PhongNang.comPhong Năng
Biogas, thuỷ điện suối và năng lượng sạch ở nông thôn

Nước thải sau hầm biogas: tưới vườn, xuống ao thế nào cho khỏi hại cây, hại cá

Bã và nước sau hầm biogas đã bớt hôi nhưng chưa sạch. Cách pha loãng, để lắng, tưới gốc, tránh rau ăn sống, giữ giếng nước và vì sao xả thẳng xuống ao dễ chết cá.

a farmer seen from behind carrying two watering cans along rows of banana and papaya trees next to a covered settling pit, wide shot, fresh morning light

Nước và bã chảy ra sau hầm biogas đã bớt mùi, bớt ruồi so với phân tươi và giữ lại phần lớn chất dinh dưỡng, nên dùng tưới gốc cây ăn quả, cây lâu năm, cỏ cho gia súc là hợp lý. Nhưng nó chưa phải nước sạch: vẫn còn mầm bệnh, vẫn hút ô xy trong nước. Không tưới lên rau ăn sống, không xả thẳng nhiều xuống ao cá, và luôn giữ xa giếng nước ăn.

Nhiều nhà làm hầm xong coi như xong chuyện phân, để bể xả tràn ra rãnh rồi chảy đi đâu thì đi. Kết quả là mùi quay lại, ruồi muỗi quay lại, có nhà ao cá nổi đầu vào sáng sớm, có nhà hàng xóm phàn nàn về nước giếng. Bài này nói cách dùng phần bã sau hầm sao cho có ích và không gây hại, ở mức nông hộ, không đi sâu vào kỹ thuật cải tạo đất.

Hầm đã xử lý được gì và chưa xử lý được gì

Trong hầm, chất hữu cơ dễ phân huỷ được vi sinh "ăn" bớt, biến thành khí. Vì thế bã ra loãng hơn, ít mùi hôi hơn, ít thu hút ruồi hơn phân tươi. Đạm, lân, kali trong phân phần lớn vẫn ở lại trong bã, nên bã có giá trị như một loại phân lỏng.

Nhưng hầm hộ gia đình không phải nhà máy xử lý nước. Thời gian lưu chỉ vài tuần, nhiệt độ bình thường, nên một phần mầm bệnh đường ruột, trứng giun sán vẫn sống sót. Hầm càng bị nạp nhiều nước, thời gian lưu càng ngắn, bã ra càng "sống". Ngoài ra bã vẫn còn nhiều chất hữu cơ, khi đổ xuống ao sẽ tiếp tục bị phân huỷ và lấy ô xy của nước.

Nói ngắn: bã biogas tốt hơn phân tươi về mùi và tiện hơn để tưới, nhưng phải đối xử như phân chứ không như nước giếng.

Dùng bã ở đâu, không dùng ở đâu

Bảng dưới là nguyên tắc chung cho nông hộ. Cán bộ khuyến nông xã có thể hướng dẫn thêm theo cây trồng và đất ở địa phương.

Nơi dùngĐược khôngLưu ý
Gốc cây ăn quả, cây lâu nămĐượcTưới quanh gốc, không tưới lên lá, quả sắp thu hoạch
Cỏ trồng cho bò, ruộng cỏĐượcĐể cách một thời gian trước khi cắt cho ăn
Rau ăn lá ăn sống, rau thơmKhông nênMầm bệnh có thể bám lên lá
Rau, củ nấu chínTạm được nếu bón lótBón trước khi trồng, không tưới sát ngày thu
Ao cáHạn chếÍt một, pha loãng, theo dõi cá; ao nhỏ dễ thiếu ô xy
Ruộng lúaĐượcTheo hướng dẫn khuyến nông về lượng, thời điểm
Gần giếng nước ăn, gần suối người dùngKhôngGiữ khoảng cách, không để chảy về phía giếng

Nếu hầm có nối nhà vệ sinh, xếp bã vào nhóm cẩn thận hơn: chỉ dùng cho cây lâu năm, cây lấy gỗ, cỏ không cho ăn ngay, tuyệt đối không cho rau.

Làm hố lắng và pha loãng trước khi tưới

Cách đơn giản nhiều hộ đang làm, thợ làm hầm có thể chỉnh theo mặt bằng nhà bạn.

  1. Cho bể xả chảy sang một hố lắng hoặc bể chứa có nắp, thay vì tràn thẳng ra rãnh. Hố có nắp để trẻ em không rơi vào và mưa không làm tràn.
  2. Để bã nằm trong hố thêm một thời gian, phần đặc lắng xuống, nước phía trên trong hơn. Thời gian nằm thêm cũng giúp giảm bớt mầm bệnh.
  3. Khi tưới, múc hoặc bơm phần nước phía trên, pha thêm nước sạch theo tỉ lệ khuyến nông địa phương gợi ý. Ví dụ giả định một phần bã với hai ba phần nước cho cây non; cây lớn có thể đậm hơn.
  4. Tưới vào rãnh hoặc quanh gốc, buổi sáng sớm hay chiều mát, không tưới lúc trời sắp mưa to vì nước sẽ cuốn bã chảy tràn.
  5. Phần bã đặc dưới đáy hố, khi đầy, trộn với rơm rạ, lá khô ủ thêm thành phân rồi mới bón.
  6. Đi ủng, đeo găng khi múc bã, rửa tay bằng xà phòng sau khi làm. Không múc bã bằng tay trần, nhất là khi tay có vết xước.

Không đứng hay cúi sát miệng hố lắng lâu lúc trời lặng gió: dù ít hơn trong hầm, bã vẫn có thể nhả khí. Không xuống hố lắng để vét, dùng gàu cán dài từ trên bờ.

Xả xuống ao: vì sao cá nổi đầu và cách dùng có chừng mực

Cơ chế. Bã còn chất hữu cơ. Xuống ao, vi sinh trong nước tiếp tục phân huỷ và dùng ô xy hoà tan. Ban ngày rong tảo quang hợp bù lại, nhưng ban đêm thì không, nên ô xy tụt mạnh nhất vào gần sáng. Cá nổi đầu đớp khí lúc rạng sáng là dấu hiệu ao đang thiếu ô xy.

Ao nhỏ, nước tù, trời nóng là nguy hiểm nhất. Cùng một lượng bã, ao rộng nước thay thường xuyên chịu được, ao nhỏ nước đứng vào mùa nóng có thể chết cá hàng loạt chỉ sau vài đêm.

Cách dùng có chừng mực. Nếu muốn dùng bã gây màu nước cho ao, đổ ít một, rải rác nhiều chỗ thay vì dồn một góc, theo dõi màu nước và cá mỗi sáng; thấy cá nổi đầu là dừng ngay. Không để ống xả từ hầm chảy thẳng xuống ao liên tục ngày đêm.

Ao nuôi tôm, cá giá trị. Những ao này nên tách hẳn khỏi nước sau hầm. Rủi ro mất một vụ không đáng với chút phân bón tiết kiệm được.

Giữ giếng nước và quan hệ với hàng xóm

Nước sau hầm thấm xuống đất có thể đi theo mạch về phía giếng, nhất là giếng đào nông, đất cát, hoặc giếng nằm thấp hơn khu chuồng. Nước giếng có mùi lạ, đổi màu sau mùa mưa, hay người nhà hay đau bụng không rõ vì sao là lý do để nhờ trạm y tế xã hướng dẫn kiểm nước, và xem lại đường đi của nước sau hầm.

Với hàng xóm, chuyện thường gây mâu thuẫn là rãnh xả chảy sang đất nhà bên, mùi hố lắng không đậy, hay xả xuống mương chung mà nhà dưới dùng tưới rau. Làm hố lắng có nắp, giữ nước sau hầm trong phạm vi đất nhà mình, và nếu buộc phải xả ra mương chung thì hỏi trưởng thôn, cán bộ môi trường xã xem quy định hiện hành ở địa phương thế nào.

Nhiều xóm đã có quy ước riêng về nước thải chuồng trại. Biết trước những quy ước đó tốt hơn nhiều so với bị nhắc nhở sau khi đã có chuyện.

Sai lầm hay gặp với bã biogas

Những lỗi này đều xuất phát từ ý nghĩ "qua hầm rồi là sạch".

  • Tưới bã lên rau sống, rau thơm vì thấy cây xanh tốt nhanh.
  • Cho ống xả chảy thẳng xuống ao suốt ngày đêm.
  • Đào hố lắng không nắp, sát lối đi, sát chỗ trẻ con chơi.
  • Tưới đậm đặc cho cây non, cây bị vàng lá, cháy rễ, rồi đổ lỗi cho bã "nóng".
  • Để bã tràn ra đường làng khi mưa to vì hố lắng quá nhỏ.
  • Múc bã bằng tay trần, không rửa tay trước khi ăn.
  • Bán hoặc cho bã mà không nói rõ hầm có nối nhà vệ sinh.

Sửa được những lỗi này không tốn bao nhiêu, chủ yếu là thay đổi thói quen và làm thêm một cái hố có nắp. Lỗi cuối cùng hay bị quên nhất: người nhận bã về tưới rau nhà họ không biết bên trong có gì, nên nói rõ là cách cư xử tử tế tối thiểu.

Một lỗi nữa ít ai để ý là để bã đọng thành vũng quanh gốc cây trong mùa mưa. Rễ cây ngập trong bã loãng lâu ngày thiếu không khí, cây vàng úa. Tưới ít mà đều, để đất kịp thấm, tốt hơn tưới một lần thật đẫm.

Ước lượng bã một năm để biết cần bao nhiêu đất

Nhiều nhà hố lắng tràn liên tục vì bã ra nhiều hơn diện tích vườn có thể nhận. Tính ngược bằng ví dụ giả định với số tròn.

BướcGiả địnhPhép tínhKết quả
Lượng nạp vào hầm mỗi ngày100 lítra khỏi hầm cũng khoảng 100 lít
Một tháng30 ngày100 × 303.000 lít, tức 3 khối
Một năm12 tháng3 × 1236 khối
Mỗi gốc cây ăn quả lớn nhận mỗi tháng, đã pha loãng50 lít bã gốc3.000 ÷ 50cần khoảng 60 gốc cây để dùng hết

Nếu vườn chỉ có hai ba chục gốc, bã sẽ dư. Lúc đó có ba hướng: giảm nước rửa chuồng để bã ra ít mà đặc hơn, ủ phần đặc thành phân khô để dùng dần hay cho người khác, hoặc bàn với khuyến nông xã về cách dùng cho ruộng, cỏ. Điều không nên là để hố tràn ra rãnh làng.

Con số 50 lít mỗi gốc chỉ là giả định để học cách tính, lượng thật tuỳ cây, tuỳ đất, tuỳ mùa; hỏi cán bộ khuyến nông khi muốn tưới đều đặn quanh năm.

Mùa mưa và mùa khô: lịch dùng bã khác nhau

Mùa khô là lúc bã có ích nhất: cây cần nước, đất khô hút nhanh, bã pha loãng vừa tưới vừa bón. Có thể tưới đều đặn mỗi tuần theo lịch, ghi lại gốc nào đã tưới để không dồn quá nhiều vào một chỗ.

Mùa mưa thì ngược lại. Đất đã no nước, bã tưới xuống dễ bị nước mưa cuốn tràn ra rãnh, xuống ao, xuống mương chung. Hố lắng cũng dễ đầy vì nước mưa. Mùa này nên tưới ít, chọn những ngày tạnh ráo, và kiểm nắp hố lắng có kín không để nước mưa không tràn vào. Nếu hố có nguy cơ tràn, giảm nước rửa chuồng lại vài tuần là cách nhanh nhất.

Trước mùa mưa bão, đi một vòng xem rãnh dẫn nước mưa có tách khỏi hầm và hố lắng không, bờ hố có sạt không, đường ống xả có bị tắc không. Những việc này mất một buổi nhưng tránh được cảnh bã tràn khắp sân sau một trận mưa lớn.

Câu hỏi thường gặp

Nước thải sau hầm biogas có tưới rau được không?

Không nên tưới lên rau ăn lá ăn sống, rau thơm, vì bã vẫn còn mầm bệnh. Dùng cho cây ăn quả, cây lâu năm, cỏ cho gia súc, hoặc bón lót trước khi trồng rau nấu chín.

Xả nước sau hầm biogas xuống ao cá có sao không?

Đổ nhiều, liên tục dễ làm ao thiếu ô xy vào ban đêm, cá nổi đầu lúc rạng sáng và có thể chết. Nếu dùng, đổ ít một, rải nhiều chỗ, theo dõi cá hằng ngày.

Bã biogas có phải phân bón tốt không?

Bã giữ lại phần lớn chất dinh dưỡng của phân và bớt mùi, nên dùng như phân lỏng được. Pha loãng cho cây non, tưới quanh gốc, theo hướng dẫn khuyến nông địa phương.

Có cần làm hố lắng sau hầm biogas không?

Nên có. Hố lắng có nắp giúp bã nằm thêm thời gian, tách phần đặc, tránh tràn ra rãnh khi mưa và giữ trẻ em an toàn. Phần đặc dưới đáy đem ủ thêm với rơm lá rồi bón.

Nước giếng có mùi lạ từ khi làm hầm biogas thì làm gì?

Ngừng dùng nước đó để uống, nhờ trạm y tế xã hướng dẫn kiểm nước, và nhờ thợ xem lại đường đi của nước sau hầm, khoảng cách tới giếng, hố lắng có rò thấm không.

Hầm có nối nhà vệ sinh thì dùng bã thế nào?

Cẩn thận hơn: chỉ tưới cây lâu năm, cây lấy gỗ, cỏ không cho ăn ngay; không dùng cho rau; luôn đeo găng và rửa tay. Hỏi khuyến nông xã nếu muốn dùng rộng hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138