còn hai cái sau nằm ở cách chăm hằng ngày.
Hầm xây gạch nắp vòm: bền nhưng kén thợ
Cấu tạo. Đào hố, xây khoang hình trụ hoặc hình cầu bằng gạch, trát nhiều lớp vữa chống thấm, phía trên là vòm kín chứa khí; bên cạnh có bể điều áp để khi khí đầy thì đẩy bã dâng lên đó, khi dùng khí thì bã chảy ngược về. Toàn bộ nằm dưới đất, mặt trên có thể lấp đất, trồng cỏ, đi lại được.
Điểm mạnh. Nằm sâu dưới đất nên giữ ấm tốt hơn khi trời lạnh, ít bị va đập, chuột không cắn được, tuổi thọ dài nếu làm đúng ngay từ đầu. Áp khí tương đối cao nên bếp ở xa vẫn có lửa khá.
Điểm yếu. Chất lượng phụ thuộc gần như hoàn toàn vào tay thợ: vữa trát vòm không kín là khí rò ra từng chút qua các vết nứt chân chim mà mắt thường khó thấy. Đất lún, rễ cây, xe tải đi gần cũng có thể làm nứt. Khi đã nứt thì sửa rất vất vả, phải hút sạch hầm, thông gió lâu ngày và để thợ chuyên làm hầm xử lý, chủ nhà tuyệt đối không tự chui xuống.
Hợp với nhà nào. Hộ nuôi ổn định nhiều năm, đất cao ráo không ngập, có thợ địa phương từng làm nhiều hầm và còn ở gần để bảo hành.
Túi ủ nhựa dẻo: nhanh, rẻ công nhưng phải che chắn
Cấu tạo. Một túi dài bằng màng nhựa dày, nằm trong rãnh đào nông hoặc trên mặt đất, một đầu nối ống nạp, một đầu nối ống xả, khí gom ở phần phồng phía trên rồi theo ống tới bếp. Nhiều nơi gọi là hầm túi hay túi ủ.
Điểm mạnh. Làm trong một hai ngày, ít đào bới, dễ nhìn thấy túi căng hay xẹp để biết còn khí hay không. Khi túi hỏng có thể thay túi khác vào đúng rãnh cũ. Hợp với chỗ đất trũng, mạch nước ngầm nông, khó đào hố sâu.
Điểm yếu. Màng nhựa sợ nắng gắt lâu ngày, sợ vật nhọn, cành cây rơi, chuột, gà mổ, chó cào. Áp khí thấp nên bếp xa túi thường yếu, nhiều nhà phải dùng thêm túi chứa phụ hoặc vật nặng đè nhẹ theo hướng dẫn của người lắp. Trời lạnh túi nằm nông dễ nguội, khí giảm rõ.
Hợp với nhà nào. Hộ nuôi ít đến vừa, muốn thử biogas trước khi làm lớn, đất trũng hoặc thuê đất ngắn hạn, có chỗ làm mái che và rào quanh túi.
Hầm composite đúc sẵn: gọn, kín, nhưng xem kỹ vỏ và cách chôn
Cấu tạo. Vỏ hầm làm sẵn tại xưởng bằng nhựa gia cường sợi, chở tới nơi, đặt xuống hố đã đào, nối ống nạp, ống xả, ống khí rồi lấp đất. Một số loại ghép từ hai nửa bắt bu lông và gioăng kín.
Điểm mạnh. Thời gian lắp ngắn, độ kín không phụ thuộc vào tay nghề trát vữa, vỏ không nứt chân chim như vữa, nhẹ nên dễ thay chỗ khi cần.
Điểm yếu. Chất lượng vỏ và gioăng khác nhau nhiều giữa các nơi làm. Hố chôn phải đúng kỹ thuật, nhất là vùng đất có mạch nước: hầm rỗng lúc mới đặt có thể bị nước ngầm đẩy nổi lên nếu chưa nạp đầy và chưa lấp, chèn đúng cách. Mối ghép mà siết lệch thì rò khí đúng ở mối ghép.
Hợp với nhà nào. Hộ cần làm nhanh, chỗ hẹp, hoặc vùng ít thợ xây hầm giỏi; điều kiện là đơn vị bán vỏ có người lắp và cam kết kiểm kín khí sau khi lắp.
Bảng so sánh ba loại theo điều kiện nhà bạn
Bảng dưới không xếp hạng, chỉ cho thấy loại nào "chịu" được điều kiện nào. Đánh dấu cột hợp với chỗ ở của bạn rồi đếm.
| Điều kiện | Hầm xây gạch | Túi ủ nhựa dẻo | Hầm composite |
|---|---|---|---|
| Đất trũng, nước ngầm nông | Khó, dễ thấm và nứt | Hợp, đặt nông | Được, nhưng phải chống nổi |
| Trời lạnh kéo dài | Giữ ấm tốt nhất | Nguội nhanh nếu không che | Khá, nhờ chôn sâu |
| Nhiều chuột, gà, chó thả | Không lo | Phải rào và che kỹ | Không lo phần vỏ |
| Bếp đặt xa hầm | Áp khí khá | Áp yếu, cần túi phụ | Tuỳ thiết kế |
| Muốn sửa dễ khi hỏng | Khó, phải hút cạn | Dễ, thay túi | Trung bình, thay gioăng |
| Thời gian làm | Lâu nhất | Nhanh nhất | Nhanh |
| Phụ thuộc tay nghề thợ | Rất nhiều | Ít | Nhiều ở khâu chôn, ghép |
Nếu bảng ra hai loại ngang nhau, nghiêng về loại mà trong vùng bạn có người làm giỏi và ở gần. Một hầm tốt mà không ai tới sửa khi rò khí thì vài năm sau thành cái hố bỏ không.
Câu nên hỏi đơn vị làm hầm trước khi đào
Ghi các câu này ra giấy, hỏi ít nhất hai nơi và so câu trả lời. Người làm nghề thật thường trả lời cụ thể, không né.
- Với số con vật và lượng nước rửa chuồng nhà mình mô tả, anh chị tính cỡ hầm bao nhiêu khối và dựa vào đâu?
- Làm xong có thử kín khí không, thử bằng cách nào, chủ nhà có được đứng xem không?
- Ống khí đi từ hầm tới bếp dài bao nhiêu, có bẫy nước ở điểm thấp không, đặt van an toàn ở đâu?
- Nếu hầm rò khí trong năm đầu thì ai sửa, sửa bằng cách nào, có phải hút cạn hầm không?
- Mùa mưa nước mặt có chảy vào hầm qua ống nạp hay miệng bể điều áp không, chặn bằng gì?
- Bã sau hầm chảy đi đâu, có hố chứa riêng không, có gần giếng nước nhà mình hay nhà hàng xóm không?
- Hầm có cần nắp đậy khoá được ở bể nạp và bể xả để trẻ em không mở được không?
Nếu người bán chỉ nói chung chung kiểu "loại này dùng mười năm không hỏng" mà không trả lời được chuyện thử kín, bẫy nước, bảo hành, thì nên hỏi nơi khác. Một số địa phương có chương trình hỗ trợ khí sinh học qua khuyến nông; hỏi cán bộ khuyến nông xã hoặc UBND xã xem hiện có không, điều kiện ra sao, vì chương trình mỗi nơi mỗi thời điểm một khác.
Sai lầm hay gặp khi chọn loại hầm
Chọn theo nhà hàng xóm mà không xem điều kiện nhà mình. Nhà bên đất cao làm hầm xây chạy tốt, nhà mình đất trũng sát ao mà cũng xây y vậy thì mùa mưa nước ngầm ép vào, hầm thấm, khí yếu. Điều kiện đất quyết định nhiều hơn kinh nghiệm của người bên cạnh.
Làm hầm quá to "cho chắc". Hầm to mà phân ít thì khoang loãng, vi sinh làm việc kém, khí chẳng nhiều hơn, chỉ tốn công đào và vật liệu. Ngược lại hầm quá nhỏ so với lượng phân thì phân chưa kịp phân huỷ đã bị đẩy ra ngoài, bã còn hôi và khí vẫn thiếu. Cỡ hầm nên tính theo lượng nạp mỗi ngày, có một bài riêng về cách ước lượng.
Đặt túi ủ giữa sân không mái che. Nắng buổi trưa làm màng nhựa giòn nhanh, mưa đá hay cành rơi làm thủng, gà vịt mổ chỗ phồng. Một mái che đơn giản và hàng rào thấp thường kéo dài đời túi rõ rệt.
Quên tính đường ống khí. Nhiều nhà lo hầm mà để ống khí chạy lòng thòng, võng xuống ở giữa, nước ngưng đọng lại chặn khí, rồi tưởng hầm hỏng. Hầm nào cũng cần ống đi dốc đều và có chỗ xả nước ngưng ở điểm thấp.
Loại nào cũng phải chăm như nhau
Có một điều người bán ít khi nói: dù hầm xây, túi hay composite, phần lớn chuyện "hầm hỏng" thật ra là chuyện chăm. Vi sinh trong hầm giống một bầy gia súc nhỏ, cần ăn đều mỗi ngày, cần ấm, và rất sợ chất độc. Nước tẩy rửa chuồng, thuốc sát trùng đổ thẳng xuống rãnh, kháng sinh liều cao khi heo ốm đều đi theo phân vào hầm và làm vi sinh chết bớt. Mấy ngày sau lửa bếp yếu hẳn, chủ nhà tưởng hầm rò.
Thói quen tốt áp dụng cho mọi loại hầm: nạp đều mỗi ngày thay vì dồn cuối tuần; khi phải phun sát trùng chuồng thì chặn rãnh vào hầm, cho nước rửa đợt đó đi đường khác; không cho rơm, cỏ dài, túi nilon, vỏ chai lọt vào ống nạp; mỗi tuần nhìn bể xả xem bã ra có đều không. Với túi ủ, mỗi sáng liếc qua độ căng của túi; với hầm xây và composite, để ý mùi quanh nắp và quanh ống khí.
Nếu nhà bạn khó giữ được những thói quen này, ví dụ chuồng giao cho người làm thuê thay đổi liên tục, thì loại nào cũng sẽ chạy kém. Lúc đó nên bàn trong nhà ai là người chịu trách nhiệm trông hầm trước khi quyết định làm.
Câu hỏi thường gặp
Hầm biogas loại nào bền nhất?
Hầm xây gạch làm đúng kỹ thuật thường bền lâu nhất vì nằm sâu dưới đất, ít bị va đập. Nhưng bền chỉ khi thợ trát kín và đất không lún. Túi ủ bền ít hơn, bù lại thay dễ.
Đất nhà mình trũng, hay ngập mùa mưa thì làm được hầm biogas không?
Được, nhưng nên nghiêng về túi ủ đặt nông có mái che, hoặc hầm composite chôn có chống nổi. Phải chặn nước mặt tràn vào ống nạp và đặt miệng hầm cao hơn mức nước ngập thường gặp.
Nuôi ít heo có nên làm hầm biogas không?
Nếu chỉ vài con thì lượng khí đủ đun một phần bữa ăn, không thay hết bếp ga. Nên làm khi mục đích chính là xử lý phân cho đỡ hôi, còn khí là phần thêm.
Túi ủ biogas có cần mái che không?
Nên có. Mái che giảm nắng gắt làm màng nhựa lão hoá nhanh, chặn cành cây và vật rơi, giữ túi bớt nguội khi mưa lạnh. Làm thêm hàng rào thấp quanh túi để gà, chó, chuột không mổ, cào thủng chỗ phồng.
Hầm composite có bị nổi lên khỏi mặt đất không?
Có thể, nếu đặt ở chỗ nước ngầm cao mà chôn lúc hầm còn rỗng hoặc không được chèn, neo đúng cách. Hỏi người lắp cách chống nổi trước khi đặt hầm.
Hầm hỏng thì chủ nhà có tự xuống sửa được không?
Không. Trong hầm có khí độc và thiếu ô xy, đã có người tử vong vì chui xuống hầm. Việc sửa phải để thợ chuyên làm hầm có thiết bị thông gió và người giám sát.